«قازاقفيلم» كينوستۋديياسى تٷسٸرگەن «نابات وپەراتسيياسى» فيلمٸنٸڭ استانا جەنە الماتى قالالارىندا جابىق كٶرسەتٸلٸمٸ ٶتتٸ. اتالعان فيلم مەدەنيەت جەنە اقپارات مينيسترلٸگٸنٸڭ تاپسىرىسى بويىنشا «ۇلتتىق كينونى قولداۋ مەملەكەتتٸك ورتالىعى» مەن ٸٸم قولداۋىمەن تٷسٸرٸلگەن. فيلمنٸڭ قويۋشى رەجيسسەرٸ – راشيد سٷلەيمەنوۆ. قويۋشى-وپەراتورى – ەرنۇر رىسپاەۆ. ستسەناريي اۆتورلارى – يلحام دجاليلوۆ, راشيد سٷلەيمەنوۆ, رۋستام ازاماتوۆ.
كٶرەرمەنگە جول تارتقان كينو تۋىندى شىنايى وقيعاعا نەگٸزدەلگەن. 1992 جىلى كەزەڭدەستٸرۋ كەزٸندە قاشىپ كەتكەن 6 تۇتقىننىڭ ەرەكەتٸن باياندايدى. ولار شيەلٸ ستانساسى ماڭىندا قالاارالىق اۆتوبۋستىڭ جولاۋشىلارىن كەپٸلگە العان. ولاردى قۇتقارۋ ٷشٸن قازاقستاندىق مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸك جەنە قۇقىقتىق تەرتٸپ ورگاندارىنىڭ ەڭ ٷزدٸك كٷشتەرٸ جاساقتالدى.
ۇزاق كەلٸسسٶزدەردەن كەيٸن قاراقشىلار ۇشاق تالاپ ەتكەن. بٸراق ناقتى جوسپارلانعان وپەراتسييانىڭ نەتيجەسٸندە بار قىلمىسكەردٸڭ كٶزٸ جويىلىپ, كەپٸلگە الىنعانداردىڭ ەشقايسىسى زارداپ شەكپەگەن. بۇل – بٸردە-بٸر ادام جارالانباعان وپەراتسييانىڭ ساناۋلىسى.
اتىس-شابىس كٶبٸرەك بولسا دا, «نابات وپەراتسيياسى» قۇقىق قورعاۋ ورگان قىزمەتكەرلەرٸنٸڭ كٶزسٸز باتىرلىعى مەن وپەراتسييا تۋرالى ەمەس. بۇل – تاعدىردىڭ جازۋىمەن وسى اۆتوبۋسقا تاپ بولعان قاراپايىم ادامداردىڭ ٶمٸرٸندەگٸ 20 ساعاتقا سوزىلعان وقيعا جەنە ادامي قاسيەتتەرٸنٸڭ ايقىن كٶرٸنٸسٸ. باستى رٶلدٸ «جاستار تەاترىنىڭ» اكتەرٸ, كٶرەرمەنگە مٸرجاقىپ وبرازىمەن تانىلعان باقىت قاجىباەۆ سومدايدى. اۆتوبۋستىڭ ٸشٸندەگٸ ەربٸر ادامنىڭ ٶمٸرٸ تٸكەلەي وسى كەيٸپكەردٸڭ موينىندا بولدى دەسەك بولادى.
فيلم كٶرسەتٸلٸمٸنەن سوڭ, كينوتانۋشىلار ٶز پٸكٸرلەرٸن بٸلدٸرٸپ ەدٸ. تانىسا وتىرىڭىزدار.
دانا ەمٸربەكوۆا: «نابات وپەراتسيياسى» سوڭعى جىلدارى جارىققا شىققان جانرلىق فيلمدەردٸڭ اراسىنان وق بويى وزىپ شىققان سەتتٸ تۋىندى. كەز كەلگەن جانرلىق كينوتۋىندىنىڭ تٷپ نەگٸزٸ – دراماتۋرگييا. فيلمنٸڭ ستسەنارييٸ جانر قاعيداتىن ساقتاعان, رەجيسسەرلٸك تۇرعىدا شەبەر ورىندالعان, ستيلدٸك بٸرٸزدٸلٸك بار, بەينەلٸك قاتار مەن مازمۇنى بٸرٸن بٸرٸ تولىقتىرا تٷسەتٸن, مونتاجى كەسٸبي تۇرعىدا ٶتە بٸلٸكتٸ, باس-اياعى جۇمىر فيلم.
فيلم ٶمٸردە بولعان وقيعانىڭ نەگٸزٸندە تٷسٸرٸلگەندٸكتەن, كٶركەمدٸك تۇرعىدا شىنايى شىققانى كٶرەرمەندٸ ەرەكشە قۋانتتى. تۋىندىنى كٶرە وتىرىپ توقسانىنشى جىلدار كٶز الدىمىزعا كەلٸپ, سول دەۋٸردٸڭ تىنىسىن تەرەڭٸنەن سەزٸنٸپ, ٶتكەن عاسىردىڭ سوڭىنا ويشا بارىپ قايتقانداي سەزٸمدە بولدىق. بۇل ەرينە فيلمنٸڭ سۋرەتشٸسٸ ولجاس ەلمەنوۆتٸڭ ەرەكشە كٸرپييازدىقپەن اتقارعان ەڭبەگٸنٸڭ جەمٸسٸ.
سونداي-اق, فيلمدەگٸ باقىت قاجىباەۆ باستاعان اكتەرلٸك انسامبل دە تاماشا. سەتتٸ تٷزٸلگەن تيپاجدار, مٸنەزدەرٸ تەرەڭٸنەن اشىلعان كەيٸپكەرلەر, شەبەر اكتەرلٸك ويىن. ەكسپرەسسيياعا بەرٸلگەن, ەموتسيياعا تولى ساحنالار بۇل فيلمنٸڭ كەمشٸلٸگٸ ەمەس, جانردىڭ تابيعاتىن ساقتاۋ ٷشٸن قاقتىعىستاردى تەرەڭدەتٸپ, جٷرەك سوعىسىن جيٸلەتۋ ٷشٸن قاجەت شەشٸمدەر. كٸشكەنتاي ادامداردى دەرٸپتەيتٸن, ۇلتىمىزدىڭ رۋحىن كٶتەرٸپ, وتانعا دەگەن ماحابباتىمىزدى ارتتىراتىن بۇنداي فيلمدەر اۋاداي قاجەت!
ەلٸماقىن جانبولات: ەل رۋحى دەگەن تٸركەس بار. بٸز ٷشٸن زاماناۋي وتاندىق كينو ٶنٸمدەردٸڭ ەڭ باستى رٶلٸ حالىقتىڭ رۋحاني ەلەمٸن بايىتۋ, ەڭسەسٸن كٶتەرۋ, جٸگەرٸن شىڭداۋ. كٷنٸ كەشە تۇساۋى كەسٸلگەن جاڭا فيلم وسى سٶزٸمٸزگە دەلەل بولا الاتىنداي. فيلم 1990 جىلداردىڭ باسىندا قىزىلوردا وبلىسى مەن شىمكەنت قالاسىندا بولعان ەرەكشە قىلمىستىق وقيعا نەگٸزٸندە تٷسٸرٸلگەن بولاتىن. تاريحتا «نابات» وپەراتسيياسى دەگەن اتپەن تانىمال بولعان, تۇتقىننان قاشقان اسا اۋىر قىلمىس جاساعان قاندىقول قاراقشىلاردى قۇرىقتاۋ شاراسى فيلمدە شىنايى جەنە كٸسٸبي تٷردە كٶرٸنٸس تابادى.
تاريحي دەرەككە نەگٸزدەلگەن وقيعانى ەكراندا كٶرسەتۋدٸڭ سان-الان كٶركەمدٸك تەسٸلدەرٸ بار. رەجيسسەر بۇل فيلمدە قۇرىقتاۋ وپەراتسيياسىنا جەتەكشٸلٸك ەتكەن كومانديردٸڭ بويىنداعى كەسٸبي ھەم گۋمانيستٸك قاسيەتتەردٸ كٶرسەتۋدٸ باستى ماقسات ەتكەنٸ بٸردەن بايقالادى. يە, بٸز ۇلت رەتٸندە بوداندىق پەن ەزگٸنٸڭ قاسٸرەتٸن اياۋسىز شەككەن حالىقپىز. ەڭسەمٸز تٷسٸپ, تاۋىمىز شاعىلىپ, تٶل قۇندىلىقتاردان اجىراپ قالۋعا شاق قالىپ تەۋەلسٸزدٸككە جەتكەن تۇستا ۇلتتىڭ زاماناۋي باتىرلارىن, تۇلعالارىن كٶركەمدٸك دەڭگەيدە ناسيحاتتاۋ قازٸرگٸ قازاق كينوسىنىڭ بٸر ماقساتى بولۋى شارت. فيلم وسىنداۋ ماقساتتان تۋعانى بٸردەن اڭعارىلادى.
قازاقستان قاۋٸپسٸزدٸك قىزمەتٸ مەن قۇقىق قورعاۋشىلاردىڭ ەرلٸك ٸستەرٸن جوعارى كەسٸبي تۇرعىدا, اسا شەبەر ەكران تٸلٸ ارقىلى كٶرسەتكەن فيلمدەر بٸزدە جوقتىڭ قاسى دەرلٸك. فيلم تاقىرىپتىق تۇرعىدان دا, كٶركەمدٸك ساپاسى جاعىنان دا ەڭ جوعارى تالاپتارعا جاۋاپ بەرە الادى. كەز-كەلگەن كينو تۋىندى ەڭ بٸرٸنشٸ قالىڭ كٶپشٸلٸككە باعىتتالىپ تٷسٸرٸلەتٸنٸن ەسكەرسەك, اتالعان كارتينا قوعامنىڭ دەل قازٸرگٸ رۋحاني سۇرانىسىنا جاۋاپ بەرە الاتىن دٷنيە دەپ ايتار ەدٸك.
نۇرگٷل ابدوللا: اتالمىش فيلم كٶپتەگەن كٶرەرمەننٸڭ جەنە كينوتانۋشىلاردىڭ كٶڭٸلٸنەن شىقتى دەپ ٷلكەن سەنٸممەن ايتا الامىن. بٸزگە وسىنداي قاھارمان كەيٸپكەرلەر قاجەت. بٸزدٸڭ زاماناۋي قازاق كينوسىندا “ەر ازامات” بەينەسٸ ٶمٸرگە كەلگەن سيياقتى. فيلمدٸ كٶرٸپ وتىرىپ, باستى كەيٸپكەردٸڭ ٶز وتباسىنا عانا ەمەس, قىلمىسكەرلەردٸڭ تۇتقىنىنا تٷسكەن ەربٸر جانعا ەكە بولا بٸلگەنٸن بايقادىق. بٸز, كينوتانۋشىلار قازٸرگٸ قازاق كينو ٶنەرٸنە “ەكە” بەينەسٸنٸڭ كەلگەنٸن ۇزاق كٷتتٸك جەنە بٸزدٸڭ سەنٸمٸمٸزدٸ اقتادى دەگەن ويدامىن.
ايجان ٸزٸموۆا: شىنايى وقيعاعا نەگٸزدەلگەن فيلم تٷسٸرۋ ەكٸ ەسە قيىنداۋ. سەبەبٸ وندا كٶرەرمەن الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸكپەن قوسا, وقيعا مەن تاريح الدىنداعى جاۋاپكەرشٸلٸك بار. وپەراتسييانى جٷزەگە اسىرۋ ٷشٸن 4 سەكۋندقا قانا مٷمكٸندٸك بولعان. بٸر-اق سەت. فيلم وقيعانىڭ اتموسفەراسىن تولىققاندى جەتكٸزە الدى. تاعى بٸر ايتا كەتەتٸن جايت, اكتەرلٸك قۇرامنىڭ سەتتٸ تاڭدالۋى. تاڭداپ العان اكتەرلەر باس كەيٸپكەرلەردٸڭ وبرازىن جوعارى دەڭگەيدە سومداپ شىققان. گلۋحوۆ رٶلٸندەگٸ الەكسەي شەمەس قاۋٸپتٸ لاڭكەس ەكەنٸنە سەنەسٸڭ. داۋەنوۆ مارات رٶلٸندەگٸ باقىت قاجىباەۆتىڭ وبرازدى اشۋداعى, كەيٸپكەر پسيحولوگيياسىن زەرتتەۋدەگٸ ٸزدەنٸسٸ بايقالادى. اكتەردٸڭ شىعارماشىلىق قورجىنىندا وسىعان ۇقساس “پلەننيكي” دەپ اتالاتىن ۆەب-سەريال بار. بارلىعى تولىقتاي ۇقساماعانىمەن, قۇقىق قورعاۋ ورگانىنىڭ قىزمەتكەرٸ بولۋى جەنە وتباسىنداعى مەسەلەلەرٸ ۇقسايدى. دەگەنمەن دە, ەكٸ وبرازدى بٸرٸكتٸرۋدەن, ۇقساس قىلىقتار جاساۋدان قاشقان. ٶزٸ ٷشٸن عانا ٶمٸر سٷرەتٸن ادام باقىتتى بولا المايدى. فيلمنٸڭ باس كەيٸپكەرٸنٸڭ ٶمٸرلٸك ديۆيزٸ وسى. وسىنى ايتا وتىرىپ, ٶز ٶمٸرٸنە اناليز جاساعانى, شىن مەنٸندە وتباسى ٷشٸن, اۋىرىپ جاتقان ۇلى ٷشٸن ەشتەڭە جاساي الماي جاتقانى ەكٸنشٸ لينييادا جٷرٸپ وتىرادى. بٸر جاعىندا ۇلىنىڭ تاعدىرى, ەكٸنشٸ جاعىندا حالقىنىڭ تاعدىرى. باس كەيٸپكەردٸ وسىنداي قيىن تاڭداۋدىڭ الدىنا قويادى. رەجيسسەردٸڭ كٶركەمدٸك شەشٸمٸمەن ول ەرلٸك جاساۋدى تاڭدايدى. ەكٸنشٸ لينييادا ەربٸر ادام ٷشٸن ماڭىزدى وتباسى تاقىرىبىن, ەكە رٶلٸن قاتار بەرگەندٸكتەن, ۋايىمداپ وتىراسىڭ. تاريحي-ەكشن جانرىندا تٷسٸرٸلگەن فيلمدٸ بٸر دەممەن كٶرٸپ شىقتىق. سەبەبٸ, ەسكەري دايىندىق پەن ٸس-ەرەتتەردەن بٶلەك, وتباسىلىق تاقىرىپ پاراللەل جٷرەدٸ. جٷرەككە جەتكەن دە وسى سەت. اۆتوبۋس ٸشٸندەگٸ لاڭكەستەردٸڭ قولىنداعى جولاۋشىلار تاعدىرى ٷشٸن بٸر, اۋرۋحانادا ٶمٸرٸ ٷشٸن كٷرەسٸپ جاتقان باس كەيٸپكەردٸڭ بالاسى ٷشٸن ەكٸ مەرتە ۋايىمداپ وتىراسىڭ.
ەربٸر كٶرەرمەن كٶرۋگە تيٸس فيلم دەپ ويلايمىن. سەبەبٸ, تاريحي فاكت, بولعان وقيعا ٸزٸمەن. وسىنداي وقيعانىڭ بولعانىن, ٷلكەن قاۋٸپتەن بٸرنەشە ادامنىڭ ٶمٸرٸن امان الىپ قالعان, ۇلتتىڭ ابىرويىن اسقاقتاتقان قاھارمانى بار ەكەنٸن حالىق بٸلۋٸ كەرەك. فيلم كٶرەرمەندەرگە تەك قانا بولعان وقيعانى بايانداپ قانا ەمەس, باتىرلىق سەزٸمٸ مەن ۇلتتىق رۋحىن وياتىپ, كەرەمەت ەسەر بەرەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەمٸن. ارزان كٷلكٸگە قۇرىلعان, مەنٸ جوق كومەدييالارعا قاراعاندا, وسىنداي كٶركەم فيلمدەردٸڭ كاسسا جيناعانى قۇپ بولار ەدٸ.
ەلەنورا ەمٸر
