Foto: stan.kz
Aldyńǵy qurǵaqshylyq Qazaqstandaǵy mal basyn birneshe myńǵa kemitip, aýylsharýashylyǵy salasyndaǵy eńbekkerlerdiń eńbegin esh etkeni ras. Egin egý naýqany bastalyp, mal jailaýǵa kósher ýaqytta taǵy da sý máselesine alańdaǵan eńbek adamynyń jai-kúii taǵy da negizgi taqyrypqa ainalmaq. Bul turǵyda tehnika ǵylymynyń doktory Toqtamys Meńdibaev pen aýylsharýashylyǵy ǵylymynyń kandidaty Ermekkúl Japarqulovanyń da aitary kóp, dep jazady Ult.kz tilshisi.
Tushy sý úshin talas aspanda jalǵasady
Sarapshylardyń pikirine súiensek, sońǵy 100 jylda jerimizdegi aýa qyzýy 1,37 gradýsqa kóterilgen. Al aldaǵy 2050 jylǵa qarai taǵy 4 gradýsqa kóterilýi múmkin. Ǵylymi boljamdar boiynsha, aýa qyzýy 3 gradýsqa joǵarylasa, biosfera qaitarymsyz kúizeliske ushyraidy, jer betindegi tirshilik toqtaidy. Adamzat qoǵamynyń búgingi damý úrdisi ózgermese, HHI ǵasyrdyń ekinshi jartysynda-aq jahandyq kúizelis bastalýy múmkin.
Foto: Toqtamys Meńdibaevtyń muraǵatynan
«Jahandyq jylyný – jahandyq qurǵaqshylyq áserinen ózen, kólderdegi tushy sýdyń 20% býǵa ainalyp, joǵalady. Jer sharyndaǵy sýdyń tek 1% ǵana aýyzsý retinde paidalanýǵa jaraitynyn eskersek, aldaǵy ýaqytta tushy sý úlken geosaiasy tartys alańyna ainalady. Tabiǵi qorlardy paidalanýdy zertteýmen ainalysatyn halyqaralyq ortalyqtardyń boljamynsha biyl 5,5 mlrd adam sý tapshylyǵynyń zardabyn tartady. Bolashaqta tushy sý úshin talas jer betinde ǵana emes, jer qoinaýynda jáne aýa keńistiginde jalǵasady. Qurǵaqshylyqty, bulttardy, qar ákeletin sýyq aǵystardy tejeý, baǵytyn ózgertýin uiymdastyrý qiyn sharýa bolmai qaldy», – deidi tehnika ǵylymynyń doktory, professor Toqtamys Meńdibaev.
Esterińizde bolsa, byltyr Mańǵystaý óńirlik kásipkerler palatasynyń alańynda qýańshylyqpen kúres máselesi talqylanyp, jasandy jolmen jańbyr jaýdyrý tehnologiiasy usynylǵan edi. Demek, sý úshin aspandaǵy kúres bizdiń elde de, basqa memleketterde da baiaǵyda bastalyp ketken úrdis.
Eske sala keteiik, BUU Bas hatshysynyń apattar qaýpin azaitý jónindegi arnaiy ókili Mami Mizýtori jer shary turǵyndarynyń kópshiligi qurǵaqshylyq Afrikanyń shóldi aimaqtaryna ǵana áser etedi dep oilaitynyn, alaida qazir qurǵashqylyqtyń aýqymy ulǵaiyp kele jatqanyn, ǵasyr aiaǵynda dúniejúzi memleketteriniń túgelge jýyǵy qurǵaqshylyqtyń qandai da bir zardabyn sezinetinin jetkizgen bolatyn.
«Jahandyq jylynýdyń saldarynan, bolashaqta tushy sý memleketaralyq bóliske túspeidi. Árbir el, bul máseleni ishki múmkindikterine súienip sheshýge tyrysady. Ejelgi qaǵida, bulaqtyń basynda kim otyrsa, sýdyń qojaiyny sol bolady. Geografiialyq ornalasýymyzǵa orai, jerimizdegi iri ózender syrt elderden bastalady. Kórshilerimiz Qytai, Ózbekstanda tushy sý jetispeýshiligi jyldan-jylǵa ulǵaiyp kele jatqanyn eskersek, olardaǵy Syrdariia, Ile, Ertis ózenderiniń sýlarymen toltyratyn qoimalardyń salynyp jatqanyna, kólemderine nazar aýdarsaq, jaman aitpai, jaqsy joq, keleshekte atalǵan ózenderdiń qazaq jerine jetýi ekitalai. Olai bolǵan jaǵdaida Ertis ózeniniń arnasy tartylyp, batpaqqa ainalady, sýynyń 80% Ile ózeni quraityn Balqash kóliniń aýdany kishireiip taiazdanady, sýdaǵy tuzdyń mólsheri ulǵaiady. Atyraý men Shyǵys Qazaqstan aralyǵyndaǵy júzdegen jerasty sý uńǵylaryn beinekórinis arqyly zertteý nátijesi kórsetkenindei, taý-ken jumystary júrgizilgen ken oryndaryna jaqyn ornalasqan aýdandarda memlekettik qorǵa engen joǵarǵy sý qabattary joǵalyp ketken, tereńdegileriniń kólemi edáýir azaiǵan», – deidi T.Meńdibaev.
Eske sala ketsek, Qazaqstan Respýblikasynyń Ekologiia, geologiia jáne tabiǵi resýrstar ministrligi Sý sharýashylyǵyndaǵy jaǵdaidy jaqsartý boiynsha tiisti sharalar qabyldanǵan, Qazaqstan Respýblikasynyń sý resýrstaryn basqarý júiesin odan ári damytý tujyrymdamasynyń jobasy ázirlengenin jetkizgen bolatyn. Bul Tujyrymdamanyń negizgi maqsaty – sý resýrstarynyń boljamdy tapshylyǵy jaǵdaiynda halyqtyń, qorshaǵan ortanyń jáne ekonomika sektorlarynyń sýǵa ósip kele jatqan qajettilikterin qanaǵattandyrý, sý resýrstary men sýǵa suranysty tiimdi basqarýdy qamtamasyz etý úshin jaǵdai jasaý.
Sý mamany tapshy
Professor, aýylsharýashylyq ǵylymynyń kandidaty, Qazaq Ulttyq agrarlyq zertteý ýniversiteti Sý resýrstary jáne melioratsiia kafedrasynyń meńgerýshisi Ermekkúl Japarqulovamen áńgimeleskenimizde elimizdegi kóp jaǵdai arnaiy sarapshylar, mamandardyń nazaryna ekenin, al sý únemdeý máselesinde arnaiy maman daiyndaý kerek ekenin basty nazarǵa aldy:
Foto: Ermekkúl Japarqulovanyń muraǵatynan
«Qazirgi klimattyń ózgerýine, jahandyq jylynýǵa bailanysty bizdegi sý qory 2030 jylǵa deiin elý paiyzǵa azaiady degen málimet bar. Qazir qaitsek te sý qorlaryn ózimizde saqtap qalamyz degen máselemen jańa, sý únemdeitin tehnologiialardy jan-jaqtan alyp kelip jatyrmyz, ózimizdiń QazUAZÝ ǵalymdary, sonyń ishinde Sý resýrstary jáne melioratsiia kafedrasynyń ǵalymdary sý únemdeitin, sondai-aq energiia jumsaýy tómen tehnologiialardy jan-jaqtan qarastyryp, óndiriske eńgizip, ony qoldanýdyń ádistemelerin jasap ta júr. Byltyr, kópshiliktiń esinde bolar, elde alapat qýańshylyq boldy. Sonyń kesirinen qanshama mal qyryldy. Sol jaǵdai qaitalanbas úshin biyl sýdy az qajet etetin daqyldardy egip, sý únemdeý máselesin de qarastyryp jatyrmyz.
Ekinshi mańyzdy jaǵdai, biz transshekaralyq respýblikamyz. Qytai shekarasynan Ertis ózeni aǵyp keledi. Ertistiń sý qory qatty tómendedi. Qyrǵyzstannan keletin Talas ózeninen burynǵy limit boiynsha sý ala almaimyz. Syrdariianyń tómengi aǵysynda ornalasqandyqtan, ol ózende de sý tapshylyǵy baiqalady. Qyzylorda oblysy boiynsha Syrdariia sýynyń tipti tómen túsip ketkenine alańdaimyz, osyǵan bailanysty ol oblysta kúrish egiletin tanaptardyń aýdanyn qysqartýda. Osy sebepten, bizdiń birinshi maqsatymyz – sý qorlaryn saqtap qalýdyń amalyn taýyp, sý resýrstaryn únemdeitin zamanaýi tehnologiialar ádistemesin jasaý. «Sý kodeksine» osy máseleler boiynsha ózgerister enýine bizdiń ǵalymdar sebepshi boldy. Ol kodeksti qarastyrý kontseptsiiasynyń músheliginde júrgen bizdiń ǵalymdar arnaiy sarapshylyq kómegin usynýda.
Taǵy bir jaǵdai, jerasty sýlarymyzdyń qorynyń 45 paiyzyn ǵana paidalanamyz. Onyń 50-55 paiyzyn, «Altyn qor» retinde saqtap tiispeimiz. Jalpy bizde sý múldem tapshy dep te aita almaimyz. Bizde, eń bastysy, sýdy únemdeý mádenieti, sýdy únemdeý bilimi joq. Sebebi sý únemdeýdi biletin sý mamandary tapshy. Qazir muǵalim de, dáriger de, traktorist te fermer bolyp alǵan. Al olar maman bolmaǵan soń sýdy únemdeý, qai ýaqytta sýdy tanapqa, qandai mólsherde jiberý keregin bilmeidi. Biyl meniń kafedramda biliktilikti arttyrý maqsatynda ár oblystardan fermerlerdiń basyn qosyp, úsh ret sý únemdeý, sýarý rejimi men tehnikalaryn tanystyrdyq. Fermer qanshalyqty sý kerek ekenin bilmese jaǵdai qiyndaidy. Taǵy bir problema sý kózinen alynatyn sý men tanapqa jetetin sýdyń paiyz salmaǵy ártúrli. Mysaly, sý kózinen qainardan tanapqa 100 paiyz sý jiberse, onyń 30-40 paiyzy ǵana tanapqa jetedi. Sebebi, bizdiń sý qabyldaityn kanaldarymyzdyń meliorativtik-tehnikalyq jaǵdaiy óte nashar. Keńestik kezden kele jatqan sýarý kanaldary qirap bitken, baiaǵy kanaldar joq, qazir kanaldyń barlyǵy jer kanaldary. Jer kanaly arqyly sý kózinen qainardan tanapqa aǵyp kelgenshe kópshiligi jerge sińip ketedi. Fermerlerdi qynjyltatyny osy jaǵdai. Qazir ókimet osy máseleni nazarǵa aldy. Bolashaqta kanaldarǵa rekonstrýktsiiadan qaita jasalatyn bolady.
Jalpy maman oqytý ózekti másele. Sý mamandarynan bólek, qazir JES jobalaýshylar da jetispeidi. Elimizde 243 JES bar. Aldaǵy jyldan bastap 243 JES-qa jobalaýshylar daiyndańyzdar degen usynys jumys berýshilerden tústi. Mine, sý máselesin aitqanda sol sýdy únemdeý men sýdy paidalana biletin gidrotehnik mamandaryn oqytý, daiarlaý máselesin de umytyp ketpegen abzal», – deidi Ermekkúl Japarqulova.
Jer asty sýlary – ulttyń «Altyn qory»
Ǵalym Ermekkúl Japarqulova jer asty sýlary elimizdiń «Altyn qory» ekenin atap ótti. Bul pikirge ǵalym Toqtamys Meńdibaevta qosylady: «Qazaq jerindegi 3500-4000 metr tereńdikke deiingi anyqtalǵan ystyq sý qorlary, shartty otyn esebinde elimizdegi munai, gaz qorlarynyń qosyndysynan 10 ese artyq. Ol bizdiń baǵa jetpes bailyǵymyz. Jerdiń tereń qabattaryna barlaý júrgizilse, ystyq sý qory eselei ulǵaiýy múmkin. Sonymen, jahandyq jylyný dáýirinde, tabaldyryǵyńyzǵa taqap kelgen tushy sý daǵdarysyn boldyrmaý jolynda ne isteýimiz kerek. Basty úmit, tabiǵitýma tehnologiiaǵa negizdelgen, otandyq ǵylymǵa beriletin tapsyrystyń qoǵam sezinetindei naqty nátijeleri – joǵalýǵa ainalǵan ózender men kólderdegi sý deńgeiin turaqty qalpyna keltirý, jerasty sý qorlaryn toltyrý, tazalyǵyn jáne tabiǵi qasietterin saqtaý, syrttan keletin ózenderge degen táýeldilikten arylý», – deidi ol.
Ǵalym Toqtamys Meńdibaev aldaǵy bolashaqta mynadai is-sharalar jedel iske asyrylýy kerek dep esepteidi:
«Jer sharynyń ainalý baǵytyn, bederin, jerdiń tartylys kúshin, magnit alańdaryn, jaýyn-shashyn shógindisiniń qozǵalys baǵyttary esepke alynyp, aýadaǵy ylǵaldy tejeitin jáne retteýli basqaratyn júie jasaý;
Jerasty ótpeli sý ken oryndarynda baǵyttaýly aǵystar arnasyn jasap, sýdyń basym bóligin ielený;
Hantáńiri taýyndaǵy, shekaraǵa jaqyn ornalasqan biikterdegi qaitarymdy sý qabattaryn ashý, ishki ózenderimizge baǵyttaý;
Iri sý ken oryndary bar aýdandarda jer qoinaýynda júrgiziletin jumystarǵa tyiym salý;
Eldi mekenderdi ornalastyrý, jol salý, qubyr tartý jumystaryn sý ken oryndarynan aýlaq júrgizý;
Atmosferalyq jaýyn-shashyn shógindileriniń jer asty sý ken oryndaryna baratyn tútikshelerine súzgishter ornatý;
Egistikterdi ylǵaldandyrýǵa jappai jerasty sýlaryn paidalaný;
Ekonomikada sýdy az tutynatyn buiymdar, ónimder shyǵaratyn óndiriske ústemdik berý;
Ózenderdiń baǵytyn ózgertýge, bóget, gidroelektrstansalar salýǵa zańmen tiym salý».
Qazaqta sýdyń iesi – Súleimen bolyp esepteledi. Sý tapshylyǵy máselesi sý iesiniń ǵana emes, jerdiń búgingi iesi – búgingi urpaqtyń da ózekti taqyryptarynyń biri ekeni anyq. Endeshe qurǵaqshylyq, jahandyq jylynýdyń aldyn-alý men ol máselelerdi ainalyp ótý de óz jaýapkershiligimizde ekenin umytpasaq bolǵany.
Aqbota Musabekqyzy
