تٸل مەن ويدىڭ بٸرتۇتاس ەكەندٸگٸن عىلىم ەلدەقاشان دەلەلدەپ قويعان. ادام بالاسىنىڭ نەنٸ قالاي ويلايتىنى, قانداي دەرەجەدە پايىمدايتىنى ونىڭ ەربٸر سٶزٸ ارقىلى ايقىندالماق. سوندىقتان دا, قازاق بالاسىنىڭ كٸمدٸ بولسا دا بٸراۋىز سٶزٸنەن تانىپ-بٸلۋٸنٸڭ ٶزٸندە تەرەڭ مەن بار. بەلگٸلٸ بٸر تۇلعانىڭ قانشالىقتى اقىلدى نەمەسە ويسىز پەندە ەكەندٸگٸن ەڭ الدىمەن ونىڭ اۋزىنداعى سٶزٸ انىقتاپ بەرەدٸ. جاي ەدەتتەگٸ بٸر سۇحباتتاسۋدىڭ ٶزٸندە كٶڭٸلگە قونىمدى, جادىڭدا ساقتالار, «شىنىمەن دە سولاي ەكەن-اۋ» دەگٸزەر ويلى سٶز ايتا بٸلگەن ادامدى اقىلدىڭ كەنٸ دەپ تانۋعا بولاتىن سيياقتى.
قازٸرگٸ تاڭدا سٶزدٸڭ قادٸرٸنە جەتۋدٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ تازالىعىن ساقتاۋدى نازاردان تىس قالدىرىپ جٷرگەندەيمٸز. بٸرقاتار جۇرتتىڭ قازاقشا سٶيلەگەنٸنە رازى بولامىز دا, تٸلدٸ وڭدى-سولدى قويىرتپاقتاۋىنا كەيدە كەشٸرٸممەن قاراي سالامىز. تٷپتەپ كەلگەندە, تٸلدٸ شۇبارلاۋ ونى بٸلمەۋدەن دە قاتەرلٸ. بٷگٸنگٸ كٷنٸ جاھاندانۋ دەگەندٸ العا تارتقان ٸرٸ دەرجاۆالار ٶز ساياساتتارى مەن دەستٷرلەرٸن سٶز ساپتاۋلارىمەن, تٷرلٸ اتاۋلارىمەن قوسا قاجىماي-تالماي تىقپالاپ جاتىر. مۇنداي جاعدايدا بٸز جەردٸڭ بٷتٸندٸگٸ ٷشٸن شەكارامىزدى قالاي كٷزەتسەك, انا تٸلٸمٸزدٸڭ تازالىعىنا دا دەل سولاي قىراعىلىق تانىتۋىمىز كەرەك. ەسٸرەسە, بالالاردى بالاباقشادان, مەكتەپتەن باستاپ ەڭ الدىمەن, ٶز انا تٸلٸنٸڭ قايماعىن بۇزباي تازا سٶيلەۋلەرٸنە باۋلۋدىڭ ماڭىزى ايتارلىقتاي. قازٸرگٸ كٷنٸ جوو قازاق توپتارىندا بٸلٸم الىپ جاتقان ستۋدەنتتەر, قازاق مەكتەبٸندە وقيتىن, تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا دٷنيەگە كەلگەن جاستار مەن جاسٶسپٸرٸمدەر ساباقتان تىس ۋاقىتتا ٶزارا ورىسشا سٶيلەسەدٸ. تاياۋ بولاشاقتا انا تٸلٸمٸزدەن مٷلدە كٶز جازىپ قالۋىمىزعا وسىنىڭ ٶزٸ جەتٸپ جاتىر. ەندٸ, وسى كەلەڭسٸزدٸك از بولعانداي ەلٸمٸزدٸڭ رەسمي ورگاندارى «ٷشتۇعىرلى تٸل» دەگەندٸ جەلەۋ ەتٸپ, «ەلەم تاريحى» سەكٸلدٸ كەيبٸر پەندەردٸ قازاق مەكتەپتەرٸنٸڭ ٶزٸندە ورىسشا وقىتپاق. ەگەر, بٸزدٸڭ ۇرپاق ەلەم ەلدەرٸنە رەسەيدٸڭ تەرەزەسٸنەن قاراپ, دٷنيەجٷزٸنەن تەك ورىسشا مەلٸمەت الاتىن بولسا, وندا تٸلدٸڭ دە, ەلدٸڭ دە بولاشاعى جوق دەگەن سٶز.
ونسىز دا ەلەم تۇتاسۋعا بەت العان بٷگٸنگٸ كٷنٸ عىلىم مەن تەحنولوگييانىڭ جەتٸلدٸرٸلە تٷسۋٸنە وراي تىڭ جاڭالىقتار كٶپ اشىلىپ, ٶمٸرگە دەندەپ ەنٸپ جاتىر. سونىمەن بٸرگە, جاڭا اتاۋلار, شەت تٸلٸندەگٸ تٷرلٸ سٶزدەر دە تٸلٸمٸزگە ەنتەلەي ەنٸپ جاتقاندا انا تٸلٸمٸزدٸڭ تازالىعىنا بۇرىنعىدان دا ساق ەرٸ اسا جاۋاپتى بولۋىمىز تالاپ ەتٸلٸپ وتىر. ول ٷشٸن «تاۋ قوپارىپ, تاس ٷگٸتۋدٸڭ» قاجەتٸ شامالى. ەڭ باستىسى, ەربٸر قانداسىمىز شەت تٸلٸنەن ەنگەن اتاۋلاردىڭ قازاقشا بالاماسىن بٸلٸپ, سونى تۇراقتى قولدانسا دا جەتٸپ جاتىر. ەشبٸر قاجەتتٸلٸگٸ جوق جەرگە شەت تٸلٸنٸڭ تەرميندەرٸن تىقپالاماساق, تٸلٸمٸزدٸڭ شۇبارلانباۋىنا سونىڭ ٶزٸ بٸزدٸڭ قوسقان قوماقتى ٷلەسٸمٸز بولار ەدٸ. قازاق تٸلٸنٸڭ ٶزگە تٸلدەرمەن سالىستىرعاندا سٶزدٸك قورىنىڭ ٶتە باي ەكەندٸگٸن مىنا بٸر مىسالدان-اق كٶرۋگە بولادى. ايتالىق, بٸز تابىناتىن ورىس تٸلٸندەگٸ «گولوۆنىي موزگ», «نوسوۆوە موزگ», «سپينويا موزگ», «كوستوۆوي موزگ» دەگەن سٶزدەردٸ قازاقتار ەشقاشان بٸر عانا «مي» سٶزٸمەن قوساقتاپ, جۇتاتپايدى. كەرٸسٸنشە, «مي», «مۇرىنبوق», «جۇلىن», «جٸلٸك مايى» دەپ جەكە-جەكە ٶز اتاۋلارىمەن اتايدى. ەر زاتتى تەك ٶز اتاۋىمەن عانا اتايتىن قازاق تٸلٸنٸڭ قازىناسى ٶتە باي ەكەندٸگٸنە كٶز جەتكٸزەتٸن دەلەل دە, مىسال دا جەتكٸلٸكتٸ. ونىڭ ٶزٸ جەكە بٸر تاقىرىپقا ارقاۋ بولاتىن ەڭگٸمە. مۇنداي باي تٸلدٸ مۇرتىن بۇزباي تازا ساقتاۋعا تولىق مٷمكٸندٸگٸمٸز بار دەگەندٸ عانا ەرەكشە اتاپ كٶرسەتكٸمٸز كەلەدٸ. باستىسى, قوعام ٶمٸرٸنە جاڭادان ەنٸپ جاتقان عىلىمي-تەحنيكالىق تٷرلٸ اتاۋلاردىڭ قالاي اتالىپ, جازىلۋى كەرەك ەكەنٸن تەرمينكومداعىلار دەر كەزٸندە كٶپكە جەدەل جارييالاپ, باق ارقىلى دەرەۋ ساناعا سٸڭٸرٸپ, قالىپتاستىرىپ وتىرساق, تٸل تازالىعىنا قوسقان ەلەۋلٸ ٷلەسٸمٸز سول بولار ەدٸ.
بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ انا تٸلٸنٸڭ شۇبارلانۋى سول ۇلتتىڭ تاريح ساحناسىنان جويىلۋىنىڭ بەلگٸسٸ ەكەندٸگٸ عىلىمي تٷردە دەلەلدەنگەن قاعيدا. تٸلدٸ تازا ساقتاۋدىڭ, ونىڭ مەڭگٸلٸك ٶمٸر سٷرۋٸنٸڭ باستى تەتٸگٸنٸڭ ٶزٸ اينالىپ كەلگەندە, مەملەكەتتٸڭ ۇلتتىق ساياساتىنا كەلٸپ تٸرەلەدٸ. عىلىم, تەحنيكا, مەديتسينا سالاسىنىڭ بارلىق اتاۋلارىن قىتايشالاپ العان حانزۋلار بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەم ٶركەنيەتٸنەن ارتتا قالىپ قويعان جوق. كەرٸسٸنشە, قارىشتاپ دامىپ كەلەدٸ. ولاردىڭ ۇلتتىق تٸلٸن قاپتاعان ديالەكتٸلەردەن ارىلتىپ «پۋتۋڭ-حۋا» ەتٸپ بٸرتۇتاستاندىرۋى, كٶنەدەن كەلە جاتقان «حانجى» اتالاتىن تاڭبالى جازۋلارىن ساقتاۋلارى – جاھاندانۋدىڭ قانداي نٶپٸرٸنە بولسىن, تٶتەپ بەرەتٸندەي مٷمكٸندٸك تۋدىرىپ وتىر. ال, بٸزدٸڭ تٷركٸ تٸلدەس تاتار باۋىرلارىمىزدىڭ جارىققا شىعارىپ وتىرعان گازەت-جۋرنالدارىن وقىپ, تەلەارناسىنا قۇلاق تٷرٸپ كٶرٸڭٸز. ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸ ورىسشا. ونى وقىعان, كٶرگەن تٷركٸ تٸلدەرٸنەن مٷلدەم بەيحابار كەز-كەلگەن ورىس ەش تەرجٸماسىز-اق تٷسٸنەرلٸكتەي. تٸلگە دەگەن ەۋ باستاعى نەمقۇرايدىلىقتىڭ سوڭى اقىرى, ونى جوعالتۋعا, اۋىر قاسٸرەتكە ەكەلٸپ تٸرەيتٸندٸگٸنٸڭ بٸر مىسالى وسى بولسا كەرەك. نەگٸزٸ, ەر ۇلت ٶكٸلٸ ٶز انا تٸلٸنٸڭ قادٸرٸن بٸلٸپ, تازا سٶيلەۋگە, قانداس باۋىرلار ٶزارا انا تٸلٸندە عانا قارىم-قاتىناس جاساۋعا ماشىقتانسا, بۇل دەگەنٸڭٸز اسا كٶپ قارجى-قاراجات تالاپ ەتپەيتٸن, قىرۋار كٷش پەن ەڭبەككە مەجبٷرلەمەيتٸن وپ-وڭاي-اق دٷنيە. جالپى, تٸل مەن مەدەنيەتتٸڭ ادام بالاسىنىڭ ٶمٸر سٷرۋ فيلوسوفيياسى ەكەندٸگٸ بارشاعا مەلٸم. ەربٸر ۇلت ٷشٸن تابىنىپ-سيىنۋعا تۇرارلىق اسا قاستەرلٸ التى تٷرلٸ دٷنيە بار:
بٸرٸنشٸسٸ, جانى مەن تەنٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ساقتايتىن ەلٸ مەن جەرٸ; ەكٸنشٸسٸ, ٶمٸر سٷرۋ ٷشٸن كٷندەلٸكتٸ قولداناتىن ازىق-تٷلٸگٸ. بٸز ٷشٸن بۇل اتا كەسٸبٸمٸز تٶرت تٷلٸك مالىمىز بولىپ كەلدٸ, ەلٸ دە سولاي. ٷشٸنشٸسٸ, بٸزدٸ ٶزگە ۇلتتاردان ايىرۋعا بولاتىن, قايتالانباس ەرەكشەلٸگٸمٸز – انا تٸلٸمٸز بەن ۇلتتىق مەدەنيەتٸمٸز. كەز-كەلگەن ۇلتتى جاۋلاعان وتارشىلار سول ەلدٸ انا تٸلٸنەن ايىرۋعا تىرىسادى. جازبا مۇرالارىن ٶرتەيدٸ, تاريحي ەسكەرتكٸشتەرٸن قيراتادى; تٶرتٸنشٸسٸ, يماندىلىق مۇراتتارى مەن اعارتۋشىلىق تەتٸكتەرٸ. مۇنىڭ تٷپ نەگٸزٸ – دەستٷرلٸ دٸني سەنٸم-نانىمىندا. بەسٸنشٸسٸ, ەلدٸڭ كٷش-قۋاتىنىڭ كەپٸلٸ بولاتىن ۇلتتىق بٸرلٸگٸندە. التىنشىسى, جوعارىدا اتالعانداردىڭ بارلىعىن تۇتاستىرىپ, ساقتايتىن مەملەكەتتٸك جەنە ٷكٸمەتتٸك بيلٸك.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلىندا بٸرقاتار جوعىمىزدى تٷگەندەپ, ٸرگەمٸزدٸ بەكٸتكەنٸمٸزبەن جوعالتىپ جاتقاندارىمىز دا بارشىلىق. ەڭ ٶكٸنٸشتٸسٸ, انا تٸلٸمٸزگە مەملەكەتتٸك مەرتەبە بەرە تۇرا ٶز تۇعىرىنا قوندىرا الماي كەلە جاتقاندىعىمىز. اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك بٸلسەك, ورىس تٸلٸن تاستاماساق ۇشپاققا جەتەتٸندەي-اق جەلپٸنٸپ جٷرمٸز. جات جۇرتقا تابىنۋدىڭ سالدارىنان بٸز شىن مەنٸندە, قازاقى قادٸر-قاسيەتٸمٸزدٸ, باي تٸلٸمٸزدٸ, ٶمٸرشەڭ ەرٸ قايتالانباس دەستٷرلٸ مەدەنيەتٸمٸزدٸ جوعالتىپ بارامىز. ٶزگەلەردٸڭ كٶزدەگەن ماقساتتارىنىڭ ٶزٸ تٸلٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدەن ايىرا وتىرىپ, ٶزدەرٸنٸڭ ىقپالىن ارتتىرۋ بولسا كەرەك.
ەلەم تاريحىندا بٷگٸنگە دەيٸن بٶتەننٸڭ مەدەنيەتٸمەن العا شىققان بٸر دە ۇلت جوق. بەلگٸلٸ بٸر ۇلتتىڭ حالىق رەتٸندە ساقتالۋىنىڭ ٶزٸ ونىڭ ٶزگەدەن تٸلٸ, دەستٷرٸ, مەدەنيەتٸ ارقىلى دارا دەربەس تۇرۋىندا عانا. ال, بٶتەنمەن بىلعانىپ, وعان ميداي ارالاسىپ, قويىرتپاقتالىپ كەتسە, شارۋاسى بٸتتٸ دەي بەرٸڭٸز. بۇل ەلەمدە قالىپتاسقان شىنايى جاعداي. بٶتەن جۇرتتىڭ تٸلٸن قابىلداعان ۇلت اعزاسىنا دونوردىڭ بٷيرەگٸن بە نەمەسە ٶزگە بٸر دەنە مٷشەسٸن الماستىرىپ سالعان مٷگەدەك ادام سەكٸلدٸ. ونداي جاندار ٷنەمٸ ەم الىپ, ەكپە ەگٸپ وتىرماسا, ٶمٸر سٷرە المايتىنى بەلگٸلٸ عوي. ولاي بولسا, تٸلٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸ ساقتاۋدى ەڭ قاراپايىم قادامداردان باستاۋىمىز كەرەك. قازاق تٸلٸنٸڭ ەدەبي نورماسى مەن ستيلٸن بۇزۋشىلاردىڭ قاتارىندا باق قىزمەتكەرلەرٸ بٸز ٶزٸمٸز تۇرمىز. گازەت-جۋرنال جۋرناليستەرٸ بۇل تۇرعىدان كەلگەندە, يمانتارازداۋ. ال, تەلەۆيزييا جۋرناليستەرٸنە داۋا بولماي تۇر. «قىلمىسكەر تەمٸر تورعا توعىتىلدى», «جارىلىس نەتيجەسٸندە بەس ادام دەرەۋ ٶلٸپ كەتتٸ» دەگەن دٷبەرا سٶزدەر تەلەجۋرناليستەردٸڭ ەنشٸسٸندە. نەگٸزٸ, سۋعا توعىتۋشى ەدٸ. كەيٸن قوي توعىتۋ دەگەن ناۋقان پايدا بولعان. ەندەشە, توعىتۋ ٷشٸن «تەمٸر تورىڭ» سۇيىق زات بولۋى كەرەك ەمەس پە? ورىس تٸلٸنەن جولما-جول اۋدارىلعان «نەتيجەسٸندە» سٶزٸن جاعىمسىز ماعىنادا الماستىراتىن «كەسٸرٸنەن», «سالدارىنان» دەيتٸن سٶزدەر دايار تۇرعاندا سٸرەسپە تەرجٸماعا جابىسىپ قالۋدىڭ ەش جٶنٸ جوق. انا جولى بٸر تەلەارنا «سۋىق سوعىس» دەپ ۇرىپ جاتىر. ەگەر, ەدەبي باسىلىمداردى وقيتىن, زەردەسٸ بار رەداكتور بولسا, بۇرىننان قالىپتاسقان «قىرعي-قاباق سوعىس» دەگەن تاماشا اتاۋدى مايىن تامىزىپ جازار ەدٸ عوي. وسى ٸسپەتتٸ كٶپتەگەن قىڭىر-قيسىق, قوتىر-مىلجىڭ سٶز-سٶيلەمدەر قازاق تٸلٸنٸڭ تۇنىق ايدىنىن لايلاپ بٸتٸردٸ.
تابيعاتپەن ەتەنە جاقىن ارالاسىپ, كەڭ بايتاق دالانى مەكەندەگەن قازاق سەكٸلدٸ ۇلت پەن بٸر سايدىڭ بويىندا نۋ ورماندا پايدا بولعان حالىقتاردىڭ سٶيلەۋ عانا ەمەس ويلاۋ جٷيەسٸندە دە ەلەۋلٸ ايىرماشىلىقتار بولادى. بەلگٸلٸ بٸر يدەيانى بٸز ەرتٷرلٸ باعىتپەن جەتكٸزە الامىز, استارلاپ, بەينەلەپ, تۇسپالداپ دەگەندەي. ال, سٶيلەۋ جاعىنان كەلگەندە, قازاقتان اسقان شەشەن دە شەبەر ۇلت جوق. قازاق جىر-داستاندارىنىڭ قانشالىقتى تەرەڭ مەن-مازمۇنعا نەگٸزدەلەتٸنٸن مۇندا دەلەلدەپ جاتۋدىڭ ٶزٸ ارتىق دەپ بٸلەمٸن. قازاقتىڭ بٸراۋىز ماقال-مەتەلٸنٸڭ, قىسقا دا نۇسقا قاناتتى سٶزٸنٸڭ ٶزٸ باتىس ويشىلدارىنىڭ بٸرنەشە توم تۋىندىلارىندا ايتىلعان عاحليياسىنا تاتيتىن تۇستارى بار. قازاق ماقالدارىنىڭ كٶڭٸلگە قونىمدىلىعى, ۇمىتىلماي ەستە ساقتالاتىندىعى, دەلمە دەل, ۇتقىر بولىپ كەلەتٸندٸگٸ بٸزدٸڭ تٸلٸمٸزدٸڭ قانشالىقتى شۇرايلى ەكەندٸگٸن دەلەلدەيدٸ.
بٸز قازاق تٸلٸن تٷزەپ, ٶز مەرتەبەسٸن يەلەندٸرۋٸمٸز ٷشٸن الدىمەن, بۇقارالىق پسيحولوگييانى جٶنگە كەلتٸرۋٸمٸز كەرەك. رەسەي وتارشىلارى جاۋلاپ العان كەزدەن باستاپ بٸز ۇلتتىق ويلاۋ ەرەكشەلٸگٸمٸزدەن ايىرىلا باستادىق. حاندىق دەۋٸردە, تٸپتٸ, ودان دا بۇرىن قازاق قوعامىندا دالا دەموكراتيياسى بولدى. تٷرمەسٸز, سوتسىز, پوليتسەيسٸز مامىراجاي بەيبٸت قوعام قۇرا بٸلدٸك. جەر قايىسقان قوي مەن مىڭعىرىلعان جىلقى ايداعان قازاقتا ماتەريالدىق مۇقتاجدىق بولعان جوق. باي مەن كەدەيگە بٶلٸنگەن تاپتىق كٷرەس تە اتىمەن بولمادى. قازاقتىڭ تەنتەگٸ مەن سوتقارىنىڭ ٶزٸ بي-شەشەندەر ايتقان بٸراۋىز سٶزگە توقتايتىن اقىلدى ەدٸ. سٶز قادٸرٸن قازاقتاي بٸلگەن حالىق ەلەمدە ساناۋلى شىعار, سٸرە! ول تۇستا شىنىمەن دە, قازاق قوعامىنىڭ رۋحاني ساناسى ٶتە جوعارى دەڭگەيدە بولعانىن تاريح بەتتەرٸندەگٸ دەرەكتەردەن انىق اڭعارۋعا بولادى. قىسقاسى, تاريحي سانا ويانىپ, ازاتتىق يدەياسى قالىپتاسپايىنشا تٸلدٸڭ دە تاعدىرى ٶز جٶنٸمەن شەشٸم تابۋى نەعايبىل.
بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸز عانا ەمەس, جالپى ادامزاتتىڭ ويلاۋ جٷيەسٸ ازعىندىققا قاراي قۇلديلاپ, انايىلىققا بەيٸمدەلٸپ بارادى. ەلەمدە ادام ايتسا نانعىسىز ٷرەيلٸ قىلمىستار جاسالىپ جاتىر. ونىڭ نەشە اتاسى ينتەرنەت ارقىلى كەڭٸنەن تاراپ, جاس ۇرپاقتىڭ ساناسىن ۋلاپ بارادى. وعان قارسى جاسالاتىن باستى توسقاۋىلدىڭ ٶزٸ اينالىپ كەلگەندە, انا تٸلٸمٸزدەگٸ قۇندى ەدەبي مۇرالارىمىزدى يگەرۋ, جاستاردى ەجەلگٸ جەنە قازٸرگٸ ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ وزىق ٷلگٸلەرمەن تەربيەلەۋ بولماق. ول ٷشٸن جاستاردى ٶز ۇلتىنىڭ بولمىسىمەن تەربيەلەيتٸن, انا تٸلٸمەن سۋسىنداتاتىن مەملەكەتتٸك جٷيەلٸ ساياسات كەرەك. بٸراق, تٸل ساياساتىن ۇشى-قيىرسىز ٶتٸپ جاتاتىن جيىندار, تٸل جاناشىرلارىنىڭ جوعارى جاققا مەزگٸل سايىن جولدايتىن اشىق حاتتارىمەن بەلگٸلەي المايمىز. ونىمەن ٸس بٸتپەسٸ انىق.
قازاق تٸلٸنٸڭ اقى يەسٸ اينالىپ كەلگەندە, تٸل ماماندارى مەن تٸل بٸلٸمٸ سالاسىنىڭ عالىمدارى. ولاردىڭ ارتىندا ٶزدەرٸ وقىتىپ, تەربيەلەگەن قازاق تٸلٸ مەن ەدەبيەتٸنٸڭ مۇعالٸمدەرٸ دەگەن ٸرٸ كٷش تۇر. ەڭ الدىمەن, سول كٷشكە جاتاتىن ماماندار ساپالى دايىندالۋعا تيٸس. ولاردىڭ ٸزٸن باسقان جۋرناليستەر قاۋىمى دەگەن تاعى بٸر زور كٷش يەلەرٸ بار. باق تٷرلەرٸنٸڭ بارلىق قۇرىلىمدارى سولاردىڭ قولىندا. گازەت-جۋرنال, تەلەۆيزييا, FM راديولار, باسپاسٶز حاتشىلارى, PR-مەنەدجەرلەر, كەڭسە ٸسٸن جٷرگٸزۋشٸلەر, اۋدارماشىلار, ديپلوماتتار, فيلوسوفتار, مەدەنيەتتانۋشىلار, ٶنەرتانۋشىلار, جازۋشىلار, ساحنا مەن ەكران ٶنەرٸنٸڭ قايراتكەرلەرٸ ەرتٸستەر, سىنشىلار, ساياساتتانۋشىلار سەكٸلدٸ سان مىڭداعان قانداستارىمىز ٶز انا تٸلٸن كٶزدٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاۋعا قابٸلەتسٸز دەۋگە بولا ما?! وسىنشاما كٷشٸمٸز بەن مٷمكٸندٸگٸمٸز بولا تۇرا تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ شيرەك عاسىرلىق مەرزٸمٸندە تىم قۇرىعاندا جارىمجان جارنامالار مەن دٷبەرا اۋدارمادان قۇتىلا الماي-اق قويدىق. كٶشە تولعان «بٸز اشىلدىق» دەگەندەي كٷلكٸ تۋدىراتىن جارناما ەستٸ تاندىرسا, ەر مەكەمەنٸڭ ەسٸگٸنٸڭ تۇتقاسىن ۇستاي الساڭىز «ٶزٸڭە», «ٶزٸڭنەن» دەگەن بىلدىر-باتپاق سٶز ٶڭمەنٸڭنەن ٶتەدٸ. قازاقتا «ارى-بەرٸ», «تارت-يتەر» دەگەن كٶڭٸلگە قوناتىن ەدەمٸ سٶزدەر جىرتىلىپ ايىرىلاتىن ەدٸ عوي. جاس جۋرناليستەرٸمٸز ۇلتتىق ەدەبيەتٸمٸزدٸڭ ٸنجۋ-مارجاندارىن وقىسا تٸلدەرٸ تٷزەلەر ەدٸ. قازاقتىڭ ەڭ كەڭ تاراعان بٸر ماقالىن جيىرما جىل بويى ايتىپ-جازىپ ۇقتىرا المادىق. بەرٸ كەلٸسٸپ العانداي-اق «بىلاي تارتساڭ اربا سىنادى, بىلاي تارتساڭ ٶگٸز ٶلەدٸ» دەپ بۇرا سٶيلەپ تۇرادى. دۇرىسى, «ارى تارتساڭ اربا سىنادى, بەرٸ تارتساڭ ٶگٸز ٶلەدٸ» دەپ ٷندەستٸگٸمەن ٷيلەسٸم تاپقان تاماشا بٸر قاناتتى سٶز. ايتا الماساق نەسٸنە قولدانىپ, كيەلٸ سٶزدٸڭ قۇتىن قاشىرامىز?
قازٸر حالىق اراسىنداعى ىقپالى اسا زور جاندار شوۋ-بيزنەس ٶكٸلدەرٸ مەن ەزٸل-سىقاق تەاتر ەرتٸستەرٸ بولىپ وتىر. ساحنا مەن تويداعى اسابالىق «ٶنەرلەرٸن» ميداي ارالاستىرىپ جٸبەرگەن, ونىسىن ەش دايىندىقسىز ساحناعا سٷيرەپ ەكەلٸپ, كٶرەرمەنگە ەش ۇيالماستان ۇسىناتىن وسى سايقىمازاقتار دا تٸلدٸ شۇبارلاۋدىڭ, قورلاۋدىڭ نەشە اتاسىن كٶرسەتٸپ جٷر. ساحناعا ەش قىسىلماي-قىمتىرىلماي «بەتتٸڭ ارىن بەلدەۋگە تٷيٸپ» شىعا كەلٸپ, ويلارىنا نە كەلسە, سونى ايتۋدى بەكزات ٶنەردٸ قورلاۋ دەمەسكە ٶزگە لاجى جوق. ەكٸ سٶزٸنٸڭ بٸرٸ ورىسشا, قازاقشاسىنىڭ ٶزٸ تۇرپايى بولىپ كەلەتٸن ەزٸل-سىقاق تەاترلاردىڭ كٶبەيگەنٸ سونشالىق, سوڭعى كەزدە اتتارىنىڭ ٶزٸ ادام جاڭىلدىراتىن بولدى. ٶنەر وشاعىنىڭ اتاۋىنىڭ ٶزٸ «بازار جوق» دەگەندەي قۇلاققا تٷرپٸدەي تيەتٸن تىم تۇرپايى بولعانىن بۇرىن-سوڭدى ەستٸمەسەك, ەندٸ, كٷندە كٶرٸپ, مەرە-سەرە بولاتىن جاعدايعا جەتتٸك. بٸز قازاقشا بٸلمەيتٸندەردەن بۇرىن قازاقتٸلدٸلەردٸڭ اراسىنداعى تٸل بۇزۋشىلىقتى جٶنگە سالۋدى دا ەستەن شىعارماۋعا تيٸسپٸز دەگەن تۇرعىدان مۇنىڭ بەرٸن سٶز ەتتٸك. ەندٸ, قازاق تٸلٸنٸڭ مەملەكەتتٸك مەرتەبەسٸن تولىقتاي قامتاماسىز ەتۋ, ٶز تۇعىرىنا قوندىرۋ سەكٸلدٸ ٶتە ٶزەكتٸ مەسەلەگە قاتىستى كەيبٸر ويلارىمىزدى ورتاعا سالايىق.
ۇلتىمىزدىڭ رۋحاني-تاريحي مۇراسى ەرٸ بايىرعى جۇرتتىڭ قازٸرگٸ كٷنگە دەيٸن قارىم-قاتىناس قۇرالى رەتٸندە قازاق تٸلٸنە كونستيتۋتسييا ارقىلى مەملەكەتتٸك تٸل مەرتەبەسٸ بەرٸلگەن. اتا-بابادان اسىل مۇرا بولىپ قالعان انا تٸلٸمٸز بٸزدٸڭ عانا ەمەس جالپىادامزاتتىق رۋحاني مەدەنيەتتٸڭ اجىراماس بٶلٸگٸ جەنە اسىل قۇندىلىقتارىنىڭ بٸرٸ. ونسەگٸز مىڭ عالامدا تٸل اتاۋلى كٶپ. ميلليونداعان, تٸپتٸ, ميلليارد ادام سٶيلەيتٸن ٸرٸ تٸلدەرمەن قاتار ساناۋلى جاندار عانا ٶزارا قاتىناس جاسايتىن تايپالىق دەڭگەيدە قولدانىلاتىندارى دا بار. الايدا, مەسەلە تٸلدٸڭ ٷلكەن-كٸشٸلٸگٸندە ەمەس, ەر تٸل ادام بالاسى ٷشٸن ٶزٸنشە قۇندى. ەر تٸلدٸڭ ارتىندا ادامزات مەدەنيەتٸ, تاريحى, ٶنەرٸ, ەن-جىرى, اۋىز ەدەبيەتٸ, اقىل-ويى, ەركٸندٸگٸ سەكٸلدٸ قۇندىلىقتارى بار. ەلەمدەگٸ مىڭداعان تٸلدٸڭ بٸر بٶلشەگٸ ەرٸ ەلەۋلٸ ٶكٸلٸ ەرينە, بٸزدٸڭ قازاق تٸلٸمٸز.
زەرتتەۋلەرگە قاراعاندا, بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلەمدە ەر 14 اي سايىن بٸر تٸل جويىلادى ەكەن. تٸلدٸڭ ٶلۋٸ بٷكٸل بٸر مەدەنيەتتٸڭ, تۇرمىستىق سالت-سانانىڭ قۇردىمعا كەتۋٸ دەگەن سٶز. ەربٸر ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك ساياساتىنداعى انا تٸلٸنٸڭ, ۇلتتىق مەدەنيەتٸنٸڭ ورنى ەرەكشە. سەبەبٸ, ادامزات مەدەنيەتٸنٸڭ ٶزٸ بەلگٸلٸ بٸر مەملەكەتتٸڭ ەڭ نەگٸزگٸ ساياساتىن, رەسمي كٶزقاراسىن, ۇلتتىق پوزيتسيياسىن ونىڭ ٶز تٸلٸنە دەگەن قۇرمەتٸنە قاراپ تانيدى. سوندىقتان دا, ەل باسقارعان تۇلعالار نەشە جەردەن پوليگلوت بولسا دا, رەسمي ساپارمەن بارعان بارلىق ەلدە ٶز مەملەكەتٸنٸڭ انا تٸلٸندە عانا سٶيلەيدٸ. ەلەمدە تەۋەلسٸز دەربەس ەلدەر مەن حالىقتار بار كەزدە سول مەملەكەتتەردٸڭ انا تٸلٸ مەن مەدەنيەتٸ مەسەلەسٸ ەشقاشان كٷن تەرتٸبٸنەن تٷسپەك ەمەس. ەرينە, بەلگٸلٸ بٸر ەلدٸڭ تٸلدٸك ورتاسىنىڭ قامتيتىن اۋماعىنا قاراي ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸنە ساي تٸلدٸك ساياساتى ايقىندالارى مەلٸم. ايتالىق, 1990-جىلداردان بەرٸ قاراي اعىلشىن تٸلٸن ٶزٸنٸڭ تٶل مەدەنيەتٸ رەتٸندە قابىلداعانداردىڭ سانى 350 ميلليون ادامعا جەتسە, ەكٸنشٸ تٸلٸ رەتٸندە سانايتىندار 400 ميلليونعا جۋىقتاعان. ولاي بولسا, ادام رەسۋرستارى مەن ەكونوميكالىق ەل-اۋقاتى جاعىنان الدىڭعى قاتارداعى ەلدەر ٶز تٸلدەرٸن بارشاعا تاراتىپ, جاھانداندىرۋعا تىرىسسا, كەرٸسٸنشە, تۇرعىندار سانى از شاعىن مەملەكەتتەر ٶز تٸلدەرٸ مەن مەدەنيەتتەرٸن عالامدانۋدىڭ نٶپٸرٸنەن قورعاۋعا بارىن سالىپ جاتقانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
بٸز ٷشٸن دە ماڭىزدىسى, ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸزدٸ جوعالتپاۋ, تاريحىمىزدى, مەدەنيەتٸمٸزدٸ, انا تٸلٸمٸزدٸ قايماعىن بۇزباي ساقتاۋ. قازٸرگٸ كٷنٸ اعىلشىن, ورىس, قىتاي تٸلدەرٸنە تٷرلٸ دەڭگەيدە قاجەتتٸلٸك تۋاتىنى راس. عىلىم-بٸلٸم, تەحنيكا, بيزنەس دەگەندەي ەلەۋمەتتٸك قارىم-قاتىناستىڭ بارلىق سالاسىن قامتىعان كٶپتٸلدٸلٸك مەسەلەسٸنٸڭ ەلٸمٸز ٷشٸن شىنايى تالاپقا اينالعانىن دا جوققا شىعارۋدان اۋلاقپىز. بٸراق, مۇنىڭ بەرٸ قازاق تٸلٸن قۇرباندىققا شالۋ ەسەبٸنەن جٷرٸلۋٸنە تٷبەگەيلٸ قارسىمىز.
جاھاندانۋ ٷدەرٸسٸندە شەت تٸلدٸك بٸلٸم بەرۋ ساياساتىن جٷزەگە اسىرعاندا مەملەكەتتٸك ەرٸ انا تٸلٸمٸز – قازاق تٸلٸنٸڭ مەدەني تۇتاستىعىن بۇزباۋدى جەنە قوعامدىق دامۋدىڭ شىنايى باعىت-باعدارىنا ساي تٸلدەردٸڭ تەپە-تەڭدٸگٸن ساقتايتىن احۋالدى قالىپتاستىرۋ قازاق ٷكٸمەتٸنٸڭ باستى ساياساتى بولۋى تيٸس. تٸل تۋرالى زاڭدارىمىزدىڭ ٶزٸ جات تٸلدەردٸڭ ينتەرۆەنتسيياسىنان انا تٸلٸمٸزدٸ قورعايتىن تەتٸككە نەگٸزدەلگەنٸ ابزال بولماق. زاڭدا مەملەكەتتٸك تٸل اياسىندا ۇستانۋعا تيٸس باستى باعىت قازٸرگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ەدەبي نورماسىن ساكتاي وتىرىپ, تٷرلٸ اتاۋلاردى عىلىمي نەگٸزدە لايىقتى تاعايىنداۋ, رەسمي تٷردە بەكٸتە وتىرىپ, جٷزەگە اسىرعاندا تٸل ورگاندارىنىڭ كەسٸبي كەڭەسٸنە جٷگٸنۋدٸ قالىپتاستىرۋى كەرەك. ازاماتتىق, قىلمىستىق كودەكستەردٸ بۇزعاندار زاڭ الدىندا قالاي ايىپتالسا, تٸل زاڭىن بۇزعاندار دا دەل سولاي جاۋاپ بەرۋٸ مٸندەتتەلگەنٸ قاجەت دەپ بٸلەمٸز.
ەلٸمٸزدە قازاق تٸلٸنەن ٶزگە ەشبٸر شەت تٸلٸنە باسىمدىق بەرٸلمەگەنٸ ابزال بولار ەدٸ. ول ٷشٸن اۋدارما ٸسٸ ماماندارىن تەك قازاق تٸلٸنٸڭ بازاسىندا عانا دايىنداپ شىعارۋدى مەنشٸك نىساندارىنا قاراماستان بارلىق جوو باسشىلارىنان, عىلىمي كەڭەسٸنەن تالاپ ەتۋ كەرەك. بٸزدە عىلىمي-پراكتيكالىق مەسليحاتتار ٶتٸپ, تٸل جايىندا تٷرلٸ قارارلار قابىلدانىپ جاتادى. بٸراق, جٷزەگە اسىرىلۋى ٸلۋدە بٸرٸ عانا شىعار. عاسىرلار بويى اتا-بابالارىمىز ٶزگە ەلدٸڭ بوداندىعىندا بولسا دا كٶزٸنٸڭ قاراشىعىنداي ساقتاپ كەلگەن انا تٸلٸمٸزدٸ تەۋەلسٸزدٸك العان سوڭ ٶز تۇعىرىنا قوندىرا الماساق ەلدٸگٸمٸزگە سىن.
جىل سايىن اقپان ايىنىڭ 21-ٸن يۋنەسكو تاراپىنان «حالىقارالىق انا تٸلٸ كٷنٸ» ەتٸپ اتاپ ٶتەدٸ. قىركٷيەك ايىنىڭ سوڭعى اپتاسىندا بٸز دە تٸلدەر مەرەكەسٸن تويلايمىز. كٶپتەگەن يگٸ شارالار ۇيىمداستىرىلادى, قالىپتاسقان جاقسى دەستٷرلەرٸمٸز دە بارشىلىق. ەندٸ, ونىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ, ىقپالىن كٷشەيتۋ مەسەلەسٸن ۋاقىت وزدىرماي قولعا الۋىمىز ٶزەكتٸ بولىپ وتىر. ول ٷشٸن ەڭ الدىمەن, جالپى بٸلٸم بەرەتٸن ورتا مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا ارنالعان وقۋلىقتار, نۇسقاۋلىقتار, كٸتاپ, قۇرالداردا قازاق تٸلٸنٸڭ ەرەجەلەرٸ, ستيلدٸك تالاپتارى, ەدەبي تٸلدٸڭ نورماسى قاتاڭ قاداعالانۋى بەرٸنەن ماڭىزدى دەپ ەسەپتەيمٸز. انا تٸلٸمٸزدٸڭ تەكتٸلٸگٸن, ەسەمدٸگٸن, كٶركەمدٸگٸن دەل وسى نىسانداردا بارىنشا ساقتاپ, شەشەندٸگٸ مەن شەبەرلٸگٸن مەيلٸنشە جەتكٸزە بٸلسەك, جاس بۋىننىڭ تٸلدٸك ەلەۋەتٸنٸڭ ارتتىرىلۋىنا باعا جەتپەس ٷلەس قوسقان بولار ەدٸك.
ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ەكونوميكالىق تۇراقتى دامۋىن جەنە ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىن قالىپتاستىراتىن عالىمدار كەڭەسٸن قۇرىپ, پرەزيدەنت جانىندا جۇمىس ٸستەتۋدٸ ۇسىنىس ەتكٸمٸز كەلەدٸ. اتالمىش كەڭەس مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى زاڭدىلىقتارعا تولىقتىرۋلار مەن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋدٸ, تٸلدٸ قورعاۋعا قاتىستى قۇقىقتىق اكتٸلەردٸ دايىنداۋدى, انا تٸلٸمٸز بەن شەت تٸلدەرٸ اراسىنداعى مەسەلەلەردٸ, ساياساتتى ساباقتاستىرۋمەن, ٷيلەستٸرۋمەن اينالىسسا, قانەكي! سونداي-اق, ونى كەيٸن تٸل ساياساتى جٶنٸندەگٸ ۇلتتىق كەڭەس ەتٸپ كەڭەيتٸپ ۇيىمداستىرساق, تٸپتٸ دە, نۇر ٷستٸنە نۇر بولار ەدٸ. سول ارقىلى تٸل ۇيىمدارىنىڭ فۋنكتسييالارىن, ٸس-قىزمەتتەرٸنٸڭ باعىت-باعدارلارىن بەلگٸلەپ, انا تٸلٸمٸز بەن شەت تٸلدەرٸنٸڭ وقۋ ستاندارتتارىنىڭ مازمۇنىن ۇلتتىق ەرەكشەلٸگٸمٸز بەن ەلەمدٸك نورمالارعا ساي جەتٸلدٸرسە. مەملەكەتتٸك تٸل تۋرالى جاڭادان ارنايى زاڭ قابىلداپ, ونىڭ ورىندالۋ بارىسىن پارلامەنت پالاتالارىنداعى تۇراقتى كوميتەتتەر ارقىلى تالقىلاپ, ەلٸمٸزدە انا تٸلٸمٸزدٸڭ باسىمدىعى مەن بيلٸگٸنٸڭ ٷستەمدٸگٸن ارتتىراتىن ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلگەنٸ ابزال. جارىققا شىعارىلاتىن بارلىق باسىلىمدار مەن قۇجاتتاردىڭ تٸلدٸك, ستيلدٸك ساپاسىن جاڭا ساتىعا كٶتەرۋ ٷشٸن مەنشٸك نىساندارىنا قاراماستان بارلىق باسپاحانالاردا بٸلٸكتٸ باسپا رەداكتورلارىن جۇمىس ٸستەتەتٸن ەرەجە بەكٸتٸلۋٸ قاجەت. انا تٸلٸمٸزدٸڭ قۇندىلىعىن ارتتىرۋ, جاس بۋىننىڭ تٸلدٸك بٸلٸمٸن جەتٸلدٸرۋ ٷشٸن جوو-عا, «بولاشاق» باعدارلاماسى ارقىلى شەتەلدٸك وقۋ ورىندارىنا جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتتەرگە قابىلداناتىن ٷمٸتكەرلەردٸڭ جاپپاي قازاق تٸلٸندە اۋىزشا جەنە جازباشا ەمتيحاننان ٶتۋٸن زاڭداستىرساق.
قالا جەنە ەلدٸ مەكەندەردەگٸ ۇيىم, مەكەمەلەردٸڭ اتاۋلارى, كٷرە جولدار بويىنداعى جازبالار تەك قازاق تٸلٸندە عانا بولۋىن دا قالىپتاستىرۋىمىز كەرەك. جارناما, تٷرلٸ اتاۋلار, اقپارات قۇرالدارى مەتٸندەرٸنەن باستاپ, وقۋلىقتار, ەدەبي باسىلىمدارعا دەيٸنگٸ بارلىق جازبالاردىڭ تٸلدٸك ساپاسىنا, ستيلٸنە تۇراقتى باقىلاۋ جاساپ, كەتكەن قاتەلەردٸ دەر كەزٸندە جٶنگە كەلتٸرٸپ وتىراتىن تٸل ساقشىلارى دا اۋاداي قاجەت-اق.
قۋاندىق شاماحايۇلى,
قر مەدەنيەت قايراتكەرٸ,
حالىقارالىق جۋرناليست
