شىڭعىس حان قاعاناتى قاي دٸندە بولدى?

بٷگٸنگٸ قازاقتاردىڭ سول ەجەلگٸ عۇن, تٷرٸك, شىڭعىس قاعان قۇرعان الىپ يمپەرييانىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى ەكەندٸگٸن ۇستانعان دٸنٸنەن دە كٶرەمٸز. بارلىق اۋىزشا, جازباشا دەرەكتەر سوناۋ كٷن زامانىنان بەرٸ بارلىق تٷرٸك تٸلدٸ تايپالاردىڭ تەڭٸرگە (كٷنگە, كٶككە) تابىنعانىن ايتادى. كٶكتەن كەيٸن وتباسىنىڭ جەنە بالالاردىڭ قامقورشىسى ۇماي انا كيەلٸ سانالعان.

بٷگٸنگٸ بٸزدٸڭ ۇستانىپ جٷرگەن يسلام دٸنٸ قازاق ەلٸنە ٸح-ح ع.ع. كەڭ تاراي باستادى. يسلامدى قازاق دالاسىندا ەڭ بٸرٸنشٸ مەملەكەتتٸك دٸن ەتٸپ جارييالاعان شىڭعىسحاننىڭ ارعى اتالارى قاراحاندار ەۋلەتٸ بولىپ تابىلادى. شىڭعىس حاندا, ونىڭ بٷكٸل ەلەمگە پاتشا بولىپ تارالعان سان مىڭداعان ۇرپاقتارى دا يسلام دٸنٸن ەرتٷرلٸ ەلدەر مەن ۇلىستار اراسىنا تاراتۋدا ەلەۋلٸ رٶل اتقاردى. شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ دە جانى قىسىلىپ ەدٸلەتتٸلٸك ٸزدەگەن سەتتەرٸندە كٶكتەگٸ جاراتۋشى تەڭٸرگە جالبارىنىپ, قۇرباندىق شالىپ, مٸنەجات ەتٸپ, اللاتاعالادان تٸلەك تٸلەگەن. سول زاماندا جازىلعان «مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ» مەن «التان توبىش» بٸزگە شىڭعىسحاننىڭ بٸرنەشە رەت, مەركٸتتەر شابۋىل جاساپ بٶرتەنٸ ولجا ەتٸپ الىپ كەتكەندە, ەلٸن قايتا-قايتا شاۋىپ, اتاسىن ٶلتٸرگەن قىتايعا جەنە كەرۋەنٸن توناپ, ەلشٸلەرٸن ەكٸ مەرتە جازىقسىز ٶلتٸرگەن حورەزمگە (سارتاۋىل ەلٸنە) جورىق باستاردا «موينىنا بۇرشاق سالىپ, تەڭٸردەن تٸلەك تٸلەگەنٸن» جەتكٸزدٸ. بٸر كەرەمەتٸ شىڭعىس حاننىڭ تٸلەكتەرٸنٸڭ بەرٸ قابىل بولىپ, دەگەنٸنە جەتكەن. «قۇپييا شەجٸرەدە» شىڭعىسحاننىڭ تٸلەگٸ بىلاي بەرٸلەدٸ: 

«پىسىقتىقپەن وسى مەن, 
پاتشا اعزام بولعام جوق.
جاراتقان تەڭٸر جەبەۋمەن,
جۇرت يەسٸ بولدىم مەن.
جاساعان يەم دەمەۋمەن,
جويدىم بٶگدە جاۋدى مەن.
العىرلىقپەن, سٸرە, مەن
ابزال قاعان بولعام جوق.
ارۋاق-بابام قولداۋمەن,
حالىق يەسٸ بولدىم مەن.
قاسيەتتٸ تەڭٸر قورعاۋمەن,
قاتال جاۋدى جويدىم مەن», - دەپ سىيىنادى. (مۇڭالدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ" 87 بەت). ٶزدەرٸڭٸز كٶرٸپ وتىرعانداي شىڭعىس قاعان تۋرا بٸزدەر سيياقتى «اتا-بابالارىمىزدىڭ ارۋاعى قولدايدى, قاسيەتتٸ تەڭٸر قورعايدى» دەپ وتىر.

تٷسٸنٸكتەمە: مويىنعا بۇرشاق سالۋ.

ا. قازاقتىڭ ەرتەدەن كەلە جاتقان عۇرپى, ىرىمى.  ەۋليە-ەنبيەگە سىيىنىپ, تٸلەك تٸلەۋ.

ە. ەرتەدە بالاسى جوق ادامدار نەمەسە بالاعا زار بولىپ جٷرگەن ادامدار موينىنا كٶگەننٸڭ بۇرشاعىن سالىپ اللا تاعالادان پەرزەنت سۇراپ جالبارىنعان, جىلاعان. مويىنعا بۇرشاقتى بالا تٸلەگەندە عانا سالادى.

ب. ەرتەدە بالاسى جوق ادامدار موينىنا كٶگەننٸڭ بۇرشاعىن سالىپ, اللاتاعالادان پەرزەنت سۇراپ جىلاپ, جالبارىنعان. مويىنعا بۇرشاقتى بالا تٸلەگەندە عانا سالادى, اينالىپ 10 رەت, سول جاققا, جەنە وڭ جاققا.

گ. «بۇرىنعى كەزدە باسىنا قاتتى قايعى تٷسكەن ادام تٸلەك تٸلەپ, موينىنا تاس بۇرشاق بايلايتىن ەدەت بولعان: قايعىسى جويىلعاندا موينىنا سالعانىن الادى ەكەن» («قامبار باتىر», الماتى. 1957, 112-بەت). تولىعىراق: https://massaget.kz/mangilik_el/tup_tamyir/asyil_soz/34873/.

تٷركولوگ-عالىم ل.گۋميلەۆ «ەگەمەن قازاقستان» گازەتٸنٸڭ 27.02.2000 جىلعى سانىنداعى «كٶڭٸلدە جٷرگەن كٶپ ويلار» اتتى ەڭبەگٸندە «قازاقتار بٸر مەمٸلەگە كەلە الماي ٶزارا قىرقىسقاندا «سەندەردٸ شىڭعىستىڭ ارۋاعىنا تاپسىردىم! شىڭعىستىڭ ارۋاعى اتادى!» دەگەندە, بارلىعى دا جىم بولىپ, بٸر تۋدىڭ استىنا جينالىپ, ىنتىماققا كەلەدٸ ەكەن» دەپ جازدى.

«جالپى, شىڭعىسحان دٸن ادامدارىنا ەرەكشە قۇرمەتپەن قاراعان. «ۇلى ياسا (جاساق م.ق.» بويىنشا مۇحاممەدتٸڭ (س.ع.س.) ٷرٸم-بۇتاعى, سول سيياقتى قۇران وقۋشى حافيزدەر جەنە فاقيھتەر, ەمشٸلەر, عۇلاما عالىمدار, دەرۋٸش-كەزبەلەر, ازانشىلار مەملەكەتكە الىم-سالىق تٶلەمەگەن. سونداي-اق, دٸني بٸرلەستٸكتەردٸڭ مەنشٸگٸندەگٸ ۋاقفتىق جەرلەر دە سالىقتان بوساتىلعان». تولىعىراق: http://kazislam.kz/qazaqstandagy-islam/ishki-kategoriyalar/aza-standa-y-islam-tarikhy/item/13626-shy-ys-khan-m-sylman-ba

بۇل جەردە ارنايى اتاپ ٶتەتٸن جاعداي, شىڭعىس قاعان ەشبٸر ەلدٸڭ دٸنٸنە قىسىمشىلىق جاساماعان. ول جايلى بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ تاريحشىلارى جازعان.

شىڭعىس حاندى ٶزٸنەن كەيٸنگٸ ۇرپاقتارى دا اسقان ەۋليە دەپ مويىنداۋمەن ٶتتٸ. نەمەرەسٸ مٶڭكە حان رۋبرۋككە «اسپاندا – بٸر جاراتۋشى, جەردە بٸر بيلەۋشٸ بولۋى – مەڭگٸلٸك تەڭٸر قالاۋى; تەمۋچين – تەڭٸرٸ پەرزەنتٸ, ونى تەمٸر (ەر دەۋٸت) قورعايدى» دەپ حات جازىپ, قولىنا ۇستاتقان.

تٷسٸنٸكتەمە: ەر دەۋٸت (ەۋروپالىقتارشا داۆيد) تەمٸرشٸ – ۇستالاردىڭ پٸرٸ, ون سەگٸز مىڭ عالامدى بيلەگەن ەيگٸلٸ سٷلەيمەن (ەۋروپالىقتارشا سولومون) پاتشانىڭ ەكەسٸ.   اللادان تٷسكەندٸگٸ بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنٸڭ عۇلاما-عالىمدارىمەن تولىقتاي مويىندالعان تٶرت كٸتاپتىڭ (تورات (تاۋرات), زابۋر, ٸنجٸل, قۇران) ەكٸنشٸسٸ «زابۋر جىرلارى» وسى دەۋٸت پايعامبارعا تٷسكەن.  «زابۋر جىرلارى» تاپ-تازا قازاقتىڭ انا تٸلٸندە جازىلعان. سەنبەي جاتساڭىزدار, تاۋىپ الىپ وقىپ كٶرٸڭٸزدەر. مەتٸنٸ ينتەرنەتتە دە بار.

«1206 جىلى شىڭعىس حان مەملەكەتٸنٸڭ ەل تاڭباسىندا «كٶكتە تەڭٸر, جەردە قاعان بار. ەلەم يەسٸنٸڭ تاڭبا مٶرٸ» دەپ جازىلعان (ەرەنجەن حارا-داۆان, چيرگيس – حاان كاك پولكوۆودەتس ي ەگو ناسلەديە. الماتى 1991, 19 بەت).

«1. شىڭعىس قاعاننىڭ تەگٸ. تەڭٸرٸ باقىتتى ەتٸپ جاراتقان بٶرتە بٶرٸ زايىبى مارال سۇلۋمەن بٸرگە تالاي تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ كەلٸپ, ونىن ٶزەنٸ باس العان بۇرحان-قالدۇن تاۋىن تۇراق ەتكەن كەزدە, باتشاعان دەگەن بٸر ۇل تۋادى» (26 بەت). سوندا بٶرتە بٶرٸ دەگەنٸمٸز, الشىن-كٶكبٶرٸنٸڭ ۇرپاعى بٶرتە دەگەن ماعىنا دا قولدانىلعان.  بٶرتە ٶز اتى, بٶرٸ تەگٸ بولىپ تابىلادى. ال, «تالاي تەڭٸز-دارييانى كەشٸپ كەلٸپ» دەگەنٸنەن, ولاردىڭ ول جەرگە كاسپيي-ارال ٶڭٸرٸنەن قونىس اۋدارىپ بارعانىن دا باعامداۋعا بولادى. 

كازٸرگٸ مونگولييا جەرٸندە «قازاقتىڭ تەڭٸر تاۋى», بايۇلى, كەنتاۋ اتتى تاۋلار, بايۇلىنىڭ قارا دالاسى اتتى دالا, كەرٸلگەن  اتتى ٶزەن مەن قازاق كٶلٸ جەنە «نايماننىڭ كٸندٸك كٶلٸ» اتتى كٶل بار.وسى اتاۋدىڭ ٶزٸ سٶز تٷسٸنگەن ادامعا كٶپ زاتتاردى اڭعارتسا كەرەك. اتا-بابالارىمىز تاۋ مەن كٶلگە كٸندٸك جۇرتتىڭ اتىن قويعان. بۇل دەگەن سٶز, سول كەزدەگٸ التاي ٶڭٸرٸ, مۇڭال دالاسىن مەكەندەگەن بارلىق تايپالار, دەل قازٸرگٸ قازاق جەرٸندەگٸ قازاق تايپالارى سيياقتى, قازاق تايپالارى دەپ اتالعاندىعىن بٸلدٸرەدٸ. سوندا شىڭعىس حان قۇرعان الىپ مەملەكەتتە قازاق مەملەكەتٸ بولىپ شىعادى.                 

سول سيياقتى قاشاعان كٷرجٸمانۇلى (1841-1929) ٶزٸنٸڭ «اداي تەگٸ» اتتى جىرىندا:
«...ون تٶرت قابات جەر مەن كٶك,
جاراتىلعان نۇردان, - دەپ –
اتامىز ساپي, ساپيوللا,
جارالعان توپىراق, قۇمنان,-دەپ,
حازٸرەتٸ شەيٸش پايعامبار!
و دا جاراتىلعان
بٸر اللانىڭ ٸشٸنەن, 
راقىم ەتكەن كٷشٸمەن,
بٸر تامشى تامعان سۋدان, - دەپ,-
ەر نەرسە سولاي بولاتىن,
اللانىڭ ەتكەن ٸسٸمەن,
ەستۋٸڭٸز جوق پا ەدٸ;
حازٸرەتتٸ ايسانى
مارييام ەرسٸز تۋعان, - دەپ,-
ول كٷندەگٸ پەندەگە
عايىپتان تالاي بالا كەلٸپتٸ
مەزگٸلسٸز تۋعان بٸر كٷننەن, 
جالتىراعان سەۋلەگە
جەتٸ قابات جەر استىندا
سارايدىڭ ٸشٸ تولىپتى
ونان دٷيٸم بايان حان
بٸزگە كەلٸپ جولىقتى
ونىڭ تۋعان اناسى... دەسە, تاعى بٸر كٶنە جىردا: 
«دٷيٸن بايان – شىڭعىس حان,
نەسٸلٸڭ نۇردان جارالعان» دەپ, ارۋاعىن اتاپ, باس يٸپ, تاعزىم ەتٸپ جٷرەتٸن بولعان. دٷيٸم بايان دەگەنٸ – شىڭعىستىڭ ارعى اتاسى, جازبا دەرەكتەردە دۋبۋ بايان دەلٸنەدٸ. نۇر دەپ ەلەۋكە (الان-گۋا) انانىڭ نۇردان بالا تۋعانىن ايتىپ وتىر.

تۋرا وسىنداي دەرەكتٸ, ياعني شىڭعىس قاعاننىڭ تەگٸ قازاق, ونىڭ «نەسٸلٸنٸڭ نۇردان جارالعاندىعىن» كٸشٸ جٷز – الشىن - اداي -توبىشتىڭ زوربايى بەيٸمبەت تەلەۋۇلى «زامانانىڭ قۇلقىنا» اتتى جىرىندا:
«ەرتەدە ٶتكەن ەرلەردەن
نوعايلىنىڭ ەدٸگە,
شىڭعىستىڭ ٶتكەن زامانى
اسىلى نۇردان جارالعان,
تايماعان جولدان تابانى» دەپ جىرلاعان, ياعني ولار سوپىلىق ٸلٸمنٸڭ تاريحات جولىن ۇستانىپ اللانىڭ حاق جولىنان اۋىتقىماي جٷرگەندەر دەپ وتىر.

تٷسٸنٸكتەمە: بارلىق ماڭعىستاۋلىق ەۋليەلەر, سونىڭ ٸشٸندە ەۋليە بەكەت - پٸر اتادا «تاريحات» جولىن ۇستانۋشىلار ەكەنٸنە نازار اۋدارساق, 360 ەۋليە اتاۋىنىڭ دا ٶتكەن تاريحقا قاتىستى ەكەنٸ داۋعا جاتپاسا كەرەك. سەبەبٸ, ادام بالاسىن «ەۋليە» دەرەجەسٸنە جەتكٸزەتٸن تٶرت ساتىسىنىڭ (شاريعات, تاريحات, اقيقات پەن ماعريپاتتىڭ) ەكٸنشٸ ساتىسى وسى تاريحات. ماعىناسىنا قىسقاشا شولۋ جاسار بولساق, بٸرٸنشٸ شاريعاتتى (مۇسىلماندىقتى, ياعني اللانىڭ حاقتىعىن) مويىنداۋىڭ, ەكٸنشٸ اتا-بابامىزدىڭ باسىنان ٶتكەن شەجٸرەسٸ - تاريحىن بٸلۋٸڭ شارت. وسى ەكٸ ساتىدان ٶتكەننەن كەيٸن اللانىڭ اق جولى «اقيقاتقا» جەتەسٸڭ, ياعني  ەدٸلەتتٸڭ نە ەكەنٸن تٷسٸنەتٸن بولاسىڭ. سوسىن سوڭعى ساتى عىلىم مەن بٸلٸمگە دە كەڭ جول اشىلادى.  ەۋليە اتانعانداردىڭ بارلىعى دا وسى تٶرت ساتىدان ٶتكەندەر. ٶيتپەگەن دە شە? ولاردىڭ ادامنىڭ جان-دٷنيەسٸن زەرتتەيتٸن «حاق ٸلٸمٸ (حال ٸلٸمٸ, ار ٸلٸمٸ دەپ تە اتالادى)» مەن ادام اتا ۇرپاقتارىنىڭ شەجٸرەسٸن سوناۋ ادام اتادان باستاپ تاراتاتىنىن ماڭعىستاۋلىق اقىن-جىراۋلاردىڭ بارلىق شىعارمالارىنان تابامىز. شىندىعىندا دا «عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ» تٶرەسٸ, بٷگٸنگٸلەر ايتىپ تا, جازىپ تا جٷرگەندەي «راكەتا» جاساۋ ەمەس, ادام جانىنىڭ مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸن زەرتتەپ, شىنايى ماحاببات پەن شىن باقىتتىڭ مەنٸ مەن ماعىناسىن سەزٸندٸرۋ عوي.  

ال, قازاقتىڭ اقىن قىزى ايسۇلۋ قادىرباەۆا جاقىندا عانا جارىق كٶرگەن «شىڭعىس» اتتى داستانىندا, شىڭعىسحان اتامىزدى جەر بەتٸنە ەدٸلەتتٸلٸك ورناتۋ ٷشٸن كەلگەن ەۋليە رەتٸندە سومداپ, دٷنيەگە تاعى بٸر وسىنداي ۇل كەلسە ەكەن دەپ ارماندايدى. قاعاننىڭ ادامزاتتى يماندىلىق جولىنا ٷندەگەن ۇلى كٷرەسكەر ەكەندٸگٸن جىرلاپ, شىڭعىس حاندى قانٸشەر, جاۋىز, ٶركەنيەتتٸ قيراتۋشى, الىس مۇڭالييادا تۇراتىن جابايى بەينەسٸندە جازىپ جٷرگەندەرگە «ەي, كەززەپتار, ارۋاقتى قورلادىڭ, بۇل سٷيەككە داق, يمانىما تيٸسكەن شيمايىڭا تٷكٸردٸم! دەپ, قاتال دا, ەدٸل شىندىقتى, ەشكٸمنٸڭ دە بەت جٷزٸنە قاراماي جايىپ سالادى. شىندىعىندا دا, ەجەلگٸ ۇلى اتا-بابالارىمىز ۇستانعان تەڭٸر مەن يسلام دٸنٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنە اناۋ ايتقانداي قايشىلىعى جوقتىقتان, بٸرٸ-بٸرٸنە سٸڭٸسٸپ كەتتٸ. وسىلايشا, يسلام دٸنٸن قابىلداعانىمىزعا سان عاسىرلار ٶتسە دە, تەڭٸردٸ دە ۇمىتقانىمىز جوق. كٷنٸ بٷگٸندە دە «و, قۇدايىم!» دەگەن سٶزدٸڭ ورنىنا «و, تەڭٸرٸم!» دەپ تە جاتامىز.

تٷسٸنٸكتەمە: جاراتۋشى, قۇداي, تەڭٸر, اللا -سينونيم. بۇل ۇعىمداردىڭ بەرٸ قازاقتىڭ ەجەلگٸ اتا-بابالارىنىڭ اراسىندا دٷنيەگە كەلگەن.

شىڭعىسحاننىڭ: «تەڭٸرٸم ٶزٸ جار بولسىن!» – دەپ سٶيلەۋٸ دە, («موڭعولدىڭ قۇپييا شەجٸرەسٸ», پەكين, 138-بەت) «مەن قازاقپىن» دەپ تۇر ەمەس پە? بٸز كەزٸر دە سولاي سٶيلەيمٸز عوي.

ەندٸ وسىنىڭ ٷستٸنە شىڭعىس حاننىڭ ٶزٸ الىس جورىقتارعا شىعاردا, كەيدە بٸر تٶتەنشە جاعدايلار بولعاندا, بيٸك تٶبەگە شىعىپ, قازاقتارشا موينىنا بۇرشاق سالىپ كٶك تەڭٸرگە جالبارىناتىن بولعانىن قوسىڭىز. مىسالى, شىڭعىس حان ەسكەرٸنٸڭ باتىسقا ۇزاق جورىق جاسار الدىنداعى وسىنداي سەتٸ قىتايلىقتار شىعارعان «شىڭعىس حان» تەلەحيكاياسىندا كٶرٸنٸس تاپقان.

تاريحي دەرەكتەرگە قاراساق, شىڭعىس حاننىڭ مۇراگەرٸمٸز دەپ جٷرگەن بٷگٸنگٸ موڭعول مەملەكەتٸ مەن بايىرعى موڭعولدار اراسىندا تاريحي ساباقتاستىق جوق. ٶيتكەنٸ, ورتا عاسىرداعى «موڭعولداردىڭ» بارلىعى كەيٸن يسلام دٸنٸن قابىلداپ, مۇسىلمانشا ات الدى. مەسەلەن, ٷندٸستاندى جاۋلاپ العان بابىردىڭ پاتشالىعىن دا اعىلشىندار كەيٸن «ۇلى موعولدار» مەملەكەتٸ دەپ اتاعانى بەلگٸلٸ. بٸراق  سول «ۇلى موعولدار» مەملەكەتٸن قۇرعانداردىڭ تٷگەلٸ دەشتٸ-قىپشاقتىڭ تۋمالارى بولاتىن. ال قازٸرگٸ موڭعولمىز دەپ جٷرگەندەر بۋددا دٸنٸن ۇستانادى, ەسٸمدەرٸ دە باسقا.

شىڭعىسحاننىڭ قازٸرگٸ موڭعولدار سيياقتى بۋدداعا ەمەس, كٶشپەندٸ قازاقتار سيياقتى كٶك تەڭٸرٸنە سىيىنعانىن ەشكٸم جوققا شىعارا المايدى. بۇل ماڭىزدى. قازٸر جەر بەتٸندەگٸ حالىقتاردىڭ ٸشٸندە جالعىز قازاقتار عانا كٶك تەڭٸرگە تابىنادى. مٸنە, وسىدان كەلٸپ قازٸر قازاقتىڭ دٸنشٸلدٸگٸ قاقىسىندا تەڭٸرشٸل مە, ەلدە يسلام دٸنٸن ۇستانا ما دەپ داۋ تۋىپ جٷرگەنٸ سوندىقتان. قازاقتىڭ بٸر باسىندا ەكٸ دٸننٸڭ دە سەنٸمٸ بار.

ويىل دا قيىل, جەم, ساعىز,

 قايران سالانىڭ جاتقان اڭعارى-اي.

 اق شالمالى پٸرلەردٸڭ

 مەشٸتكە جاققان شامدارى-اي!

 كەپٸردەن تەڭدٸك الۋعا,

 قايتىپ تا كەلەر دەيمٸسٸڭ,

 مۇسىلماننىڭ بالاسى,

شىڭعىستان تۋعان حاندار-اي… دەپ مۇرات اقىننىڭ جىرلايتىنى وسىدان.

مۇرات مٶڭكەۇلى (1843-1906) - ايتىسكەر اقىن, جىراۋ. قازٸرگٸ اتىراۋ وبلىسى قىزىلقوعا اۋدانى قاراباۋ اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. وتارشىلدىققا قارسى كٶپتەگەن ٶلەڭدەر شىعارعان. بٸز بۇدان بٷكٸل قازاقتىڭ 700-800 جىل بويى, شىڭعىس قاعاندى ەۋليە دەپ قادٸر تۇتقانىن كٶرەمٸز.

«سوۆەت زامانىندا شىڭعىس حاننىڭ اتىن اتاماۋ كەرەك بولدى. اتايتىن بولساڭ, تەك جامانداۋ كەرەك. شىڭعىس حان – بٷكٸل ەلەمگە تانىلعان تۇلعا. ۇلى تۇلعا, ۇلى قولباسى. ۇلى مەملەكەت, ۇلى يمپەرييا قۇرعان ادام. ونى تسەزارمەن دە, ناپولەونمەن دە, اتيللامەن دە سالىستىرۋعا بولمايدى. ول بەرٸنەن جوعارى. شىڭعىس حان قازاقتىڭ ۇعىمىندا ەۋليە, ۇلى حان. اڭىز بويىنشا, تەڭٸرٸنٸڭ نۇرىنان جارالعان. ٶزٸنٸڭ اسىل تۋمىسىن دەلەلدەۋ ٷشٸن حالىقتىڭ الدىندا شەشەسٸ «ساداعىڭدى كٷننٸڭ سەۋلەسٸنە ٸلدٸر» دەيدٸ. كيٸز ٷيدە شاڭىراقتان تٷسٸپ تۇرعان سەۋلەگە ساداعىن اتقاندا, جەبەسٸ سول سەۋلەگە ٸلٸنٸپ تۇرىپ قالدى دەسەدٸ. ال قالعان بيلٸككە تالاسقان شىڭعىستىڭ تۋىستارىنىڭ وقتارى ٸلٸنبەيدٸ. «ساداعىن ساعىمعا ٸلدٸرگەن شىڭعىس حان» دەپ ايتاتىنى سودان. بۇل, ەرينە, اڭىز. بٸراق, شىڭعىس حانعا دەگەن سەنٸمنٸڭ كٶرٸنٸسٸ». (م.ماعاۋين).

«قۇپييا شەجٸرەنٸڭ» 147 تاراۋىندا تاراقتىلارمەن بولعان سوڭعى ۇرىستا تەمٸر حانعا جەبە تيٸپ جارالانادى. ۇرىس بٸتكەننەن كەيٸن حاندى اتىپ جارالاعان تاراقتىنىڭ مەرگەنٸن حاننىڭ الدىنا ەكەلەدٸ. مەرگەن شىندىقتى ايتقان سوڭ تەمٸر حان – «جاۋ جاعىنىڭ ادامى ٸستەگەن زۇلىمدىعىن جاسىرۋشى ەدٸ, ال سەن جاسىرماي ايتىپ وتىرسىڭ. مۇنداي اداممەن دوس  بولۋعا بولار. سەنٸڭ زۇرعاداي (جىرعا اداي م.ق.) اتىڭدى ٶزگەرتٸپ, سوعىستا مٸنگەن قۇلا اتىمنىڭ موينىن ساداق                   جەبەسٸمەن جارالاعاندىقتان ساعان جەبە دەگەن ات بەرەيٸن, جانىمدا بولىپ جەبەدەن ساقتا» - دەيدٸ.           

قالماق – موڭعول تٸلٸندە ساداق جەبەسٸن – حارۆۋۋل دەيدٸ, ەندەشە شىڭعىستىڭ تازا قازاق تٸلٸندە سٶيلەگەنٸ وسىدان كٶرٸنٸپ تۇر. جەبە – جىرعا اداي مەرگەننٸڭ لاقاپ اتى. ەرتەدە قازاق حاندارىنىڭ بەرٸنٸڭ لاقاپ اتى بولعان. ٶز اتىمەن بٸرگە لاقاپ اتى بٸرگە جٷرگەن. مىسالعا تەمٸر اتى اتالماي – شىڭعىس اتى دٷنيەگە جارييا بولدى.    باتۋ حان – سايىن حان, كٷيٸك حان – دالاي حان, ەبٸلمانسۇر – ابىلاي حان, ەبۋساعيت – جەنٸبەك حان, تەمٸكە (شىڭعىستىڭ ٸنٸسٸ) – وتشى نويان.» (اقىلبەكوۆ ش. م.  «شىڭعىسحان - اڭىز بەن اقيقات»).

«...قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ سوپىلىقتىڭ تٷركٸلٸك باعىتىن جاساۋى, تٷركٸلەردٸڭ رۋحاني دەربەستٸككە ۇمتىلۋى يسلام ەلەمٸنٸڭ بارلىق جەرٸندە قولداۋ تابا قويعان جوق. ەسٸرەسە, حوراسان مەن ٷرگەنٸش عۇلامالارى ياساۋي جولىنا قاتتى شٷيلٸكتٸ. «ديۋاني حيكمەت» پەن «ناساب-نامانىڭ» قوقان نۇسقاسىندا حوراساننان بابا ماچين مەن ٷرگەنٸشتەن يمام مارعۋزي كەلٸپ, بۇل جولدان قايتۋدى تالاپ ەتكەندٸگٸ, بٸراق ٶزدەرٸ ياساۋيمەن بولعان ٸلٸم جارىسىندا جەڭٸلٸپ, ٶزدەرٸنٸڭ سوڭىندا ياساۋيگە شەكٸرت بولعاندىعى ايتىلادى. بۇل رۋحاني تٸكە-تٸرەستٸڭ سوڭى Xٸٸٸ عاسىر باسىندا حورەزم شاح مۇحاممەدتٸڭ تٷركٸستان مەن ماۋارانناحردى بيلەگەن قاراحاندىقتار بيلٸگٸن جويىپ, ٶز مەملەكەتٸ قۇرامىنا قوسىپ الۋمەن اياقتالدى. اراب تاريحشىسى ياقۋت حاماۋي ٶزٸنٸڭ «مۋ'جام ال-بۋلدان» اتتى ەڭبەگٸندە مۇحاممەد بين تەكەشتٸڭ تٷركٸستان مەن ماۋارانناحردى جاۋلاپ العانىن, قاراحاندىقتار بيلٸگٸن تولىعىمەن جويعانىن جازسا, ال, «ناساب-ناما» نۇسقالارىندا وتىراردىڭ قاراحاندىق بيلەۋشٸسٸ حاسان يبن ابد ال-حالىق بٸلگە حاندى ٷرگەنٸش سۇلتانى مۇحاممەد سۇلتان كەلٸپ ٶلتٸرگەنٸ, ونىڭ ورنىنا قايىر حاندى حان قويعانى, قايىر حاننىڭ نەسٸلٸ قاڭلى ەكەنٸ جازىلعان.

بۇدان كەيٸنگٸ كەزەڭنٸڭ شىڭعىس حان شاپقىنشىلىعىنا ۇلاسقانى, ول بٷكٸل ەۆرازييا قۇرلىعىن تٷبەگەيلٸ ٶزگەرٸستەرگە ۇشىراتقانى تاريحتان بەلگٸلٸ. وسى شەشۋشٸ كەزەڭدە ياساۋييا شايحتارى شىڭعىس حان جاعىندا بولدى. وعان دەلەل رەتٸندە قوجا احمەت ياساۋي شەكٸرتٸ مۇحاممەد دانىشماند زارنۋقيدىڭ شىڭعىس حان كەڭەسشٸسٸ بولعانىن, ٶزٸنٸڭ تۋعان قالاسى زارنۋقتى شىڭعىس حان ەسكەرٸنە قارسىلاسپاي بەرٸلۋگە كٶندٸرگەنٸن ايتۋعا بولادى. شىڭعىس حان ول قالاعا "قۇتلىع بالىع"- دەپ, ات قويادى.

وسىدان اراعا جٷز جىل سالىپ, ياساۋي جولى التىن وردا مەملەكەتٸنٸڭ مەملەكەتتٸك يدەولوگيياسىنا اينالادى. ول مەملەكەتتٸڭ تەك مەملەكەتتٸك يدەولوگييالىق باعىت-باعدارىن عانا ەمەس, سونىمەن بٸرگە مەملەكەتتٸڭ بٷكٸل قۇرىلىمدىق جٷيەسٸنە ٶزگەرٸستەر ەنگٸزەدٸ (ز.جانداربەكتٸڭ «قوجا احمەت ياساۋيدٸڭ تٷركٸ تاريحىنداعى رٶلٸ» اتتى ەڭبەگٸنەن).

«تەۋكە حان, جاھاندى دٸرٸلدەتكەن شىڭعىس حاننىڭ تٸكەلەي ۇرپاعى بولىپ تابىلادى. ال ونىڭ ۇلى باباسى  شىڭعىس قاعان ەلەمنٸڭ جارتىسىن جاۋلاپ العانمەنەن, ونداعى ەل-جۇرتتاردىڭ جان-دٷنيەسٸنە زورلىق جاساماعان. ول ٶزٸ سىيىناتىن كٶك تەڭٸرٸنە تابىنۋدى ەشكٸمگە  تىقپالاماعان. سونداي تەرتٸپتٸ جيھانگەر ۇلدارى مەن نەمەرەلەرٸنە دە ٶسيەت ەتكەن» (بەيبٸت قويشىباەۆ http://abai.kz/post/view?id=5256).

قانشاما جورىقشىلار مەن جاۋلاپ الۋشىلاردى ۇلى جاراتۋشىنىڭ كەشٸرمەگەنٸن, ٶمٸ­رٸنٸڭ سوڭىندا قينالىپ جان تاپ­سىرعانىن ايتىپ تاۋىسۋ مٷمكٸن ەمەس. ەسكەندٸر زۇلقارناي 33 جاسىندا ۆاۆيليوندا بەلگٸسٸز سەبەپتٸڭ سالدارىنان قايتىس بولعان سوڭ قىزمەتشٸلەرٸ ونىڭ وتباسى مٷشەلەرٸن قىرىپ, يەلٸگٸندەگٸ جەرلەرٸن تارتىپ العان. يۋلي تسەزاردى ٶز سەرٸكتەرٸ مەن بۇرىنعى جاقتاستارى ريم سەناتىنىڭ سارايىندا پىشاقتاپ ٶلتٸرگەن. ناپولەون بوناپارت قىرۋار قاستاندىق پەن زۇلىمدىقتى, كٶتەرٸلٸس پەن قاقتىعىستاردى جەڭسە دە ٶمٸرٸنٸڭ اقىرعى سەتٸندە دٷنيەنٸڭ قايسى بٸر تٷكپٸرٸندەگٸ يەن ارالدا جاپادان جالعىز جٸپسٸز بايلانىپ, ٸشقۇسا بولىپ كٶز جۇمعان. لەنين مەن ستاليندە جەنە ولاردىڭ ەڭ جاقىن ەرٸپتەستەرٸ دە سولاردىڭ جولىن قۋدى, مىنا دٷنيەنٸڭ قىزىعىن كٶرمەي كەتتٸ. ال, شىڭعىس حان الپىستىڭ اسقارىن باعىندىرىپ جەتپٸسكە تاياعان شاعىندا ٶزٸ ٷشٸن جان بەرۋگە سەرتتەس­كەن, باتىر تەكتٸ ادال ساربازدارى مەن سار­دارلارىنىڭ اراسىندا, ەت-جاقىن تۋىس­تارى مەن قيماس دوس-جاراندارىنىڭ ورتاسىندا, «ٶز ٷيٸ ٶلەڭ تٶسەگٸندە» (كٶش­پەلٸ حان ورداسىندا) تەڭٸردەن تٸكە­لەي كەلگەن اجالىمەن قايتىس بولعان.

ول قۇرعان الىپ قاعانات «ەدٸلدٸك» پەن «ادالدىقتى» تۋ ەتٸپ كٶتەرٸپ سان عاسىرلار بويى بٷكٸل ەلەمگە بيلٸگٸن جٷرگٸزدٸ. ونىڭ ەدٸلدٸگٸ مەن ادالدىعى سونشالىق,  ونىڭ اينالاسىنان بٸردە-بٸر ادام ساتقىندىق جاساماعان, قاراماعىنداعى بٸردە-بٸر ەل قارسى شىقپاعان. ۇرپاقتارى بٷكٸل ەلەم ەلدەرٸنە پاتشا بولىپ تارالدى. ٶسيەتتەرٸ 800 جىل بويى ەل اۋزىنان تٷسپەي كەلەدٸ.

وسى سٶزٸمە شىڭعىس قاعان ٶسيەتٸنەن بٸر-اق دەلەل كەلتٸرەيٸن:

ال, قازٸرگٸ تاريحشىلار جازىپ جٷرگەندەي, شىڭعىس حاننىڭ تٶل جۇرتى دەلٸنەتٸن مونگولييانىڭ تٸلٸ دە, سالت-دەستٷرٸ دە, ەدەت-عۇرىپتارى دا, دٸلٸ مەن دٸنٸ دە باسقا. «موڭعولداردىڭ كٶپشٸلٸگٸ بۋددا دٸنٸنٸڭ لامايزم تارماعىن ۇستانادى» (ەنتسيكلوپەدييادان الىنعان مەلٸمەت).

وسى جولداردى وقىعان بارشاڭىزعا ۇلى جاراتۋشى - اللا يمان بەرگەي!

قوجىربايۇلى مۇحامبەتكەرٸم