فوتو: سەيتحان ازاتۇلىنىڭ جەكە مۇراعاتىنان
كەزەڭ-كەزەڭٸمەن شەكٸرتاقىنى ارتتىرۋ اياسىندا, وسى جىلدىڭ 1 قىركٷيەگٸنەن باستاپ باكالاۆرياتتاعى شەكٸرتاقى مٶلشەرٸ – 52 372 تەڭگە, ماگيستراتۋرادا – 117 098 تەڭگە, دوكتورانتۋرادا – 262 500 تەڭگە بولىپ بەلگٸلەندٸ. وسىلايشا, باكالاۆريات دەڭگەيٸندەگٸ شەكٸرتاقى 2020 جىلمەن سالىستىرعاندا ەكٸ ەسەگە, ال ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرا دەڭگەيٸندە 1,75 ەسەگە ارتتى. اعىمداعى جىلى قازاقستاندا 10 439 ورىنعا ارنالعان 29 ستۋدەنتتٸك جاتاقحانا سالىندى. ال سوڭعى التى جىلدا ەل بويىنشا 256 ستۋدەنتتٸك جاتاقحانا پايدالانۋعا بەرٸلٸپ, الداعى جىلدارى ولاردىڭ سانىن ودان ەرٸ ارتتىرۋ جوسپارلانىپ وتىر. 2024 جىلى ەلدە 11 شەتەلدٸك جوعارى وقۋ ورنىنىڭ فيليالى اشىلدى. ال بيىلعى جىلى جەتەكشٸ شەتەلدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەردٸڭ تاعى 10 فيليالى اشىلدى. ولاردىڭ قاتارىندا اقتٶبە ٶڭٸرلٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ (ق. جۇبانوۆ اتىنداعى) بازاسىنداعى Heriot-Watt University, تاراز ٶڭٸرلٸك ۋنيۆەرسيتەتٸ (م. دۋلاتي اتىنداعى) بازاسىنداعى د.ي. مەندەلەەۆ اتىنداعى رەسەي حيمييا-تەحنولوگييالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ, وڭتٷستٸك قازاقستان پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتٸ بازاسىنداعى گازي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (تٷركييا) فيليالى, نارحوز ۋنيۆەرسيتەتٸ بازاسىنداعى كۋينس ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ (يرلاندييا) فيليالى جەنە باسقالار بار. سونىمەن قاتار, استانادا مگيمو-نىڭ (مەسكەۋ مەملەكەتتٸك حالىقارالىق قاتىناستار ينستيتۋتى) فيليالى ٷشٸن جەكە عيمارات سالىناتىن بولادى. شەتەلدٸك ستۋدەنتتەردٸڭ سانى 30 مىڭ ادامعا جەتتٸ. وسى ورايدا Ult.kz تٸلشٸسٸ ق.سەتباەۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق تەحنيكالىق زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ينجەنەرلٸك بەيٸندٸ زەرتحاناسىنىڭ جەتەكشٸسٸ, سونىمەن بٸرگە تاۋ-كەن سالاسى بويىنشا ينجينيرينگ ورتالىقتىڭ نانوماتەريالدار جەنە نانوتەحنولوگييالار زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشٸسٸ, PhD, پروفەسسور سەيتحان ازاتۇلىمەن عىلىم اياسىندا ەڭگٸمەلەستٸك.
– قازٸرگٸ تاڭدا بٸلٸم بەرۋ جٷيەسٸندە دۋالدى وقىتۋ مەن ٶندٸرٸستٸك PhD باعدارلامالارى قانشالىقتى تيٸمدٸ?
– يە, بٷگٸندە دۋالدى وقىتۋ سيياقتى باعدارلامالار بار. سونىمەن قاتار ٶتكەن جىلدان باستاپ يندۋسترييالىق, ياعني ٶندٸرٸستٸك PhD باعدارلاماسى قابىلداندى. اكادەمييالىق PhD-دان ايىرماشىلىعى – مۇندا دوكتورانت ٶندٸرٸستە جۇمىس ٸستەي جٷرٸپ, ناقتى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ارقىلى عىلىمي دەرەجەسٸن الا الادى. مينيسترلٸك پەن ٷكٸمەت بۇل سالانىڭ ماڭىزىن تٷسٸنٸپ, ەلەمدٸك تەجٸريبەگە سٷيەنە وتىرىپ شەشٸم قابىلداپ وتىر.
– كٶپتەگەن ٶندٸرٸس ورىندارى ستۋدەنتتەردٸ پراكتيكاعا الۋعا قۇلىقسىز دەگەن پٸكٸر بار. بۇعان نە سەبەپ?
– بۇل پٸكٸرمەن كەلٸسەمٸن. سەبەپتەرٸ ەرتٷرلٸ: جاس ماماننىڭ تەجٸريبەسٸنٸڭ ازدىعى, تەحنيكا قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەسەلەلەرٸ بار. الايدا ٶندٸرٸستٸك پراكتيكا كەزٸندە ٶزٸن جاقسى كٶرسەتە العان ستۋدەنتتەردٸ كەسٸپورىندار تٶرتٸنشٸ كۋرستى بٸتٸرگەن سوڭ بٸردەن جۇمىسقا الىپ جاتادى. كەيبٸرٸ تٸپتٸ ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرادا وقۋعا قارجىلاي قولداۋ كٶرسەتەدٸ. مۇنداي تەجٸريبە تەك قازاقستاندا ەمەس, شەتەلدە دە كەڭ تارالعان.
– عىلىم سالاسىنا بٶلٸنەتٸن قارجى مەن ينفراقۇرىلىمنىڭ قازٸرگٸ جاعدايى قانداي?
– سوڭعى 3–4 جىلدا عىلىمعا بٶلٸنەتٸن قارجى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. جاڭا زەرتحانالار اشىلىپ جاتىر. نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸندە ٷلكەن عىلىمي بازا قالىپتاستى. سونداي-اق ەل-فارابي اتىنداعى قازۇۋ, ق.سەتباەۆ اتىنداعى قازۇتزۋ سەكٸلدٸ ۋنيۆەرسيتەتتەردە ٸرٸ عىلىمي ورتالىقتار مەن تەحنوپاركتەر اشىلۋدا. بۇل جاستاردىڭ زاماناۋي قۇرالدارمەن عىلىمي-زەرتتەۋ جٷرگٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
– جاس عالىمدارعا قانداي قولداۋ شارالارى بار?
– پرەزيدەنتتٸڭ اتىنان جاس عالىمدارعا پەتەر سەرتيفيكاتتارىن تابىستاۋ دەستٷرگە اينالدى. سونىمەن قاتار «جاس عالىم» گرانتتىق قارجىلاندىرۋ باعدارلاماسى بار. 40 جاسقا دەيٸنگٸ دوكتورلار ٷشٸن ارنايى گرانتتار بٶلٸنەدٸ. حالىقارالىق «گوريزونت ەۋروپا», ناتو باعدارلامالارىنا قاتىسۋ مٷمكٸندٸگٸ بار. ٷزدٸك جاس عالىمدارعا ارنالعان شەكٸرتاقىلار مەن مەملەكەتتٸك سىيلىقتار دا قاراستىرىلعان.
– عىلىم سالاسىندا قانداي مەسەلەلەر ەلٸ دە شەشٸمٸن كٷتٸپ تۇر?
– عىلىمعا ەڭ الدىمەن تۇراقتىلىق قاجەت. شەتەلدە عالىمدار 10–15 جىل بويى الاڭسىز زەرتتەۋ جٷرگٸزە الادى. ال بٸزدە كەيدە جوبالاردىڭ جالعاسپاي قالۋى, قارجىلاندىرۋدىڭ كەشٸگۋٸ نەمەسە قۇرال-جابدىقتاردىڭ ەسكٸرۋٸ سيياقتى مەسەلەلەر كەزدەسەدٸ. بۇل جوعارى رەيتينگٸلٸك جۋرنالدارعا ماقالا جارييالاۋعا نەمەسە ٶندٸرٸستە نەتيجەنٸ دەلەلدەۋگە كەدەرگٸ كەلتٸرەدٸ.
– سوعان قاراماستان عىلىمعا جاستاردىڭ كەلۋٸ قالاي ٶزگەرٸپ جاتىر?
– قازٸرگٸ تاڭدا عىلىمعا كەلٸپ جاتقان جاستاردىڭ سانى جىل سايىن ارتىپ كەلەدٸ. بۇل – ٶتە جاقسى كٶرسەتكٸش. مەنٸڭشە, ساننان ساپا تۋادى. جاستاردىڭ عىلىمعا قىزىعۋشىلىعىنىڭ ارتۋى – مەملەكەت تاراپىنان جاسالىپ جاتقان وڭ قادامداردىڭ نەتيجەسٸ دەپ ويلايمىن.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راقمەت!
سۇقباتتاسقان
اقبوتا مۇسابەكقىزى
