فوتو: senate.parlam.kz
پارلامەنت سەناتىنىڭ youtobe ارناسىندا سەنات سپيكەرٸ مەۋلەن ەشٸمباەۆتىڭ جٷرگٸزۋٸمەن Taldau Talks پودكاستى جارىققا شىقتى. وندا سپيكەر قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ارمان شاققاليەۆ, "شين-لاين" كومپانييالار توبىنىڭ پرەزيدەنتٸ اندرەي شين مەن كاۆكاز جەنە ورتالىق ازييا KPMG ستراتەگييالىق جەنە وپەراتسييالىق كونسۋلتاتسييا بەرۋ توبىنىڭ باسشى-سەرٸكتەسٸ بولات مىڭباەۆپەن سىرتقى ساۋدا, تاريفتەر جەنە قازاقستاندىق ەكسپورتتى ٸلگەرٸلەتۋ تۋراسىندا ەڭگٸمە دٷكەن قۇردى دەپ حابارلايدى Ult.kz.
نەلٸكتەن اقش 145% - عا دەيٸنگٸ تاريفتەردٸ ەنگٸزەدٸ جەنە بۇل قازاقستان ٷشٸن نەنٸ بٸلدٸرەدٸ? جاھاندىق ساۋدا قالاي ٶزگەرەدٸ جەنە بٸزدٸڭ ەلٸمٸز سىرتقى نارىقتاردا ۇستاي الا ما? ەكسپورتقا نە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ جەنە مەملەكەتتٸك قولداۋ ٸس جٷزٸندە جۇمىس ٸستەي مە? لوگيستيكا قانداي بولۋى كەرەك? بٷگٸنگٸ تاڭدا قازاقستاندىق تاۋارلار ٷشٸن قانداي باعىتتار باسىم? ساراپشىلار وسى سۇراقتارعا جاۋاپ ٸزدەدٸ.
سۇحباتتىڭ العاشقى بٶلٸگٸ جالپى ەلەمدٸك ەكونوميكالىق جاعداي تۋرالى ٶتتٸ. وندا قوناقتار مەن سەنات سپيكەرٸ جاھاندىق ترەندتەر, تاريفتٸك سوعىستار جەنە پروتسەستەردٸڭ ەلەمدٸك جەنە قازاقستاندىق ەكونوميكاعا ەسەرٸ تۋرالى سٶز قوزعادى. ەكٸنشٸ بلوكتا ەكسپورتتىڭ تەندەنتسييالارى. تاريفتٸك ترەندتەردٸ تالقىلاۋ جٷرٸپ, سۇحباتتىڭ كەلەسٸ بٶلٸگٸندە قولداۋ ينستيتۋتتارى جايىندا ەڭگٸمە ٶربٸدٸ. سونداي-اق لوگيستيكا جەنە كٶلٸك تۋرالى تٶرتٸنشٸ بولكتا ايتىلىپ ٶتتٸ.
بيزنەستٸڭ دامۋى تۋرالى ايتقان اندرەي شين قازاقستاندا ەكسپورتتى دامىتۋ كەرەكتٸگٸن جەنە باتىل قادامدارعا بارۋ قاجەت ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.
«بٸز ٶندٸرٸس باعىتىندا دامىساق دەيمٸز, ودان كەيٸن رەتەيل, سوسىن بارىپ قارجى ينستيتۋتتارى. رەتەيل تۋرالى مىسال كەلتٸرە كەتسەم, تٸكەلەي رەتەيل تۋرالى ەمەس, مەنٸڭ قىزىم دٷكەن ەرٸ كافە سيياقتى ورىن اشىپ جاتىر. بٸز دٷكەندەر جەلٸسٸمەن جۇمىس ٸستەيتٸن بەلگٸلٸ بٸر وڭتٷستٸك كورەيا كومپانييالارىن ەكەلٸپ, وعان قوسا كٶرشٸ ەلدەرمەن ەكسپورتتى رەتتەۋدٸ جوسپارلاپ وتىرمىز. مەن ولارمەن سٶيلەسكەندە ٷنەمٸ تىم اۋىر, تىم جەڭٸل نە بولماسا ارنايى ساقتاۋ جاعدايىن تالاپ ەتەتٸن نەمەسە ساقتاۋ مەرزٸمٸ قىسقا تاۋارلار لوگيستيكاعا پروبلەما ەكەلەدٸ. ول تاۋار قۇنىنىڭ ٶسۋٸنە الىپ كەلەدٸ. مەن قازاقستاننان نەنٸ ەكسپورتتاعان دۇرىس ەكەنٸن ناقتى ايتا المايمىن. سەبەبٸ كەز كەلگەن تاۋاردى زەرتتەۋ كەرەك. كٶرشٸ ەلدەردە نە بولىپ جاتىر جەنە بٸز ولاردان قالاي ەرەكشەلەنە الامىز? قاي جەردە باسىمدىققا يە بولامىز, قاي جەردە ولاردى قىزىقتىرا الامىز? بۇل رەتتە مەن ەشتەڭەدەن قورىقپاڭىزدار, بارلىعىن كٶرٸڭٸزدەر, زەرتتتەڭٸزدەر, ەرقاشان بەرٸ مٷمكٸن ەكەنٸن ايتقىم كەلەدٸ. ياعني ەكسپورتقا قاراي جىلجۋ كەرەك», ‒ دەيدٸ "شين-لاين" كومپانييالار توبىنىڭ پرەزيدەنتٸ.
وسى رەتتە مەۋلەن ەشٸمباەۆ تار شەڭبەردە قالىپ قويماي ٷلكەن ماقساتتار قويىپ, ٶسۋگە تالپىنۋ كەرەكتٸگٸن جەتكٸزدٸ. سونىمەن قاتار ول بولات مىڭباەۆتار قازاقستاننىڭ قانداي سالالارى ەلەم نارىعىندا كٶش باستاۋعا لايىقتى ەكەنٸن سۇرادى.
«بٸزدٸڭ گەوگرافييامىز بەن قازٸرگٸ ۋاقىتتا جاساپ جاتقان جۇمىستارىمىزعا قاراساق, بٸزدە دەستٷرلٸ سالالار بار. ولار جەر قويناۋىن پايدالانۋ, مەتاللۋرگييا جەنە تاۋ-كەن كەسٸپورىندارى, جاڭا ايتىپ ٶتكەن تارنسپورت سالاسى. بۇلار بٸزدە بار. وسى بازالىق سالالار اينالاسىنا بەلبەۋ سالۋعا ۇسىنىس بار. يمپورت بويىنشا نەمەسە ول مۇناي-گاز سەكتورى بولۋى مٷمكٸن, ول مۇناي-گاز قىزمەتٸن كٶرسەتۋ بولۋى ىقتيمال, قازبا بايلىق ٶندٸرۋگە بايلانىستى نەمەسە ترانسپورت قىزمەتٸن كٶرسەتۋ بولۋى دا مٷمكٸن. ول تەك قازاقستان تەريتوريياسىندا عانا ەمەس, بٸر ارمان دەپ ايتۋعا بولاتىن شىعار, بەسەكەگە قابٸلەتتٸ لوكوموتيۆ ٶندٸرٸسٸ سىرتتا دا بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولسا. بٶتەن ەلدٸكٸ ەمەس, ٶزٸمٸزدە بار. ەرينە جاعىمدى دا, جاعىمسىز تۇستارى بار», ‒ دەيدٸ بولات مىڭباەۆ.
قر ساۋدا جەنە ينتەگراتسييا مينيسترٸ ارمان شاققاليەۆ ٶز سٶزٸندە ەلەمدٸك ساۋدا-ساتتىقتا جاھاندىق پوزيتسييالاۋدا قازاقستان مۋلتيۆەكتورلىقتى جالعاستىرادى.
«بٸزدە فرەندشورينگ بولماۋى كەرەك. 210 مەملەكەت ەكسپورتتىق ەل بار. مۋلتيۆەكتورلىق اياسىندا بٸز قازٸر ساۋدا ماتەريكتەرٸن انىقتادىق. ولار ‒ قىتاي – جاھاندىق وڭتٷستٸك, تاياۋشىعىس, ەۋرووداق, بۇل بٸزدە تاريحي جاعداي سولاي بولدى. سٶيتە تۇرا بٸزدٸڭ «ٶز ٷيٸمٸزدٸڭ نارىعىن» جوعالتىپ الماۋىمىز كەرەك. ولار ‒ بٸزدٸڭ جاقىن دوعا. سوسىن ٶتە ماڭىزدى مەسەلە, ول رەسۋرستى ديپلوماتييا. ول مەملەكەت ٸشٸندەگٸ ٶندٸرٸستٸ دامىتۋ. ولار ‒ كريتيكالىق مەتاللدار, سيرەك كەزدەسەتٸن جەردەگٸ مەتالدار, اٶك-نٸ تەرەڭ ٶڭدەۋ. قازٸر ەشكٸم ۇزاق ۋاقىتقا جوسپار قۇرمايدى. ماكسيمۋم 3 جىل. ماڭىزدى مەسەلە قىزمەت كٶرسەتۋدٸ ەكسوپورتتاۋ. ەرينە بٸزدە پوتەنتسيال ٷلكەن. سوڭعى ون جىلدا بٸز ٶتە قاتتى ٶستٸك. 12 ملرد. دوللارعا دەيٸن جەنە قىزمەت كٶرسەتۋ ەكسپورتى. مىسالى حورەكا سالۋ جاقسى جٷرٸپ جاتىر. ينجەنەرينگ, IT, مەديتسينالىق قىزمەت كٶرسەتۋ. ەگەر جالپى پاراديگما اۋىسۋىن ايتار بولساق, بٸزدٸڭ 1200 تۇراقتى ەكسپورتەرلاردان جاي عانا الىپ ساتار بولۋدى ەمەس, ٶندٸرٸپ ساتاتىن بولعانى ماڭىزدى. "شين-لاين" مىسالىندا ايتاتىن بولساق, ولار ساتۋدى باستاعان كەزدە ٶندٸرٸسكە اۋىسىپ, كەڭەيتٸپ, تۇراقتى ٶندٸرۋشٸ توپ بولۋعا مٷددەلٸ. وسىنداي مىسالدار كٶپ. اۆتوپروم نەدەن باستادى? ولار كٶلٸك بٶلشەكتەرٸن ساتۋدان باستاعان. قازٸر لوكاليزاتسيياسى ەلدە قايدا جوعارى. قازاقستاندا بٸز ٷشٸن «made in KZ» پوزيتسيياسىن ٸلگەرٸ جىلجىتاتىن 100 برەند بولعانى ەڭ جاقسى جارناما. بٸز وسى باعىتقا ماقسات قويعانبىز», ‒ دەپ وتىر مينيستر.
ٶز كەزەگٸندە مەۋلەن ەشٸمباەۆ قازٸر ەلەم نارىعىندا كٶرٸپ وتىرعان ساۋدا, تاريفتٸك سوعىستار بٸز ٷشٸن قاۋٸپ تە, مٷمكٸندٸك تە دەپ ەسەپتەيدٸ.
«بۇل بٸزدٸڭ ترانزيتتٸك باعىتتار ٷشٸن دە, اشىلىپ جاتقان جاڭا مٷمكٸندٸكتەر ٷشٸن دە. جالپى پروتەكتسيونيزم سەۋٸردە تۋعان مەسەلە ەمەس. ول سوڭعى جىلدارى بەلەڭ العان تەندەنتسييالاردىڭ كٶرسەتكٸشٸ. جەنە بٸز وعان دايىن بولۋىمىز كەرەك. سوسىن كەز جاعدايدا ٶزٸمٸز دە سول ينسترۋمەنتتەردٸ پايدالانىپ, وتاندىق ٶندٸرۋشٸلەرٸمٸزدٸ قولداپ, قورعاۋىمىز كەرەك», ‒ دەگەن سەنات سپيكەرٸ قازاقستان ەكسپورتتى كٶزدەۋٸ كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ.
ونىڭ سەبەبٸ, بٸزدە ٸشكٸ نارىق شاعىن. بٸز ەكونوميكالىق, يننوۆاتسييالىق, تەحنولوگييالىق تۇرعىدا كٶشباسشى بولۋعا ۇمتىلۋىمىز تيٸس. بٸز ٶزٸمٸزگە جاڭا نارىق كٶزٸن اشىپ, سولارعا شىعۋىمىز كەرەك. ەكونوميكانى تيٸمدٸ جٷرگٸزٸپ, مەملەكەت وتاندىق كومپانييالارعا شەتەل نارىعىندا تۇرىقتانۋ ٷشٸن كٶمەكتەسۋٸ كەرەك.
«ول جٷيەنٸ قالاي ينتەگراتسييالايتىنىمىز تۋرالى بٷگٸن ايتتىق. بۇل جەردە ٷلكەن جۇمىس ارمان ابايۇلى سٸزدٸڭ مينيسترلٸكتٸڭ جەنە مەملەكەتتٸك سترۋكتۋرالارىنىڭ, جالپى ٷكٸمەتتٸڭ جەنە ەكسپورتتى كەڭەيتۋ بويىنشا مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسى بار جەنە بٸزدٸڭ مٸندەتٸمٸز ول تاپسىرمالاردى جٷزەگە اسىرۋ», ‒ دەدٸ ول.
