Strategy2050.kz saitynyń Táýelsizdik merekesine orai jariialaǵan Qazaqstan halqynyń sailaýǵa qatysýy, onyń eldiń saiasi ómirindegi orny men kóppartiialy Parlament qurý júiesi týraly aqparatyn usynamyz.
16 jeltoqsan Táýelsizdik kúni – Qazaqstannyń eń basty merekesi. Azattyq kúnin toilaýdy babalar ańsap, armanda ketti. Búgingi urpaq táýelsiz elde ómir súrý degen baqyttyń dámin tatyp otyr. Jalpy táýelsizdiktiń qadirin túsine alyp júrmiz be? Onyń qadirine babalar tarihyn oqyǵan, táýelsizdik belgilerin túsinip, ózge táýeldi memleketterdiń qandai halde ekenin bilgen adam adam ǵana jetetin bolar, bálkim.
Táýelsizdiktiń qundy belgileri – memlekettik rámizderi, memlekettik tili, Konstitýtsiiasy, ulttyq valiýtasy, mádenieti men tarihyn urpaqqa ashyq nasihattaý, sonymen qatyr táýelsiz memlekette shoǵyrlanǵan halyq úniniń bilikke jetýi. Sońǵysyn basqasha demokratiia dep ataidy. Qazaqstan Repýblikasynyń Ata Zańy konstitýtsiiasynda Qazaqstan ózin demokratiialy, zaiyrly, quqyqtyq jáne áleýmettik memleket dep kórsetedi. «Democracy» degen aǵylyshyn sózi kóne grek tiliniń «demos» degen sózinen paida boldy, onyń maǵynasy – halyq.
Basqasha aitqanda, demokratiia – halyqtyń daýysy. Onyń maǵynasy – kez kelgen memlekettiń halqy óz pikirin bildirýge eldiń bilik júrgizýshi úkimetine daýys bere alady degendi bildiredi. Qazaqstandaǵy demokratiianyń kórinisi – halyqtyń Prezident sailaýyna, Parlament sailaýyna, másslihat depýttaryn sailaýǵa qatysýy. Bir aidan soń ótetin sailaý Parlament depýtattaryn sailaý bolǵandyqtan, búgin sol taqyrypty ashyp kórelik. 10 qańtarda qazaqstandyqtar Parlamenttiń tómengi palatasy Májilis depýttary men óńirlik, aýdandyq, qalalyq málihat depýtattaryn sailaýǵa qatysady.
Bul sailaý táýelsiz Qazaqstan tarihyndaǵy segizinshi parlament sailaýy bolmaq. Buǵan deiin Qazaqstan azamattary 7 ret Májilis depýttaryn tańdady. Saiasi sarapshylardyń aitýynsha, jeti sailaý Qazaqstan qoǵamy demokratiialanýynyń edáýir óse túskenin kórsetti. Mundai sailaý Konstitýtsiialyq Zańǵa sáikes 4 jylda bir ret ótip turýy tiis.1994 jyly naýryz aiynda Joǵarǵy keńes sailaýy nátijesinde jalǵyz palataly Parlamentke bir mandatty okrýgterden ózin-ózi usynǵan – 59, qoǵamdyq uiymdardan – 75 jáne prezidenttik tizim boiynsha 42 depýtat bes jyl merzimge sailandy. Alaida 1995 jyly 9 jeltoqsanda Parlament Májilisinde sailaý qaita ótti. Majoritarlyq júie negizinde 67 depýtat sailandy. 1999 jylǵy ekinshi sailaýǵa 10 saiasi partiia qatysty. Parlamentke 5 partiia men kásipodaqtar federatsiiasy jáne 23 táýelsiz depýtat ótti. Depýtattar sany 10-ǵa artyp 77 boldy. Jalpy sailaý barysynda kandidattar sany - orta eseppen bir orynǵa 8 adam tirkeldi. 2004 jyldyń qyrkúieginde úshinshi shaqyrylymǵa 5 partiia túsip, 18 táýelsiz depýtat sailandy. Palata quramynda 69 er adam jáne 8 áiel boldy. Tórtinshi sailaý 2007 jyldyń tamyzynda ótti. Parlament quramyna 107 depýtat sailandy. Besinshi sailaý 2012 jylǵy qańtarda ótti. Sailaýǵa jeti saiasi partiia qatysty. Olardyń úsheýi sailaýshylardyń 7 paiyzdan asa daýysyna ie bolyp, Parlament Májilisine ótti. Al altynshy Májilis sailaýy 2016 jyly 20 naýryzda ótti. Sailaýǵa qatysqan alty partiianyń úsheýi sailaýshylardyń 7 paiyzdan astamynyń daýysyna ie bolyp, Májilis quramyna kirdi.
2021 jyly 10 qańtarda kezekti sailaý ótedi. Oǵan 5 saiasi partiia qatysady. Olar: «Nur Otan» partiiasy, «Aýyl» partiiasy, «Adal» partiiasy, «Aqjol» partiiasy jáne «Halyq» partiiasy. Biyl mamyrda «Saiasi partiialar týraly» jáne «Sailaý týraly» zańdarǵa engizilgen ózgeristerge sai, Qazaqstanda saiasi partiiany tirkeý úshin burynǵydai 40 myń emes, 20 myń múshesi bolsa jetkilikti. Partiialar májilis pen máslihat depýtattaryna kandidattar tizimin jasaqtaǵan kezde áielder men jastarǵa 30 paiyzdyq kvota qarastyrýy tiis. Qoǵam belsendileri sailaý zańyna táýelsiz kandidattardyń sailaýǵa túsýine múmkindik beretin ózgeris engizý qajet dep sanaidy. Búgin partiia ókilderiniń úgit-nasihat jumystaryn júrgizýdiń 7-kúni. Ár partiia óz baǵdarlamalarymen qala, aýdan, aýyldardy aralap, halyqpen kezdesýler jasap júr.
QR Tuńǵysh Prezidenti, Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Táýelsizdik dáýiri» atty kitabynda parlamentte partiialardyń birigýi týraly jazǵan bolatyn.
«Parlament partiialary yqpaldastyqtyń jańa turpatyn túzeidi, birneshe fraktsiia bas qosqan palatada jumystyń ózara syndarly mehanizmin qalyptastyrýy kerek», - dep jazdy ol.
Kóppartiialy Parlament – údemeli demokratiialyq jańǵyrý baǵytyn tańdaǵan Táýelsiz Qazaqstannyń belgisi, myzǵymas Konstitýtsiianyń dáleli.
Májilis júz jeti depýtattan turatyny belgili, olardyń 98-i Parlament Májilisi depýtattaryn partiialyq tizimder boiynsha tepe-teńdik sailaý júiesi boiynsha sailanady, toǵyz depýtatty Qazaqstan halqy Assambleiasy sailaidy. Jasy jiyrma beske tolǵan QR azamaty Májilis depýtaty bola alady. Saiasi partiialar Parlamenttiń tómengi palatasynyń quramyn sailaýdyń tepe-teń júiesi arqyly partiialyq tizim boiynsha qurady.
QR Prezidenti Qasym-Jomart Toqaev Qazaqstan halqyna Joldaýynda biyl sailaý, saiasi partiialar týraly zańdarǵa ózgerister engizilgenin meńzep, «saiasi jańǵyrý, kóppartiialyqty damytý jáne elimizdiń qoǵamdyq-saiasi ómirine azamattardyń qatysý aiasyn keńeitý jóninde sharalar» qabyldandy dep atap ótken. Sailaýdyń nátijesin, kóppartiialy Parlamentke neshe partiianyń sailanatynyn 2021 jyldyń 10 qańtarynan keiin bilemiz. Aitpaqshy, bul sailaý Toqaev prezidenttik etken Qazaqstandaǵy alǵashqy sailaý bolmaq.
