Búginde álem halqynyń sany 7,6 mlrd-qa jetip jyǵyldy. Sonyń 55 paiyzy qalalarda turady. BUU-nyń boljamy boiynsha, 2050 jyly jer betindegi qala halqynyń úlesi 68 paiyzdy quraidy. Munyń saldarynan qalalyq qyzmetterge degen suranys odan saiyn artady, kedergiler men qysymdar ulǵaia túsetin bolady. Ekonomister bolsa qalalarda álemdik ekonomikanyń 70 paiyzy shoǵyrlanǵanyn aityp otyr. Bul kórsetkish neǵurlym artatyn bolsa, iri salalardy basqarý soǵurlym qiyndaidy. Osy kezde aqyldy qalalar damyǵan elderge ákimshilik isterin basqarýǵa járdemdespek.
Smart qalalarǵa toqtalmas buryn «aqyldy qala dep neni aitamyz» degen saýalǵa toqtalyp óteiik. Ádette, aqyldy qalalardyń ekonomikasy joǵary, basqarý júiesi júielengen, infraqurylymy jetilgen, barlyq talaptarǵa sai bolady. Turǵyndary da tsifrlyq turǵydan saýatty ári jańashyldyqqa beiim keledi. Kriteriilerine keler bolsaq, 4G mobildi bailanysy, Wi-Fi-ǵa kiretin kóp núkteleri, aqyldy parking, jol qozǵalysynyń ońtailandyrylǵan júiesi, memlekettik qyzmetterdiń onlain formatta qoljetimdiligi, azamattardyń azamattyq pozitsiiasynyń belsendiligi, qoqys qaldyqtaryn óńdeitin apparattary jáne t.b. belgileri bolady.
Intellektýaldy ǵimarattardyń paida bolýy kezeńine kóz júgirter bolsaq, «smart city» túsinigi 1950 jyldan bastap qoldanyla bastady. Ony qoldanǵan amerikalyq ekonomist Piter Drýker degen azamat eken. Bul uǵym qala qurylysyn salar kezde jazylǵan eńbek kórinedi. «Menedjmenttiń tájiribesi» dep atalatyn týyndysynda ekonomist smart city-ge bylai dep anyqtama bergen: specific – naqty, measurable – ólshenetin, achievable – qoljetimdi, realistis – shynaiy, timed – belgili bir ýaqytta. Alaida, is júzinde bul kontseptsiia birneshe jyldan keiin ǵana qoldanyldy. Iaǵni, 1984 jyly AQSh-ta «City Place» degen ataýmen salynyp shyqty. Onda beinebaqylaý júiesi, qaýipsizdikti qadaǵalaityn jabdyqtar, ózdiginen jumys atqaratyn aspaptar bolǵan. Tek qazirgidei aqparattyq júieler bolmaǵan. Odan keiin 1993 jylǵy Silikon alqabynda paida bolǵan smart city «aqyldy ósý» kontseptsiiasyna yqpal etken. Al qazir álemniń 2500-dei qalasy aqyldy qala kontseptsiiasyn qoldanady. Onyń ishinde bul júieni basynan bastaityn qalalar men kezeń-kezeńimen oryndap kele jatqan qalalar bar.
Álemdik tájiribe: Smart city boiynsha kóshbasshy qalalar
Singapýr: ushqyshsyz avtomobilderdi kútý ústinde
Aziiadaǵy qala-memleket sanalatyn Singapýr – tehnologiialyq turǵydan álemdegi kóshbasshy el. Mundaǵy «Smart Nation» baǵdarlamasy resýrstardy basqarýǵa kómektesýde. Bul qaladaǵy aqyldy qalanyń eń negizgi elementi – aqyldy kóshe qozǵalysy. Sol sebepten munda kólik keptelisi atymen joq. Óitkeni, kósheniń barlyq qiylysynda aqyldy baǵdarshamdar, transporttyq aǵynnyń syiymdylyǵyn baqylap otyratyn datchikter ornatylǵan. Al aqyldy kólik turaqtary bos oryndar týraly aqparattardy kólik ielerine habarlap otyrady. Buǵan qosa, bul el tsifrlandyrýdyń arqasynda elektrondy saýdany damytty. Ashyq jáne jariialy úkimetti qalyptastyrdy.
Foto: robo-hunter.com
London: Transporttyq problemalarmen kúres
Buryn Londonda transporttyq máseleler kóp bolatyn. Kólik turaqtary da tapshy edi. Sodan 2002 jyly transporttyq reforma bolyp, kólik turaqtary aqyly rejimge kóship, artynsha smart júiege ótti. Osylaisha, atalǵan saladaǵy túitkilder óz túiinin tapty.
Búginde London qarjylyq jáne tehnikalyq hab boiynsha, Eýropa elderiniń arasynda 2-shi orynǵa ie. Bul kórsetkishke olar smart-siti kontseptsiiasynyń arqasynda qol jetkizdi. Munda da Singapýrdaǵydai aqyldy kólik turaqtary bar. Ol 2014 jyldan beri qoldanysta. Al 2002 jyldan beri tólem júiesi tolyqtai tsifrlyq formatqa kóshken. Qazirgi tańda olar 5,4 mln dollardy dál osy transport salasyn damytý úshin bólip otyr. Osylaisha bul qala tarihi qatelikterdi joiýǵa talpynyp, jańa júiege tolyqtai ótip jatyr.
Niý-Iork: qoqystan bastap transporttyq aǵynǵa deiin
Niý-Iork óziniń qaýipsizdik júiesindegi jańashyldyqtarymen tanymal. Qala tutastai beinekameralarmen qamtylǵan. Kóshelerinde quqyq buzýshylyq pen keleńsizdikterdi jazyp alyp, birden politsiiaǵa habar beretin arnaiy sensorlar ornatylǵan. Qala ortalyǵy «BigBelly» ziiatkerlik qoqys jinaqtarymen qamtamasyz etilgen. Olar qoqys tasýshysyn jiberý ýaqyty kelgenin aitatyn datchiktermen jabdyqtalǵan. Sondai-aq, smart-tehnologiialar kósheni jaryqtandyrýda da keńinen paidalanylyp jatyr.
Qazaqstandaǵy aqyldy qalalar: Smart Astana, Smart Almaty
Qazaqstandaǵy aqyldy qalalarǵa toqtalmas buryn olardyń álemdik ahýalda, halyqaralyq reitingte alar orny týraly derekterge toqtalsaq.
«Aqyldy» qalalardyń jahandyq reitingine Qazaqstan qalalarynan 2 megapolis enip otyr. Olar – Nur-Sultan jáne Almaty qalalary. Nur-Sultan qalasy 2018 jyly «IDC Smart City» dep atalatyn álemdik aqyldy qalanyń jetilýin baǵalaityn modelde 2.48 baldy aldy. Bul kórsetkish boiynsha eń tsifrlyq memleket sanalatyn Singapýrdyń ózi 4,4 baldy alǵan. Álemdegi eń jaily ári ádemi qala – Dýbai bolsa, 3,6 baldy iemdengen. Al kórshiles Máskeý 3,6 balǵa ie bolǵan. Óz kezeginde elimizdegi millioner qala sanalatyn Almaty aqyldy qala kategoriiasy boiynsha kóptegen qalalardan oq boiy ozyq tur. Álemniń 165 qalasy qatysqan jahandyq reitingte Sankt-Peterbýrg, Rio-de-Janeiro, Keiptaýn syndy iri qalalardy artqa qaldyryp, 118-shi orynǵa taban tiredi.
Bulardyń izin shala Shymkent, Aqtóbe, Qaraǵandy qalalary da álemdik reitingte aldaǵy jyldarda top jaratyny sózsiz. Nege deseńiz, bul 3 qala da smart city jobasyn engizý úshin tańdalyp alynǵan óńirler bolatyn. Búgingi tańda osy baǵytta birqatar mańyzdy jumystar atqarylý ústinde.
Jalpy aitqanda aqyldy qala kontseptsiiasy boiynsha Qazaqstan aimaqtary mynaǵan umtylady: Nur-Sultan – qoǵamdyq qaýipsizdik pen turǵyn-úi kommýnaldyq sharýashylyq salasyn odan saiyn jandandyrýǵa, Almaty – kólik salasyn tiimdi basqarýǵa, Shyǵys Qazaqstan oblysy – ekologiia men biznesti damytýǵa, Jambyl oblysy – qaýipsizdik salasyn kúsheitýge, Batys Qazaqstan oblysy – densaýlyq saqtaý men turǵyn-úi kommýnaldyq sharýashylyq salasyn ońtailandyrýǵa, al Ońtústik Qazaqstan oblysy – bilim berý salasyn jaqsartýǵa den qoiyp otyr.
«Smart Astana» jobasynyń arqasynda elordada mynadai kórsetkishterge qol jetkizildi:
Nur-Sultan qalasynda meditsinalyq uiymdar aqparattyq júielermen 100% qamtyldy; internet jelisine de 100% qosyldy; 8101 dáriger men meiirbike qyzmetkeri aqparattyq júieni paidalanady; 24 833 elektrondyq formatta radiologiialyq diagnostikalaýdy zertteýler júrgizildi; 30 933 elektrondyq statsionarlyq paraq shyǵaryldy; 17 myń bala 1-shi synypqa elektrondy júie arqyly qabyldandy; 28 myńnan astam mektepke deiingi uiymdardyń ótinishteri avtomatty túrde óńdeldi; 6 myń oqýshy kolledjderge onlain-ótinim berý arqyly qabyldandy; Bilim salasy boiynsha memlekettik qyzmet kórsetý 3-5 kúnnen 5-10 minýtqa deiin qysqardy. Sonymen qatar, jol-kólik oqiǵalarynyń sany 15%-ǵa azaidy; jol-kólik apattarynan jaraqat alý sany 16%-ǵa azaidy; jol-kólik oqiǵalarynyń saldarynan qaza bolý sany 48% tómendedi; 200 kóshe qiylysynda 2400 kamera bar ornatylǵan; qalanyń ǵimarattary men nysandarynda 800 jalpy baqylaý kameralary ornatyldy.
Al Almaty qalasynda «Smart Almaty» jobasynyń arqasynda mynadai kórsetkishterge qol jetkizildi: meditsinalyq uiymdar aqparattyq júielermen 100% qamtylyp, internet jelisine 100% qosyldy; 1 749 577 turǵynnyń elektrondyq densaýlyq tólqujaty toltyryldy; 81 386 elektrondyq formatta qyzmet kórsetildi; 100% mektepter internetpen qamtyldy; 16 IT-synyp ashyldy; 100% «Kúndelik» júiesi qoldanylady; 100% aqparattyq júieler jáne gadjettermen jabdyqtaldy; qamtamasyz etý úshin 115 myńnan astam kamera qoǵamdyq tártipti qamtamasyz etedi.
Qorytyndylai ketsek, intellektýaldy qalalar bolashaqta óz mańyzyn joimaidy. Sebebi, dál osy aqyldy qalalar arqyly paidaly resýrstardyń jańa kózderin ashý ońai bolady. Bul bir desek, ekinshiden tsifrlyq megapolis IT-sektorynyń damýyna baǵa jetpes tabys ákeledi. Úshinshiden, ol qazirgi táýekelder men shyndyqtarǵa jaýap bere alady. Tórtinshiden, azamattardyń talap-tilekteri oryndalyp, jaily ómir ornaidy. Besinshiden, memleket ekonomikalyq turǵydan qýatty, áleýmettik turǵydan áleýetti elge ainalady.
