Strategy2050.kz سايتىنىڭ تەۋەلسٸزدٸك مەرەكەسٸنە وراي جارييالاعان قازاقستان حالقىنىڭ سايلاۋعا قاتىسۋى, ونىڭ ەلدٸڭ ساياسي ٶمٸرٸندەگٸ ورنى مەن كٶپپارتييالى پارلامەنت قۇرۋ جٷيەسٸ تۋرالى اقپاراتىن ۇسىنامىز.
16 جەلتوقسان تەۋەلسٸزدٸك كٷنٸ – قازاقستاننىڭ ەڭ باستى مەرەكەسٸ. ازاتتىق كٷنٸن تويلاۋدى بابالار اڭساپ, ارماندا كەتتٸ. بٷگٸنگٸ ۇرپاق تەۋەلسٸز ەلدە ٶمٸر سٷرۋ دەگەن باقىتتىڭ دەمٸن تاتىپ وتىر. جالپى تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قادٸرٸن تٷسٸنە الىپ جٷرمٸز بە? ونىڭ قادٸرٸنە بابالار تاريحىن وقىعان, تەۋەلسٸزدٸك بەلگٸلەرٸن تٷسٸنٸپ, ٶزگە تەۋەلدٸ مەملەكەتتەردٸڭ قانداي حالدە ەكەنٸن بٸلگەن ادام ادام عانا جەتەتٸن بولار, بەلكٸم.
تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ قۇندى بەلگٸلەرٸ – مەملەكەتتٸك رەمٸزدەرٸ, مەملەكەتتٸك تٸلٸ, كونستيتۋتسيياسى, ۇلتتىق ۆاليۋتاسى, مەدەنيەتٸ مەن تاريحىن ۇرپاققا اشىق ناسيحاتتاۋ, سونىمەن قاتىر تەۋەلسٸز مەملەكەتتە شوعىرلانعان حالىق ٷنٸنٸڭ بيلٸككە جەتۋٸ. سوڭعىسىن باسقاشا دەموكراتييا دەپ اتايدى. قازاقستان رەپۋبليكاسىنىڭ اتا زاڭى كونستيتۋتسيياسىندا قازاقستان ٶزٸن دەموكراتييالى, زايىرلى, قۇقىقتىق جەنە ەلەۋمەتتٸك مەملەكەت دەپ كٶرسەتەدٸ. «Democracy» دەگەن اعىلىشىن سٶزٸ كٶنە گرەك تٸلٸنٸڭ «demos» دەگەن سٶزٸنەن پايدا بولدى, ونىڭ ماعىناسى – حالىق.
باسقاشا ايتقاندا, دەموكراتييا – حالىقتىڭ داۋىسى. ونىڭ ماعىناسى – كەز كەلگەن مەملەكەتتٸڭ حالقى ٶز پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋگە ەلدٸڭ بيلٸك جٷرگٸزۋشٸ ٷكٸمەتٸنە داۋىس بەرە الادى دەگەندٸ بٸلدٸرەدٸ. قازاقستانداعى دەموكراتييانىڭ كٶرٸنٸسٸ – حالىقتىڭ پرەزيدەنت سايلاۋىنا, پارلامەنت سايلاۋىنا, مەسسليحات دەپۋتتارىن سايلاۋعا قاتىسۋى. بٸر ايدان سوڭ ٶتەتٸن سايلاۋ پارلامەنت دەپۋتاتتارىن سايلاۋ بولعاندىقتان, بٷگٸن سول تاقىرىپتى اشىپ كٶرەلٸك. 10 قاڭتاردا قازاقستاندىقتار پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسى مەجٸلٸس دەپۋتتارى مەن ٶڭٸرلٸك, اۋداندىق, قالالىق مەليحات دەپۋتاتتارىن سايلاۋعا قاتىسادى.
بۇل سايلاۋ تەۋەلسٸز قازاقستان تاريحىنداعى سەگٸزٸنشٸ پارلامەنت سايلاۋى بولماق. بۇعان دەيٸن قازاقستان ازاماتتارى 7 رەت مەجٸلٸس دەپۋتتارىن تاڭدادى. ساياسي ساراپشىلاردىڭ ايتۋىنشا, جەتٸ سايلاۋ قازاقستان قوعامى دەموكراتييالانۋىنىڭ ەدەۋٸر ٶسە تٷسكەنٸن كٶرسەتتٸ. مۇنداي سايلاۋ كونستيتۋتسييالىق زاڭعا سەيكەس 4 جىلدا بٸر رەت ٶتٸپ تۇرۋى تيٸس.1994 جىلى ناۋرىز ايىندا جوعارعى كەڭەس سايلاۋى نەتيجەسٸندە جالعىز پالاتالى پارلامەنتكە بٸر مانداتتى وكرۋگتەردەن ٶزٸن-ٶزٸ ۇسىنعان – 59, قوعامدىق ۇيىمداردان – 75 جەنە پرەزيدەنتتٸك تٸزٸم بويىنشا 42 دەپۋتات بەس جىل مەرزٸمگە سايلاندى. الايدا 1995 جىلى 9 جەلتوقساندا پارلامەنت مەجٸلٸسٸندە سايلاۋ قايتا ٶتتٸ. ماجوريتارلىق جٷيە نەگٸزٸندە 67 دەپۋتات سايلاندى. 1999 جىلعى ەكٸنشٸ سايلاۋعا 10 ساياسي پارتييا قاتىستى. پارلامەنتكە 5 پارتييا مەن كەسٸپوداقتار فەدەراتسيياسى جەنە 23 تەۋەلسٸز دەپۋتات ٶتتٸ. دەپۋتاتتار سانى 10-عا ارتىپ 77 بولدى. جالپى سايلاۋ بارىسىندا كانديداتتار سانى - ورتا ەسەپپەن بٸر ورىنعا 8 ادام تٸركەلدٸ. 2004 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە ٷشٸنشٸ شاقىرىلىمعا 5 پارتييا تٷسٸپ, 18 تەۋەلسٸز دەپۋتات سايلاندى. پالاتا قۇرامىندا 69 ەر ادام جەنە 8 ەيەل بولدى. تٶرتٸنشٸ سايلاۋ 2007 جىلدىڭ تامىزىندا ٶتتٸ. پارلامەنت قۇرامىنا 107 دەپۋتات سايلاندى. بەسٸنشٸ سايلاۋ 2012 جىلعى قاڭتاردا ٶتتٸ. سايلاۋعا جەتٸ ساياسي پارتييا قاتىستى. ولاردىڭ ٷشەۋٸ سايلاۋشىلاردىڭ 7 پايىزدان اسا داۋىسىنا يە بولىپ, پارلامەنت مەجٸلٸسٸنە ٶتتٸ. ال التىنشى مەجٸلٸس سايلاۋى 2016 جىلى 20 ناۋرىزدا ٶتتٸ. سايلاۋعا قاتىسقان التى پارتييانىڭ ٷشەۋٸ سايلاۋشىلاردىڭ 7 پايىزدان استامىنىڭ داۋىسىنا يە بولىپ, مەجٸلٸس قۇرامىنا كٸردٸ.
2021 جىلى 10 قاڭتاردا كەزەكتٸ سايلاۋ ٶتەدٸ. وعان 5 ساياسي پارتييا قاتىسادى. ولار: «Nur Otan» پارتيياسى, «اۋىل» پارتيياسى, «ادال» پارتيياسى, «اقجول» پارتيياسى جەنە «حالىق» پارتيياسى. بيىل مامىردا «ساياسي پارتييالار تۋرالى» جەنە «سايلاۋ تۋرالى» زاڭدارعا ەنگٸزٸلگەن ٶزگەرٸستەرگە ساي, قازاقستاندا ساياسي پارتييانى تٸركەۋ ٷشٸن بۇرىنعىداي 40 مىڭ ەمەس, 20 مىڭ مٷشەسٸ بولسا جەتكٸلٸكتٸ. پارتييالار مەجٸلٸس پەن مەسليحات دەپۋتاتتارىنا كانديداتتار تٸزٸمٸن جاساقتاعان كەزدە ەيەلدەر مەن جاستارعا 30 پايىزدىق كۆوتا قاراستىرۋى تيٸس. قوعام بەلسەندٸلەرٸ سايلاۋ زاڭىنا تەۋەلسٸز كانديداتتاردىڭ سايلاۋعا تٷسۋٸنە مٷمكٸندٸك بەرەتٸن ٶزگەرٸس ەنگٸزۋ قاجەت دەپ سانايدى. بٷگٸن پارتييا ٶكٸلدەرٸنٸڭ ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدٸڭ 7-كٷنٸ. ەر پارتييا ٶز باعدارلامالارىمەن قالا, اۋدان, اۋىلداردى ارالاپ, حالىقپەن كەزدەسۋلەر جاساپ جٷر.
قر تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ, ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ٶزٸنٸڭ «تەۋەلسٸزدٸك دەۋٸرٸ» اتتى كٸتابىندا پارلامەنتتە پارتييالاردىڭ بٸرٸگۋٸ تۋرالى جازعان بولاتىن.
«پارلامەنت پارتييالارى ىقپالداستىقتىڭ جاڭا تۇرپاتىن تٷزەيدٸ, بٸرنەشە فراكتسييا باس قوسقان پالاتادا جۇمىستىڭ ٶزارا سىندارلى مەحانيزمٸن قالىپتاستىرۋى كەرەك», - دەپ جازدى ول.
كٶپپارتييالى پارلامەنت – ٷدەمەلٸ دەموكراتييالىق جاڭعىرۋ باعىتىن تاڭداعان تەۋەلسٸز قازاقستاننىڭ بەلگٸسٸ, مىزعىماس كونستيتۋتسييانىڭ دەلەلٸ.
مەجٸلٸس جٷز جەتٸ دەپۋتاتتان تۇراتىنى بەلگٸلٸ, ولاردىڭ 98-ٸ پارلامەنت مەجٸلٸسٸ دەپۋتاتتارىن پارتييالىق تٸزٸمدەر بويىنشا تەپە-تەڭدٸك سايلاۋ جٷيەسٸ بويىنشا سايلانادى, توعىز دەپۋتاتتى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى سايلايدى. جاسى جيىرما بەسكە تولعان قر ازاماتى مەجٸلٸس دەپۋتاتى بولا الادى. ساياسي پارتييالار پارلامەنتتٸڭ تٶمەنگٸ پالاتاسىنىڭ قۇرامىن سايلاۋدىڭ تەپە-تەڭ جٷيەسٸ ارقىلى پارتييالىق تٸزٸم بويىنشا قۇرادى.
قر پرەزيدەنتٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا بيىل سايلاۋ, ساياسي پارتييالار تۋرالى زاڭدارعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلگەنٸن مەڭزەپ, «ساياسي جاڭعىرۋ, كٶپپارتييالىقتى دامىتۋ جەنە ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸنە ازاماتتاردىڭ قاتىسۋ اياسىن كەڭەيتۋ جٶنٸندە شارالار» قابىلداندى دەپ اتاپ ٶتكەن. سايلاۋدىڭ نەتيجەسٸن, كٶپپارتييالى پارلامەنتكە نەشە پارتييانىڭ سايلاناتىنىن 2021 جىلدىڭ 10 قاڭتارىنان كەيٸن بٸلەمٸز. ايتپاقشى, بۇل سايلاۋ توقاەۆ پرەزيدەنتتٸك ەتكەن قازاقستانداعى العاشقى سايلاۋ بولماق.
