1996 جىلى رەسپۋبليكا ەكونوميكاسىنىڭ قيىن-قىستاۋ كەزٸندە شىعىستاعى ەكٸ وبلىس بٸرٸكتٸرٸلدٸ. سول ٶڭٸردەگٸ سەگٸز سەلولىق اۋدان جابىلىپ, كٶرشٸلەس اۋداندارعا قوسىلدى. بۇل رەفورمالاردىڭ اۆتورى ە.قاجىگەلدين بولاتىن. ول پرەمەر-مينيستر كەزٸندە قازاقستاندى ٸرٸ-ٸرٸ بەس ايماققا بٶلۋ جوسپارىن جاساپ, ەلباسىعا ۇسىنىپتى. سول ۇسىنىس بويىنشا پاۆلودار, شىعىس قازاقستان, سەمەي وبلىستارى قوسىلىپ, شىعىس قازاقستان ايماعى قۇرىلماقشى ەكەن. ورتالىعى — سەمەي دەپ بەلگٸلەنگەن كٶرٸنەدٸ. مۇنىڭ بەرٸ قارجى جەتٸسپەۋشٸلٸگٸنەن تۋىنداعان ۋاقىتشا شارالار ەكەندٸگٸن ە.قاجىگەلديننٸڭ ٶزٸ 1996 جىلى سەمەيگە كەلگەن بٸر ساپارىندا اشىق ايتقان. بٸراق كەيٸن, 1997 جىلى سەمەي مەن شىعىس قازاقستان وبلىستارى قوسىلىپ تىندى. وعان سول كەزدەگٸ ٶسكەمەندە بولعان سەپاراتيستٸك كٶزقاراستار دا قاتتى ەسەر ەتتٸ.
قازٸر ٶسكەمەن قالاسىندا ەلۋ پايىزدان استام قازاقتار تۇرادى. باسشىلاردىڭ كٶبٸسٸ — قازاقتار. وبلىستاعى ەكٸ ميلليوننان استام حالىقتىڭ جەتپٸس پايىزدايىن بٷگٸندە قازاقتار قۇرايدى. ٶسكەمەننٸڭ اينالاسىنداعى ۇلان, گلۋبوكوە, شەمونايحا اۋداندارىنان بۇرىن جەرگٸلٸكتٸ حالىقتى سيرەك كەزدەستٸرسەك, قازٸر مۇنداعى حالىقتىڭ جارتىسىنان استامى ٶز قانداستارىمىز. باسشىلىق قىزمەتتەردەگٸ قازاقتاردىڭ سانى توقسان پايىزعا جەتتٸ. وبلىسقا ت.جەمشيتۇلى ەكٸم بولىپ كەلگەندە ٶسكەمەن, ريددەر قالالارىنىڭ باسشىلىعىندا قازاقتار جوقتىڭ قاسى ەدٸ. قازٸر بۇل قالالاردى قازاق جٸگٸتتەرٸ ۇتىمدى باسقارىپ وتىر. مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸمٸز, شىعىس قازاقستان ورتالىعىن قازاقىلاندىرۋ كەرەك دەگەن ماقسات جەمٸسٸن بەردٸ.
2003 جىلى پرەزيدەنت ن.نازارباەۆ سەمەيگە كەلگەن ساپارىندا سەمەي وبلىسىن قايتا قالپىنا كەلتٸرۋ ٸسٸ ٶز كەزەگٸندە پٸسٸپ-جەتٸلگەندە جٷزەگە اسادى دەگەن. وسى جاعداي بٷگٸندە پٸسٸپ-جەتٸلدٸ مە? بۇعان بٸرجاقتى پٸكٸر ايتۋ ەلٸ ەرتە. سەبەبٸ سەمەي وبلىس بولۋ ٷشٸن ونىڭ بيۋدجەتتٸك قورى كەم دەگەندە 20 ملرد تەڭگە بولۋى تيٸس. سوندا عانا وبلىس ٶز كٷنٸن ٶزٸ كٶرە الادى. قازٸرگٸ كەزدە قالادا رەسمي تٸركەلگەن جەكە كەسٸپكەر قاتارى جىل سايىن ٶسٸپ كەلەدٸ.
300 مىڭنىڭ ٷستٸندە تۇرعىنى بار سەمەي قالاسىنىڭ جەكە بيۋدجەتٸنە 13ملرد تەڭگەدەن استام قارجى تٷسٸپ وتىر. وسى قارجىنى بۇدان ەرٸ كٶبەيتۋدٸڭ قانداي جولدارى بار? ونىڭ جولى — سەمەي ماشيناقۇرىلىس, سەماز, بىلعارى-مەح, ەتكومبيناتى ت.ب. كٸسٸپورىنداردىڭ ٶندٸرٸستٸك قۋاتىن ەكٸ ەسەگە ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل كەسٸپورىنداردىڭ تاۋار ٶندٸرٸسٸ ارتقان جاعدايدا ەرقايسىسى جەرگٸلٸكتٸ بيۋدجەتكە كەم دەگەندە 1 ملرد تەڭگە قۇيا الادى.
سونىمەن بٸرگە, “قاراجىرا”, “باقىرشىق” سەكٸلدٸ كەن ورىندارىن سالىق مەسەلەسٸن سەمەيگە قاراتسا, بيۋدجەتكە قوسىمشا تاعى 1 ملرد قارجى تٷسەر ەدٸ. سەمەيدەگٸ تسەمەنت, سيليكات, بىلعارى ٶڭدەۋ زاۋىتتارى دا ەزٸرگە بارلىق مٷمكٸندٸكتەرٸن اشا قويعان جوق. بۇلاردىڭ ەرقايسىسى رەسپۋبليكا دەڭگەيٸندەگٸ ٶندٸرٸستەر. وسىنداي مٷمكٸندٸكتەرٸ بار ۇجىمدارعا — “روليۋت”, “قازاقكابەل”, “سەمەي ۇنقۇراما جەم” كومبيناتتارىن جاتقىزۋعا بولادى. تەك سوڭعى كەزدەردە سەمەيدەگٸ كەيبٸر فيرمالاردى الماتىنىڭ قالتالى ازاماتتارى ساتىپ الىپ, سالىق تٶلەۋ ورنىن الماتىعا, استاناعا اۋىستىرىپ جٸبەرگەن. سونىڭ سالدارىنان ميللياردتاعان قارجى باسقا وبلىستاردىڭ بيۋدجەتٸنە قىزمەت ەتۋدە.
ال ەگەر سەمەي كەمە جٶندەۋ زاۋىتى ٸسكە قوسىلسا, جاعداي مٷلدەم ٶزگەرەر ەدٸ. سەمەيدٸڭ ٸرگەسٸندەگٸ شۋلبا گەس-ٸندە ەرتٸس ٶزەنٸمەن كەمە جٷرەتٸن جاساندى توعان (شليۋز) اشىلعاننان بەرٸ ەرتٸس كەمە قىزمەتٸنٸڭ ٸسٸ العا باسقالى تۇر. كەزٸندە بۇل كەمە قىزمەتٸنە 200-گە جۋىق ٸرٸلٸ-ۋاقتى كەمەلەر قاراعان ەكەن. قازٸر سودان جيىرما شاقتى عانا قالىپتى.
ومبى كەمە قىزمەتٸنە جالعا بەرٸلگەن قىرىقتان استام كەمەلەرٸمٸزدٸ قايتارىپ الۋىمىز شارت. بٷكٸل ەرتٸس بويىنداعى كٶلٸك قاتىناسى سەمەي كەمە قىزمەتٸنە باعىندىرىلسا, ميللياردتاعان قارجى اينالىمعا تٷسٸپ, رەسپۋبليكا بيۋدجەتٸن مولايتاتىنى سٶزسٸز. بٸراق بۇل ارمان, سەمەي قالاسى — وبلىس ورتالىعى مەرتەبەسٸنە يە بولعاندا عانا جٷزەگە اسىرىلادى.
ەگەر سەمەي وبلىسى قايتا قۇرىلا قالعاندا, ونىڭ 8-9 عانا اۋدانى بولعانى ابزال. اتاپ ايتقاندا سەمەي وبلىسىنا — بورودۋليحا, بەسقاراعاي, بۇرىنعى جاڭاسەمەي, شار (“باقىرشىق” كەن ورنى بار), اباي, دەگەلەڭ (بۇرىنعى ابرالى) اۋ- داندارىمەن قوسا ٶسكەمەننٸڭ — شەمونايحا, پاۆلوداردىڭ — لەبياجٸ, ماي اۋداندارى دا كٸرگەنٸ دۇرىس دەپ ويلايمىز. لەبياجٸنٸڭ كٸرۋٸ — “سەمەي ورمانى” مەملەكەتتٸك مەكەمەسٸ مەن كەمە قىزمەتٸنٸڭ قۇرىلۋىنا بايلانىستى بولسا, ماي اۋدانى — كۋرچاتوۆ قالاسىنا بايلانىستى. سەبەبٸ كۋرچاتوۆ — سول ٶڭٸردٸڭ كەشەندٸ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن ورتالىق. سونىمەن قوسا كۋرچاتوۆقا — شاعان, بٶدەنە سيياقتى ەلدٸ مەكەندەردٸ دە قاراتسا, حالىقتىڭ ەلەۋمەتتٸك جاعدايى بٸرشاما تٷزەلەر ەدٸ. ال بۇرىن سەمەي وبلىسى قۇرامىندا بولعان اقسۋات, كٶكپەكتٸ, جارما, اياگٶز, ٷرجار اۋداندارى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ قۇرامىندا قالا بەرگەنٸ ولاردىڭ ەكونوميكاسىنا تيٸمدٸ.
سەمەيدٸڭ جانىنداعى جاڭاسەمەي اۋدانىنىڭ مٷمكٸندٸگٸ ٶتە جوعارى. ونىڭ ورتالىعىنا — شۋلبا كەنتٸ سۇرانىپ-اق تۇر. سونداي-اق ابرالى اۋدانىندا التىن ٶندٸرەتٸن “مەيزەك” كەن ورنى بار. بٸراق ەلٸ تولىق يگەرٸلمەگەن. ەگەر وسى ەكٸ اۋدان تولىعىمەن جۇمىس ٸستەسە وبلىستىڭ احۋالى بٸردەن كٶتەرٸلەدٸ. سەمەي وبلىس بولسا, جارما اۋدانى شار اۋدانىنان بٶلٸنەدٸ. ٶسكەمەن — شار تەمٸر جولى بار. بۇل — اۋدانمەن قوسا وبلىستىڭ بيۋدجەتٸنە دە ميلليونداعان قارجى قۇيىلادى دەگەن سٶز. ال, شەمونايحا اۋدانىنىڭ سەمەيگە قاراتىلۋى — سٷت, استىق ٶنٸمدەرٸن ٶڭدەيتٸن ٶندٸرٸستەردٸ دامىتۋعا جول اشادى. سەمەي وبلىسىنىڭ بۇرىنعى اۋداندارىن تٷگەلدەي قايتا ٶزٸنە قوسقانىمەن ونى وبلىس بيۋدجەتٸ كٶتەرە المايدى.
ەندٸ مەسەلەنٸڭ مەنٸسٸنە مورالدىق تۇرعىدان كٶز سالساق. شىعىس قازاقستان وبلىسى سەمەيدەن 1932 جىلى 10 ناۋرىزدا بٶلٸنٸپ, جەكە وتاۋ قۇرعان. ول نەگٸزٸنەن تٷستٸ, اۋىر مەتاللۋرگييانى دامىتۋ ٷشٸن جاسالعان قادام بولاتىن. كەڭەستٸك ەكونوميكا وسىنى قاجەتسٸندٸ. ال, 1938 جىلدىڭ 15 قاڭتارىندا سەمەيدەن پاۆلودار وبلىسى بٶلٸنٸپ شىقتى. بۇل ەكەۋٸ دە 1868 جىلعى 14 قازانداعى پاتشا جارلىعى بويىنشا قۇرىلعان سەمەي گۋبەرنيياسىنىڭ ۋەزدەرٸ عانا ەدٸ. سٶيتكەن سەمەي وبلىسى 1997 جىلى تاراتىلىپ, حالقى جاڭا جۇمىس ٸزدەۋگە مەجبٷر بولدى.
ەربٸر قازاق سەمەي ٶڭٸرٸن قاسيەتتٸ توپىراق, ۇلىلار مەكەنٸ, وسى ٶڭٸردٸڭ مەدەني-رۋحاني ورتالىعى دەپ بٸلەدٸ. ەندەشە سول قاسيەتتٸ جەردٸڭ قادٸرٸن ويلاپ سەمەي وبلىسىن قايتا قالپىنا كەلتٸرسەك, قانداي تاماشا بولار ەدٸ. وعان ەندٸگٸ ۋاقىت جەتكەن سەكٸلدٸ. بۇدان ەرٸ سوزا بەرۋگە بولماس.
سٷيەۋباي بايقاديۇلى, جۋرناليست. سەمەي قالاسى
