بٷگٸندە ەلەم حالقىنىڭ سانى 7,6 ملرد-قا جەتٸپ جىعىلدى. سونىڭ 55 پايىزى قالالاردا تۇرادى. بۇۇ-نىڭ بولجامى بويىنشا, 2050 جىلى جەر بەتٸندەگٸ قالا حالقىنىڭ ٷلەسٸ 68 پايىزدى قۇرايدى. مۇنىڭ سالدارىنان قالالىق قىزمەتتەرگە دەگەن سۇرانىس ودان سايىن ارتادى, كەدەرگٸلەر مەن قىسىمدار ۇلعايا تٷسەتٸن بولادى. ەكونوميستەر بولسا قالالاردا ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ 70 پايىزى شوعىرلانعانىن ايتىپ وتىر. بۇل كٶرسەتكٸش نەعۇرلىم ارتاتىن بولسا, ٸرٸ سالالاردى باسقارۋ سوعۇرلىم قيىندايدى. وسى كەزدە اقىلدى قالالار دامىعان ەلدەرگە ەكٸمشٸلٸك ٸستەرٸن باسقارۋعا جەردەمدەسپەك.
Smart قالالارعا توقتالماس بۇرىن «اقىلدى قالا دەپ نەنٸ ايتامىز» دەگەن ساۋالعا توقتالىپ ٶتەيٸك. ەدەتتە, اقىلدى قالالاردىڭ ەكونوميكاسى جوعارى, باسقارۋ جٷيەسٸ جٷيەلەنگەن, ينفراقۇرىلىمى جەتٸلگەن, بارلىق تالاپتارعا ساي بولادى. تۇرعىندارى دا تسيفرلىق تۇرعىدان ساۋاتتى ەرٸ جاڭاشىلدىققا بەيٸم كەلەدٸ. كريتەرييلەرٸنە كەلەر بولساق, 4G موبيلدٸ بايلانىسى, Wi-Fi-عا كٸرەتٸن كٶپ نٷكتەلەرٸ, اقىلدى پاركينگ, جول قوزعالىسىنىڭ وڭتايلاندىرىلعان جٷيەسٸ, مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردٸڭ ونلاين فورماتتا قولجەتٸمدٸلٸگٸ, ازاماتتاردىڭ ازاماتتىق پوزيتسيياسىنىڭ بەلسەندٸلٸگٸ, قوقىس قالدىقتارىن ٶڭدەيتٸن اپپاراتتارى جەنە ت.ب. بەلگٸلەرٸ بولادى.
ينتەللەكتۋالدى عيماراتتاردىڭ پايدا بولۋى كەزەڭٸنە كٶز جٷگٸرتەر بولساق, «smart city» تٷسٸنٸگٸ 1950 جىلدان باستاپ قولدانىلا باستادى. ونى قولدانعان امەريكالىق ەكونوميست پيتەر درۋكەر دەگەن ازامات ەكەن. بۇل ۇعىم قالا قۇرىلىسىن سالار كەزدە جازىلعان ەڭبەك كٶرٸنەدٸ. «مەنەدجمەنتتٸڭ تەجٸريبەسٸ» دەپ اتالاتىن تۋىندىسىندا ەكونوميست smart city-گە بىلاي دەپ انىقتاما بەرگەن: specific – ناقتى, measurable – ٶلشەنەتٸن, achievable – قولجەتٸمدٸ, realistiس – شىنايى, timed – بەلگٸلٸ بٸر ۋاقىتتا. الايدا, ٸس جٷزٸندە بۇل كونتسەپتسييا بٸرنەشە جىلدان كەيٸن عانا قولدانىلدى. ياعني, 1984 جىلى اقش-تا «City Place» دەگەن اتاۋمەن سالىنىپ شىقتى. وندا بەينەباقىلاۋ جٷيەسٸ, قاۋٸپسٸزدٸكتٸ قاداعالايتىن جابدىقتار, ٶزدٸگٸنەن جۇمىس اتقاراتىن اسپاپتار بولعان. تەك قازٸرگٸدەي اقپاراتتىق جٷيەلەر بولماعان. ودان كەيٸن 1993 جىلعى سيليكون القابىندا پايدا بولعان smart city «اقىلدى ٶسۋ» كونتسەپتسيياسىنا ىقپال ەتكەن. ال قازٸر ەلەمنٸڭ 2500-دەي قالاسى اقىلدى قالا كونتسەپتسيياسىن قولدانادى. ونىڭ ٸشٸندە بۇل جٷيەنٸ باسىنان باستايتىن قالالار مەن كەزەڭ-كەزەڭٸمەن ورىنداپ كەلە جاتقان قالالار بار.
ەلەمدٸك تەجٸريبە: Smart city بويىنشا كٶشباسشى قالالار
سينگاپۋر: ۇشقىشسىز اۆتوموبيلدەردٸ كٷتۋ ٷستٸندە
ازيياداعى قالا-مەملەكەت سانالاتىن سينگاپۋر – تەحنولوگييالىق تۇرعىدان ەلەمدەگٸ كٶشباسشى ەل. مۇنداعى «Smart Nation» باعدارلاماسى رەسۋرستاردى باسقارۋعا كٶمەكتەسۋدە. بۇل قالاداعى اقىلدى قالانىڭ ەڭ نەگٸزگٸ ەلەمەنتٸ – اقىلدى كٶشە قوزعالىسى. سول سەبەپتەن مۇندا كٶلٸك كەپتەلٸسٸ اتىمەن جوق. ٶيتكەنٸ, كٶشەنٸڭ بارلىق قيىلىسىندا اقىلدى باعدارشامدار, ترانسپورتتىق اعىننىڭ سىيىمدىلىعىن باقىلاپ وتىراتىن داتچيكتەر ورناتىلعان. ال اقىلدى كٶلٸك تۇراقتارى بوس ورىندار تۋرالى اقپاراتتاردى كٶلٸك يەلەرٸنە حابارلاپ وتىرادى. بۇعان قوسا, بۇل ەل تسيفرلاندىرۋدىڭ ارقاسىندا ەلەكتروندى ساۋدانى دامىتتى. اشىق جەنە جارييالى ٷكٸمەتتٸ قالىپتاستىردى.
فوتو: robo-hunter.com
لوندون: ترانسپورتتىق پروبلەمالارمەن كٷرەس
بۇرىن لوندوندا ترانسپورتتىق مەسەلەلەر كٶپ بولاتىن. كٶلٸك تۇراقتارى دا تاپشى ەدٸ. سودان 2002 جىلى ترانسپورتتىق رەفورما بولىپ, كٶلٸك تۇراقتارى اقىلى رەجيمگە كٶشٸپ, ارتىنشا سمارت جٷيەگە ٶتتٸ. وسىلايشا, اتالعان سالاداعى تٷيتكٸلدەر ٶز تٷيٸنٸن تاپتى.
بٷگٸندە لوندون قارجىلىق جەنە تەحنيكالىق حاب بويىنشا, ەۋروپا ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا 2-شٸ ورىنعا يە. بۇل كٶرسەتكٸشكە ولار سمارت-سيتي كونتسەپتسيياسىنىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزدٸ. مۇندا دا سينگاپۋرداعىداي اقىلدى كٶلٸك تۇراقتارى بار. ول 2014 جىلدان بەرٸ قولدانىستا. ال 2002 جىلدان بەرٸ تٶلەم جٷيەسٸ تولىقتاي تسيفرلىق فورماتقا كٶشكەن. قازٸرگٸ تاڭدا ولار 5,4 ملن دوللاردى دەل وسى ترانسپورت سالاسىن دامىتۋ ٷشٸن بٶلٸپ وتىر. وسىلايشا بۇل قالا تاريحي قاتەلٸكتەردٸ جويۋعا تالپىنىپ, جاڭا جٷيەگە تولىقتاي ٶتٸپ جاتىر.
نيۋ-يورك: قوقىستان باستاپ ترانسپورتتىق اعىنعا دەيٸن
نيۋ-يورك ٶزٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸك جٷيەسٸندەگٸ جاڭاشىلدىقتارىمەن تانىمال. قالا تۇتاستاي بەينەكامەرالارمەن قامتىلعان. كٶشەلەرٸندە قۇقىق بۇزۋشىلىق پەن كەلەڭسٸزدٸكتەردٸ جازىپ الىپ, بٸردەن پوليتسيياعا حابار بەرەتٸن ارنايى سەنسورلار ورناتىلعان. قالا ورتالىعى «BigBelly» زيياتكەرلٸك قوقىس جيناقتارىمەن قامتاماسىز ەتٸلگەن. ولار قوقىس تاسۋشىسىن جٸبەرۋ ۋاقىتى كەلگەنٸن ايتاتىن داتچيكتەرمەن جابدىقتالعان. سونداي-اق, سمارت-تەحنولوگييالار كٶشەنٸ جارىقتاندىرۋدا دا كەڭٸنەن پايدالانىلىپ جاتىر.
قازاقستانداعى اقىلدى قالالار: Smart Astana, Smart Almaty
قازاقستانداعى اقىلدى قالالارعا توقتالماس بۇرىن ولاردىڭ ەلەمدٸك احۋالدا, حالىقارالىق رەيتينگتە الار ورنى تۋرالى دەرەكتەرگە توقتالساق.
«اقىلدى» قالالاردىڭ جاھاندىق رەيتينگٸنە قازاقستان قالالارىنان 2 مەگاپوليس ەنٸپ وتىر. ولار – نۇر-سۇلتان جەنە الماتى قالالارى. نۇر-سۇلتان قالاسى 2018 جىلى «IDC Smart City» دەپ اتالاتىن ەلەمدٸك اقىلدى قالانىڭ جەتٸلۋٸن باعالايتىن مودەلدە 2.48 بالدى الدى. بۇل كٶرسەتكٸش بويىنشا ەڭ تسيفرلىق مەملەكەت سانالاتىن سينگاپۋردىڭ ٶزٸ 4,4 بالدى العان. ەلەمدەگٸ ەڭ جايلى ەرٸ ەدەمٸ قالا – دۋباي بولسا, 3,6 بالدى يەمدەنگەن. ال كٶرشٸلەس مەسكەۋ 3,6 بالعا يە بولعان. ٶز كەزەگٸندە ەلٸمٸزدەگٸ ميلليونەر قالا سانالاتىن الماتى اقىلدى قالا كاتەگوريياسى بويىنشا كٶپتەگەن قالالاردان وق بويى وزىق تۇر. ەلەمنٸڭ 165 قالاسى قاتىسقان جاھاندىق رەيتينگتە سانكت-پەتەربۋرگ, ريو-دە-جانەيرو, كەيپتاۋن سىندى ٸرٸ قالالاردى ارتقا قالدىرىپ, 118-شٸ ورىنعا تابان تٸرەدٸ.
بۇلاردىڭ ٸزٸن شالا شىمكەنت, اقتٶبە, قاراعاندى قالالارى دا ەلەمدٸك رەيتينگتە الداعى جىلداردا توپ جاراتىنى سٶزسٸز. نەگە دەسەڭٸز, بۇل 3 قالا دا smart city جوباسىن ەنگٸزۋ ٷشٸن تاڭدالىپ الىنعان ٶڭٸرلەر بولاتىن. بٷگٸنگٸ تاڭدا وسى باعىتتا بٸرقاتار ماڭىزدى جۇمىستار اتقارىلۋ ٷستٸندە.
جالپى ايتقاندا اقىلدى قالا كونتسەپتسيياسى بويىنشا قازاقستان ايماقتارى مىناعان ۇمتىلادى: نۇر-سۇلتان – قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸك پەن تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن ودان سايىن جانداندىرۋعا, الماتى – كٶلٸك سالاسىن تيٸمدٸ باسقارۋعا, شىعىس قازاقستان وبلىسى – ەكولوگييا مەن بيزنەستٸ دامىتۋعا, جامبىل وبلىسى – قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىن كٷشەيتۋگە, باتىس قازاقستان وبلىسى – دەنساۋلىق ساقتاۋ مەن تۇرعىن-ٷي كوممۋنالدىق شارۋاشىلىق سالاسىن وڭتايلاندىرۋعا, ال وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى – بٸلٸم بەرۋ سالاسىن جاقسارتۋعا دەن قويىپ وتىر.
«Smart Astana» جوباسىنىڭ ارقاسىندا ەلوردادا مىناداي كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ:
نۇر-سۇلتان قالاسىندا مەديتسينالىق ۇيىمدار اقپاراتتىق جٷيەلەرمەن 100% قامتىلدى; ينتەرنەت جەلٸسٸنە دە 100% قوسىلدى; 8101 دەرٸگەر مەن مەيٸربيكە قىزمەتكەرٸ اقپاراتتىق جٷيەنٸ پايدالانادى; 24 833 ەلەكتروندىق فورماتتا راديولوگييالىق دياگنوستيكالاۋدى زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ; 30 933 ەلەكتروندىق ستاتسيونارلىق پاراق شىعارىلدى; 17 مىڭ بالا 1-شٸ سىنىپقا ەلەكتروندى جٷيە ارقىلى قابىلداندى; 28 مىڭنان استام مەكتەپكە دەيٸنگٸ ۇيىمداردىڭ ٶتٸنٸشتەرٸ اۆتوماتتى تٷردە ٶڭدەلدٸ; 6 مىڭ وقۋشى كوللەدجدەرگە ونلاين-ٶتٸنٸم بەرۋ ارقىلى قابىلداندى; بٸلٸم سالاسى بويىنشا مەملەكەتتٸك قىزمەت كٶرسەتۋ 3-5 كٷننەن 5-10 مينۋتقا دەيٸن قىسقاردى. سونىمەن قاتار, جول-كٶلٸك وقيعالارىنىڭ سانى 15%-عا ازايدى; جول-كٶلٸك اپاتتارىنان جاراقات الۋ سانى 16%-عا ازايدى; جول-كٶلٸك وقيعالارىنىڭ سالدارىنان قازا بولۋ سانى 48% تٶمەندەدٸ; 200 كٶشە قيىلىسىندا 2400 كامەرا بار ورناتىلعان; قالانىڭ عيماراتتارى مەن نىساندارىندا 800 جالپى باقىلاۋ كامەرالارى ورناتىلدى.
ال الماتى قالاسىندا «Smart Almaty» جوباسىنىڭ ارقاسىندا مىناداي كٶرسەتكٸشتەرگە قول جەتكٸزٸلدٸ: مەديتسينالىق ۇيىمدار اقپاراتتىق جٷيەلەرمەن 100% قامتىلىپ, ينتەرنەت جەلٸسٸنە 100% قوسىلدى; 1 749 577 تۇرعىننىڭ ەلەكتروندىق دەنساۋلىق تٶلقۇجاتى تولتىرىلدى; 81 386 ەلەكتروندىق فورماتتا قىزمەت كٶرسەتٸلدٸ; 100% مەكتەپتەر ينتەرنەتپەن قامتىلدى; 16 IT-سىنىپ اشىلدى; 100% «كٷندەلٸك» جٷيەسٸ قولدانىلادى; 100% اقپاراتتىق جٷيەلەر جەنە گادجەتتەرمەن جابدىقتالدى; قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 115 مىڭنان استام كامەرا قوعامدىق تەرتٸپتٸ قامتاماسىز ەتەدٸ.
قورىتىندىلاي كەتسەك, ينتەللەكتۋالدى قالالار بولاشاقتا ٶز ماڭىزىن جويمايدى. سەبەبٸ, دەل وسى اقىلدى قالالار ارقىلى پايدالى رەسۋرستاردىڭ جاڭا كٶزدەرٸن اشۋ وڭاي بولادى. بۇل بٸر دەسەك, ەكٸنشٸدەن تسيفرلىق مەگاپوليس IT-سەكتورىنىڭ دامۋىنا باعا جەتپەس تابىس ەكەلەدٸ. ٷشٸنشٸدەن, ول قازٸرگٸ تەۋەكەلدەر مەن شىندىقتارعا جاۋاپ بەرە الادى. تٶرتٸنشٸدەن, ازاماتتاردىڭ تالاپ-تٸلەكتەرٸ ورىندالىپ, جايلى ٶمٸر ورنايدى. بەسٸنشٸدەن, مەملەكەت ەكونوميكالىق تۇرعىدان قۋاتتى, ەلەۋمەتتٸك تۇرعىدان ەلەۋەتتٸ ەلگە اينالادى.
