فوتو: stan.kz
الدىڭعى قۇرعاقشىلىق قازاقستانداعى مال باسىن بٸرنەشە مىڭعا كەمٸتٸپ, اۋىلشارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەڭبەككەرلەردٸڭ ەڭبەگٸن ەش ەتكەنٸ راس. ەگٸن ەگۋ ناۋقانى باستالىپ, مال جايلاۋعا كٶشەر ۋاقىتتا تاعى دا سۋ مەسەلەسٸنە الاڭداعان ەڭبەك ادامىنىڭ جاي-كٷيٸ تاعى دا نەگٸزگٸ تاقىرىپقا اينالماق. بۇل تۇرعىدا تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى توقتامىس مەڭدٸباەۆ پەن اۋىلشارۋاشىلىعى عىلىمىنىڭ كانديداتى ەرمەككٷل جاپارقۇلوۆانىڭ دا ايتارى كٶپ, دەپ جازادى Ult.kz تٸلشٸسٸ.
تۇششى سۋ ٷشٸن تالاس اسپاندا جالعاسادى
ساراپشىلاردىڭ پٸكٸرٸنە سٷيەنسەك, سوڭعى 100 جىلدا جەرٸمٸزدەگٸ اۋا قىزۋى 1,37 گرادۋسقا كٶتەرٸلگەن. ال الداعى 2050 جىلعا قاراي تاعى 4 گرادۋسقا كٶتەرٸلۋٸ مٷمكٸن. عىلىمي بولجامدار بويىنشا, اۋا قىزۋى 3 گرادۋسقا جوعارىلاسا, بيوسفەرا قايتارىمسىز كٷيزەلٸسكە ۇشىرايدى, جەر بەتٸندەگٸ تٸرشٸلٸك توقتايدى. ادامزات قوعامىنىڭ بٷگٸنگٸ دامۋ ٷردٸسٸ ٶزگەرمەسە, ححٸ عاسىردىڭ ەكٸنشٸ جارتىسىندا-اق جاھاندىق كٷيزەلٸس باستالۋى مٷمكٸن.
فوتو: توقتامىس مەڭدٸباەۆتىڭ مۇراعاتىنان
«جاھاندىق جىلىنۋ – جاھاندىق قۇرعاقشىلىق ەسەرٸنەن ٶزەن, كٶلدەردەگٸ تۇششى سۋدىڭ 20% بۋعا اينالىپ, جوعالادى. جەر شارىنداعى سۋدىڭ تەك 1% عانا اۋىزسۋ رەتٸندە پايدالانۋعا جارايتىنىن ەسكەرسەك, الداعى ۋاقىتتا تۇششى سۋ ٷلكەن گەوساياسى تارتىس الاڭىنا اينالادى. تابيعي قورلاردى پايدالانۋدى زەرتتەۋمەن اينالىساتىن حالىقارالىق ورتالىقتاردىڭ بولجامىنشا بيىل 5,5 ملرد ادام سۋ تاپشىلىعىنىڭ زاردابىن تارتادى. بولاشاقتا تۇششى سۋ ٷشٸن تالاس جەر بەتٸندە عانا ەمەس, جەر قويناۋىندا جەنە اۋا كەڭٸستٸگٸندە جالعاسادى. قۇرعاقشىلىقتى, بۇلتتاردى, قار ەكەلەتٸن سۋىق اعىستاردى تەجەۋ, باعىتىن ٶزگەرتۋٸن ۇيىمداستىرۋ قيىن شارۋا بولماي قالدى», – دەيدٸ تەحنيكا عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور توقتامىس مەڭدٸباەۆ.
ەستەرٸڭٸزدە بولسا, بىلتىر ماڭعىستاۋ ٶڭٸرلٸك كەسٸپكەرلەر پالاتاسىنىڭ الاڭىندا قۋاڭشىلىقپەن كٷرەس مەسەلەسٸ تالقىلانىپ, جاساندى جولمەن جاڭبىر جاۋدىرۋ تەحنولوگيياسى ۇسىنىلعان ەدٸ. دەمەك, سۋ ٷشٸن اسپانداعى كٷرەس بٸزدٸڭ ەلدە دە, باسقا مەملەكەتتەردە دا باياعىدا باستالىپ كەتكەن ٷردٸس.
ەسكە سالا كەتەيٸك, بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ اپاتتار قاۋپٸن ازايتۋ جٶنٸندەگٸ ارنايى ٶكٸلٸ مامي ميزۋتوري جەر شارى تۇرعىندارىنىڭ كٶپشٸلٸگٸ قۇرعاقشىلىق افريكانىڭ شٶلدٸ ايماقتارىنا عانا ەسەر ەتەدٸ دەپ ويلايتىنىن, الايدا قازٸر قۇرعاشقىلىقتىڭ اۋقىمى ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن, عاسىر اياعىندا دٷنيەجٷزٸ مەملەكەتتەرٸنٸڭ تٷگەلگە جۋىعى قۇرعاقشىلىقتىڭ قانداي دا بٸر زاردابىن سەزٸنەتٸنٸن جەتكٸزگەن بولاتىن.
«جاھاندىق جىلىنۋدىڭ سالدارىنان, بولاشاقتا تۇششى سۋ مەملەكەتارالىق بٶلٸسكە تٷسپەيدٸ. ەربٸر ەل, بۇل مەسەلەنٸ ٸشكٸ مٷمكٸندٸكتەرٸنە سٷيەنٸپ شەشۋگە تىرىسادى. ەجەلگٸ قاعيدا, بۇلاقتىڭ باسىندا كٸم وتىرسا, سۋدىڭ قوجايىنى سول بولادى. گەوگرافييالىق ورنالاسۋىمىزعا وراي, جەرٸمٸزدەگٸ ٸرٸ ٶزەندەر سىرت ەلدەردەن باستالادى. كٶرشٸلەرٸمٸز قىتاي, ٶزبەكستاندا تۇششى سۋ جەتٸسپەۋشٸلٸگٸ جىلدان-جىلعا ۇلعايىپ كەلە جاتقانىن ەسكەرسەك, ولارداعى سىردارييا, ٸلە, ەرتٸس ٶزەندەرٸنٸڭ سۋلارىمەن تولتىراتىن قويمالاردىڭ سالىنىپ جاتقانىنا, كٶلەمدەرٸنە نازار اۋدارساق, جامان ايتپاي, جاقسى جوق, كەلەشەكتە اتالعان ٶزەندەردٸڭ قازاق جەرٸنە جەتۋٸ ەكٸتالاي. ولاي بولعان جاعدايدا ەرتٸس ٶزەنٸنٸڭ ارناسى تارتىلىپ, باتپاققا اينالادى, سۋىنىڭ 80% ٸلە ٶزەنٸ قۇرايتىن بالقاش كٶلٸنٸڭ اۋدانى كٸشٸرەيٸپ تايازدانادى, سۋداعى تۇزدىڭ مٶلشەرٸ ۇلعايادى. اتىراۋ مەن شىعىس قازاقستان ارالىعىنداعى جٷزدەگەن جەراستى سۋ ۇڭعىلارىن بەينەكٶرٸنٸس ارقىلى زەرتتەۋ نەتيجەسٸ كٶرسەتكەنٸندەي, تاۋ-كەن جۇمىستارى جٷرگٸزٸلگەن كەن ورىندارىنا جاقىن ورنالاسقان اۋدانداردا مەملەكەتتٸك قورعا ەنگەن جوعارعى سۋ قاباتتارى جوعالىپ كەتكەن, تەرەڭدەگٸلەرٸنٸڭ كٶلەمٸ ەدەۋٸر ازايعان», – دەيدٸ ت.مەڭدٸباەۆ.
ەسكە سالا كەتسەك, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكولوگييا, گەولوگييا جەنە تابيعي رەسۋرستار مينيسترلٸگٸ سۋ شارۋاشىلىعىنداعى جاعدايدى جاقسارتۋ بويىنشا تيٸستٸ شارالار قابىلدانعان, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن باسقارۋ جٷيەسٸن ودان ەرٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جوباسى ەزٸرلەنگەنٸن جەتكٸزگەن بولاتىن. بۇل تۇجىرىمدامانىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – سۋ رەسۋرستارىنىڭ بولجامدى تاپشىلىعى جاعدايىندا حالىقتىڭ, قورشاعان ورتانىڭ جەنە ەكونوميكا سەكتورلارىنىڭ سۋعا ٶسٸپ كەلە جاتقان قاجەتتٸلٸكتەرٸن قاناعاتتاندىرۋ, سۋ رەسۋرستارى مەن سۋعا سۇرانىستى تيٸمدٸ باسقارۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن جاعداي جاساۋ.
سۋ مامانى تاپشى
پروفەسسور, اۋىلشارۋاشىلىق عىلىمىنىڭ كانديداتى, قازاق ۇلتتىق اگرارلىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸ سۋ رەسۋرستارى جەنە مەليوراتسييا كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ ەرمەككٷل جاپارقۇلوۆامەن ەڭگٸمەلەسكەنٸمٸزدە ەلٸمٸزدەگٸ كٶپ جاعداي ارنايى ساراپشىلار, مامانداردىڭ نازارىنا ەكەنٸن, ال سۋ ٷنەمدەۋ مەسەلەسٸندە ارنايى مامان دايىنداۋ كەرەك ەكەنٸن باستى نازارعا الدى:
فوتو: ەرمەككٷل جاپارقۇلوۆانىڭ مۇراعاتىنان
«قازٸرگٸ كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸنە, جاھاندىق جىلىنۋعا بايلانىستى بٸزدەگٸ سۋ قورى 2030 جىلعا دەيٸن ەلۋ پايىزعا ازايادى دەگەن مەلٸمەت بار. قازٸر قايتسەك تە سۋ قورلارىن ٶزٸمٸزدە ساقتاپ قالامىز دەگەن مەسەلەمەن جاڭا, سۋ ٷنەمدەيتٸن تەحنولوگييالاردى جان-جاقتان الىپ كەلٸپ جاتىرمىز, ٶزٸمٸزدٸڭ قازۇازۋ عالىمدارى, سونىڭ ٸشٸندە سۋ رەسۋرستارى جەنە مەليوراتسييا كافەدراسىنىڭ عالىمدارى سۋ ٷنەمدەيتٸن, سونداي-اق ەنەرگييا جۇمساۋى تٶمەن تەحنولوگييالاردى جان-جاقتان قاراستىرىپ, ٶندٸرٸسكە ەڭگٸزٸپ, ونى قولدانۋدىڭ ەدٸستەمەلەرٸن جاساپ تا جٷر. بىلتىر, كٶپشٸلٸكتٸڭ ەسٸندە بولار, ەلدە الاپات قۋاڭشىلىق بولدى. سونىڭ كەسٸرٸنەن قانشاما مال قىرىلدى. سول جاعداي قايتالانباس ٷشٸن بيىل سۋدى از قاجەت ەتەتٸن داقىلداردى ەگٸپ, سۋ ٷنەمدەۋ مەسەلەسٸن دە قاراستىرىپ جاتىرمىز.
ەكٸنشٸ ماڭىزدى جاعداي, بٸز ترانسشەكارالىق رەسپۋبليكامىز. قىتاي شەكاراسىنان ەرتٸس ٶزەنٸ اعىپ كەلەدٸ. ەرتٸستٸڭ سۋ قورى قاتتى تٶمەندەدٸ. قىرعىزستاننان كەلەتٸن تالاس ٶزەنٸنەن بۇرىنعى ليميت بويىنشا سۋ الا المايمىز. سىردارييانىڭ تٶمەنگٸ اعىسىندا ورنالاسقاندىقتان, ول ٶزەندە دە سۋ تاپشىلىعى بايقالادى. قىزىلوردا وبلىسى بويىنشا سىردارييا سۋىنىڭ تٸپتٸ تٶمەن تٷسٸپ كەتكەنٸنە الاڭدايمىز, وسىعان بايلانىستى ول وبلىستا كٷرٸش ەگٸلەتٸن تاناپتاردىڭ اۋدانىن قىسقارتۋدا. وسى سەبەپتەن, بٸزدٸڭ بٸرٸنشٸ ماقساتىمىز – سۋ قورلارىن ساقتاپ قالۋدىڭ امالىن تاۋىپ, سۋ رەسۋرستارىن ٷنەمدەيتٸن زاماناۋي تەحنولوگييالار ەدٸستەمەسٸن جاساۋ. «سۋ كودەكسٸنە» وسى مەسەلەلەر بويىنشا ٶزگەرٸستەر ەنۋٸنە بٸزدٸڭ عالىمدار سەبەپشٸ بولدى. ول كودەكستٸ قاراستىرۋ كونتسەپتسيياسىنىڭ مٷشەلٸگٸندە جٷرگەن بٸزدٸڭ عالىمدار ارنايى ساراپشىلىق كٶمەگٸن ۇسىنۋدا.
تاعى بٸر جاعداي, جەراستى سۋلارىمىزدىڭ قورىنىڭ 45 پايىزىن عانا پايدالانامىز. ونىڭ 50-55 پايىزىن, «التىن قور» رەتٸندە ساقتاپ تيٸسپەيمٸز. جالپى بٸزدە سۋ مٷلدەم تاپشى دەپ تە ايتا المايمىز. بٸزدە, ەڭ باستىسى, سۋدى ٷنەمدەۋ مەدەنيەتٸ, سۋدى ٷنەمدەۋ بٸلٸمٸ جوق. سەبەبٸ سۋ ٷنەمدەۋدٸ بٸلەتٸن سۋ ماماندارى تاپشى. قازٸر مۇعالٸم دە, دەرٸگەر دە, تراكتوريست تە فەرمەر بولىپ العان. ال ولار مامان بولماعان سوڭ سۋدى ٷنەمدەۋ, قاي ۋاقىتتا سۋدى تاناپقا, قانداي مٶلشەردە جٸبەرۋ كەرەگٸن بٸلمەيدٸ. بيىل مەنٸڭ كافەدرامدا بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ ماقساتىندا ەر وبلىستاردان فەرمەرلەردٸڭ باسىن قوسىپ, ٷش رەت سۋ ٷنەمدەۋ, سۋارۋ رەجيمٸ مەن تەحنيكالارىن تانىستىردىق. فەرمەر قانشالىقتى سۋ كەرەك ەكەنٸن بٸلمەسە جاعداي قيىندايدى. تاعى بٸر پروبلەما سۋ كٶزٸنەن الىناتىن سۋ مەن تاناپقا جەتەتٸن سۋدىڭ پايىز سالماعى ەرتٷرلٸ. مىسالى, سۋ كٶزٸنەن قايناردان تاناپقا 100 پايىز سۋ جٸبەرسە, ونىڭ 30-40 پايىزى عانا تاناپقا جەتەدٸ. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ سۋ قابىلدايتىن كانالدارىمىزدىڭ مەليوراتيۆتٸك-تەحنيكالىق جاعدايى ٶتە ناشار. كەڭەستٸك كەزدەن كەلە جاتقان سۋارۋ كانالدارى قيراپ بٸتكەن, باياعى كانالدار جوق, قازٸر كانالدىڭ بارلىعى جەر كانالدارى. جەر كانالى ارقىلى سۋ كٶزٸنەن قايناردان تاناپقا اعىپ كەلگەنشە كٶپشٸلٸگٸ جەرگە سٸڭٸپ كەتەدٸ. فەرمەرلەردٸ قىنجىلتاتىنى وسى جاعداي. قازٸر ٶكٸمەت وسى مەسەلەنٸ نازارعا الدى. بولاشاقتا كانالدارعا رەكونسترۋكتسييادان قايتا جاسالاتىن بولادى.
جالپى مامان وقىتۋ ٶزەكتٸ مەسەلە. سۋ ماماندارىنان بٶلەك, قازٸر جەس جوبالاۋشىلار دا جەتٸسپەيدٸ. ەلٸمٸزدە 243 جەس بار. الداعى جىلدان باستاپ 243 جەس-قا جوبالاۋشىلار دايىنداڭىزدار دەگەن ۇسىنىس جۇمىس بەرۋشٸلەردەن تٷستٸ. مٸنە, سۋ مەسەلەسٸن ايتقاندا سول سۋدى ٷنەمدەۋ مەن سۋدى پايدالانا بٸلەتٸن گيدروتەحنيك ماماندارىن وقىتۋ, دايارلاۋ مەسەلەسٸن دە ۇمىتىپ كەتپەگەن ابزال», – دەيدٸ ەرمەككٷل جاپارقۇلوۆا.
جەر استى سۋلارى – ۇلتتىڭ «التىن قورى»
عالىم ەرمەككٷل جاپارقۇلوۆا جەر استى سۋلارى ەلٸمٸزدٸڭ «التىن قورى» ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. بۇل پٸكٸرگە عالىم توقتامىس مەڭدٸباەۆتا قوسىلادى: «قازاق جەرٸندەگٸ 3500-4000 مەتر تەرەڭدٸككە دەيٸنگٸ انىقتالعان ىستىق سۋ قورلارى, شارتتى وتىن ەسەبٸندە ەلٸمٸزدەگٸ مۇناي, گاز قورلارىنىڭ قوسىندىسىنان 10 ەسە ارتىق. ول بٸزدٸڭ باعا جەتپەس بايلىعىمىز. جەردٸڭ تەرەڭ قاباتتارىنا بارلاۋ جٷرگٸزٸلسە, ىستىق سۋ قورى ەسەلەي ۇلعايۋى مٷمكٸن. سونىمەن, جاھاندىق جىلىنۋ دەۋٸرٸندە, تابالدىرىعىڭىزعا تاقاپ كەلگەن تۇششى سۋ داعدارىسىن بولدىرماۋ جولىندا نە ٸستەۋٸمٸز كەرەك. باستى ٷمٸت, تابيعيتۋما تەحنولوگيياعا نەگٸزدەلگەن, وتاندىق عىلىمعا بەرٸلەتٸن تاپسىرىستىڭ قوعام سەزٸنەتٸندەي ناقتى نەتيجەلەرٸ – جوعالۋعا اينالعان ٶزەندەر مەن كٶلدەردەگٸ سۋ دەڭگەيٸن تۇراقتى قالپىنا كەلتٸرۋ, جەراستى سۋ قورلارىن تولتىرۋ, تازالىعىن جەنە تابيعي قاسيەتتەرٸن ساقتاۋ, سىرتتان كەلەتٸن ٶزەندەرگە دەگەن تەۋەلدٸلٸكتەن ارىلۋ», – دەيدٸ ول.
عالىم توقتامىس مەڭدٸباەۆ الداعى بولاشاقتا مىناداي ٸس-شارالار جەدەل ٸسكە اسىرىلۋى كەرەك دەپ ەسەپتەيدٸ:
«جەر شارىنىڭ اينالۋ باعىتىن, بەدەرٸن, جەردٸڭ تارتىلىس كٷشٸن, ماگنيت الاڭدارىن, جاۋىن-شاشىن شٶگٸندٸسٸنٸڭ قوزعالىس باعىتتارى ەسەپكە الىنىپ, اۋاداعى ىلعالدى تەجەيتٸن جەنە رەتتەۋلٸ باسقاراتىن جٷيە جاساۋ;
جەراستى ٶتپەلٸ سۋ كەن ورىندارىندا باعىتتاۋلى اعىستار ارناسىن جاساپ, سۋدىڭ باسىم بٶلٸگٸن يەلەنۋ;
حانتەڭٸرٸ تاۋىنداعى, شەكاراعا جاقىن ورنالاسقان بيٸكتەردەگٸ قايتارىمدى سۋ قاباتتارىن اشۋ, ٸشكٸ ٶزەندەرٸمٸزگە باعىتتاۋ;
ٸرٸ سۋ كەن ورىندارى بار اۋدانداردا جەر قويناۋىندا جٷرگٸزٸلەتٸن جۇمىستارعا تىيىم سالۋ;
ەلدٸ مەكەندەردٸ ورنالاستىرۋ, جول سالۋ, قۇبىر تارتۋ جۇمىستارىن سۋ كەن ورىندارىنان اۋلاق جٷرگٸزۋ;
اتموسفەرالىق جاۋىن-شاشىن شٶگٸندٸلەرٸنٸڭ جەر استى سۋ كەن ورىندارىنا باراتىن تٷتٸكشەلەرٸنە سٷزگٸشتەر ورناتۋ;
ەگٸستٸكتەردٸ ىلعالداندىرۋعا جاپپاي جەراستى سۋلارىن پايدالانۋ;
ەكونوميكادا سۋدى از تۇتىناتىن بۇيىمدار, ٶنٸمدەر شىعاراتىن ٶندٸرٸسكە ٷستەمدٸك بەرۋ;
ٶزەندەردٸڭ باعىتىن ٶزگەرتۋگە, بٶگەت, گيدروەلەكترستانسالار سالۋعا زاڭمەن تيىم سالۋ».
قازاقتا سۋدىڭ يەسٸ – سٷلەيمەن بولىپ ەسەپتەلەدٸ. سۋ تاپشىلىعى مەسەلەسٸ سۋ يەسٸنٸڭ عانا ەمەس, جەردٸڭ بٷگٸنگٸ يەسٸ – بٷگٸنگٸ ۇرپاقتىڭ دا ٶزەكتٸ تاقىرىپتارىنىڭ بٸرٸ ەكەنٸ انىق. ەندەشە قۇرعاقشىلىق, جاھاندىق جىلىنۋدىڭ الدىن-الۋ مەن ول مەسەلەلەردٸ اينالىپ ٶتۋ دە ٶز جاۋاپكەرشٸلٸگٸمٸزدە ەكەنٸن ۇمىتپاساق بولعانى.
اقبوتا مۇسابەكقىزى
