1996 jyly Respýblika ekonomikasynyń qiyn-qystaý kezinde shyǵystaǵy eki oblys biriktirildi. Sol óńirdegi segiz selolyq aýdan jabylyp, kórshiles aýdandarǵa qosyldy. Bul reformalardyń avtory Á.Qajygeldin bolatyn. Ol Premer-ministr kezinde Qazaqstandy iri-iri bes aimaqqa bólý josparyn jasap, Elbasyǵa usynypty. Sol usynys boiynsha Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan, Semei oblystary qosylyp, Shyǵys Qazaqstan aimaǵy qurylmaqshy eken. Ortalyǵy — Semei dep belgilengen kórinedi. Munyń bári qarjy jetispeýshiliginen týyndaǵan ýaqytsha sharalar ekendigin Á.Qajygeldinniń ózi 1996 jyly Semeige kelgen bir saparynda ashyq aitqan. Biraq keiin, 1997 jyly Semei men Shyǵys Qazaqstan oblystary qosylyp tyndy. Oǵan sol kezdegi Óskemende bolǵan separatistik kózqarastar da qatty áser etti.
Qazir Óskemen qalasynda elý paiyzdan astam qazaqtar turady. Basshylardyń kóbisi — qazaqtar. Oblystaǵy eki millionnan astam halyqtyń jetpis paiyzdaiyn búginde qazaqtar quraidy. Óskemenniń ainalasyndaǵy Ulan, Glýbokoe, Shemonaiha aýdandarynan buryn jergilikti halyqty sirek kezdestirsek, qazir mundaǵy halyqtyń jartysynan astamy óz qandastarymyz. Basshylyq qyzmetterdegi qazaqtardyń sany toqsan paiyzǵa jetti. Oblysqa T.Jámshituly ákim bolyp kelgende Óskemen, Ridder qalalarynyń basshylyǵynda qazaqtar joqtyń qasy edi. Qazir bul qalalardy qazaq jigitteri utymdy basqaryp otyr. Muny aityp otyrǵan sebebimiz, Shyǵys Qazaqstan ortalyǵyn qazaqylandyrý kerek degen maqsat jemisin berdi.
2003 jyly Prezident N.Nazarbaev Semeige kelgen saparynda Semei oblysyn qaita qalpyna keltirý isi óz kezeginde pisip-jetilgende júzege asady degen. Osy jaǵdai búginde pisip-jetildi me? Buǵan birjaqty pikir aitý áli erte. Sebebi Semei oblys bolý úshin onyń biýdjettik qory kem degende 20 mlrd teńge bolýy tiis. Sonda ǵana oblys óz kúnin ózi kóre alady. Qazirgi kezde qalada resmi tirkelgen jeke kásipker qatary jyl saiyn ósip keledi.
300 myńnyń ústinde turǵyny bar Semei qalasynyń jeke biýdjetine 13mlrd teńgeden astam qarjy túsip otyr. Osy qarjyny budan ári kóbeitýdiń qandai joldary bar? Onyń joly — Semei mashinaqurylys, SemAz, Bylǵary-meh, Etkombinaty t.b. kisiporyndardyń óndiristik qýatyn eki esege arttyrý bolyp tabylady. Bul kásiporyndardyń taýar óndirisi artqan jaǵdaida árqaisysy jergilikti biýdjetke kem degende 1 mlrd teńge quia alady.
Sonymen birge, “Qarajyra”, “Baqyrshyq” sekildi ken oryndaryn salyq máselesin Semeige qaratsa, biýdjetke qosymsha taǵy 1 mlrd qarjy túser edi. Semeidegi tsement, silikat, bylǵary óńdeý zaýyttary da ázirge barlyq múmkindikterin asha qoiǵan joq. Bulardyń árqaisysy Respýblika deńgeiindegi óndirister. Osyndai múmkindikteri bar ujymdarǵa — “Roliýt”, “Qazaqkabel”, “Semei unqurama jem” kombinattaryn jatqyzýǵa bolady. Tek sońǵy kezderde Semeidegi keibir firmalardy Almatynyń qaltaly azamattary satyp alyp, salyq tóleý ornyn Almatyǵa, Astanaǵa aýystyryp jibergen. Sonyń saldarynan milliardtaǵan qarjy basqa oblystardyń biýdjetine qyzmet etýde.
Al eger Semei keme jóndeý zaýyty iske qosylsa, jaǵdai múldem ózgerer edi. Semeidiń irgesindegi Shýlba GES-inde Ertis ózenimen keme júretin jasandy toǵan (shliýz) ashylǵannan beri Ertis keme qyzmetiniń isi alǵa basqaly tur. Kezinde bul keme qyzmetine 200-ge jýyq irili-ýaqty kemeler qaraǵan eken. Qazir sodan jiyrma shaqty ǵana qalypty.
Omby keme qyzmetine jalǵa berilgen qyryqtan astam kemelerimizdi qaitaryp alýymyz shart. Búkil Ertis boiyndaǵy kólik qatynasy Semei keme qyzmetine baǵyndyrylsa, milliardtaǵan qarjy ainalymǵa túsip, Respýblika biýdjetin molaitatyny sózsiz. Biraq bul arman, Semei qalasy — oblys ortalyǵy mártebesine ie bolǵanda ǵana júzege asyrylady.
Eger Semei oblysy qaita quryla qalǵanda, onyń 8-9 ǵana aýdany bolǵany abzal. Atap aitqanda Semei oblysyna — Borodýliha, Besqaraǵai, burynǵy Jańasemei, Shar (“Baqyrshyq” ken orny bar), Abai, Degeleń (burynǵy Abraly) aý- dandarymen qosa Óskemenniń — Shemonaiha, Pavlodardyń — Lebiaji, Mai aýdandary da kirgeni durys dep oilaimyz. Lebiajiniń kirýi — “Semei ormany” memlekettik mekemesi men keme qyzmetiniń qurylýyna bailanysty bolsa, Mai aýdany — Kýrchatov qalasyna bailanysty. Sebebi Kýrchatov — sol óńirdiń keshendi damýyna yqpal etetin ortalyq. Sonymen qosa Kýrchatovqa — Shaǵan, Bódene siiaqty eldi mekenderdi de qaratsa, halyqtyń áleýmettik jaǵdaiy birshama túzeler edi. Al buryn Semei oblysy quramynda bolǵan Aqsýat, Kókpekti, Jarma, Aiagóz, Úrjar aýdandary Shyǵys Qazaqstan oblysynyń quramynda qala bergeni olardyń ekonomikasyna tiimdi.
Semeidiń janyndaǵy Jańasemei aýdanynyń múmkindigi óte joǵary. Onyń ortalyǵyna — Shýlba kenti suranyp-aq tur. Sondai-aq Abraly aýdanynda altyn óndiretin “Meizek” ken orny bar. Biraq áli tolyq igerilmegen. Eger osy eki aýdan tolyǵymen jumys istese oblystyń ahýaly birden kóteriledi. Semei oblys bolsa, Jarma aýdany Shar aýdanynan bólinedi. Óskemen — Shar temir joly bar. Bul — aýdanmen qosa oblystyń biýdjetine de milliondaǵan qarjy quiylady degen sóz. Al, Shemonaiha aýdanynyń Semeige qaratylýy — sút, astyq ónimderin óńdeitin óndiristerdi damytýǵa jol ashady. Semei oblysynyń burynǵy aýdandaryn túgeldei qaita ózine qosqanymen ony oblys biýdjeti kótere almaidy.
Endi máseleniń mánisine moraldyq turǵydan kóz salsaq. Shyǵys Qazaqstan oblysy Semeiden 1932 jyly 10 naýryzda bólinip, jeke otaý qurǵan. Ol negizinen tústi, aýyr metallýrgiiany damytý úshin jasalǵan qadam bolatyn. Keńestik ekonomika osyny qajetsindi. Al, 1938 jyldyń 15 qańtarynda Semeiden Pavlodar oblysy bólinip shyqty. Bul ekeýi de 1868 jylǵy 14 qazandaǵy patsha jarlyǵy boiynsha qurylǵan Semei gýberniiasynyń ýezderi ǵana edi. Sóitken Semei oblysy 1997 jyly taratylyp, halqy jańa jumys izdeýge májbúr boldy.
Árbir qazaq Semei óńirin qasietti topyraq, ulylar mekeni, osy óńirdiń mádeni-rýhani ortalyǵy dep biledi. Endeshe sol qasietti jerdiń qadirin oilap Semei oblysyn qaita qalpyna keltirsek, qandai tamasha bolar edi. Oǵan endigi ýaqyt jetken sekildi. Budan ári soza berýge bolmas.
Súieýbai Baiqadiuly, jýrnalist. Semei qalasy