ەگەمەندٸككە قول جەتكٸزگەن سوڭ, 1993 جىلى سەۋٸردٸڭ 14-ٸندە جاپپاي ساياسي قۋعان-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭى قابىلداندى. كٷنٸ بٷگٸنگە دەيٸن ساياسي رەپرەسسييا قۇرباندارى اقتالماعانىمەن جان جاراسى تولىقتاي جازىلا قويعان جوق. اتاپ ٶتەيٸك, ساياسي قۋعان-سٷرگٸن قۇرباندارى اتانعانداردىڭ ٸشٸندە الاش ارىستارى اتانعان ماعجان جۇماباەۆ, شەكەرٸم قۇدايبەردٸۇلى, جٷسٸپبەك ايماۋىتوۆ, مٸرجاقىپ دۋلاتۇلى, احمەت بايتۇرسىنۇلى سىندى بابالارىمىز بار. بٷگٸنگٸ تاڭدا قۋعان-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ جۇمىستارى مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىمەن تولىعىمەن جٷزەگە اسىرىلىپ جاتىر, – دەپ حابارلايدى «ۇلت اقپارات».
مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ ارحيۆ ٸستەرٸ جەنە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەنٸنٸڭ تٶراعاسى قۋات بوراشەۆ ساياسي قۋعىن-سٷرگٸن قۇرباندارىن اقتاۋ مەسەلەسٸ, بۇل بىلايشا ايتقاندا بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ جەمٸسٸ دەۋگە بولادى دەيدٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, ٶيتكەنٸ 70 جىلدان استام ۋاقىت بارلىعى جابىق كٷيٸندە قالعان قانشاما ادامداردىڭ تاعدىرلارىن اشىپ, اقتاڭداقتاردى انىقتاۋ دەگەن, بٸرٸنشٸدەن, بٸزدٸڭ تەۋەلسٸز جاس ۇرپاققا تەۋەلسٸز سانا قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸندە ٶتە قاجەت.
«ول قانشاما جىلدار بويى ارحيۆتٸڭ قويمالارىندا شاڭ باسىپ جاتتى. بۇل بىلايشا ايتقاندا, بٸزدە كٶرشٸ مەملەكەتتەر, رەسەي بار, ۋكراينا, بۇل قۇجاتتاردى ەلدەقاشان قۇپيياسىزداندىرىپ تاستاعان ەدٸ. ٶيتكەنٸ ول مەملەكەت قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاۋٸپ تٶندٸرەتٸن قۇپييالار ەمەس. بۇل سول كەزەڭدەردەگٸ شارۋاشىلىق, ساياسي كەزەڭدەردە بولعان وقيعالاردىڭ قۇجاتتارى. ال ونىڭ ٸشٸندە قانشاما تاعدىرلار جاتىر. سول تاعدىرلاردى اشۋ بويىنشا دەرەكتەر ايتىلدى. بۇل ەندٸ 1993 جىلى ەلباسىنىڭ شەشٸمٸمەن ارنايى زاڭ قابىلدانىپ, سول كەزدە باستالعان جۇمىس. ەندٸ مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٸكەلەي باسشىلىعىمەن بۇل جولى تولىق اقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرٸلدٸ. ٶيتكەنٸ باستاپقى الاش ارىستارىنىڭ بارلىعى اقتالىپ بولدى. ولاردىڭ ۇلت ٶمٸرٸندەگٸ ٸرگەلٸ ٸستەرٸنٸڭ بارلىعى ايتىلدى, حالىق ساناسىنا جەتكٸزۋ جۇمىستارى جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. بٸراق قالعان, جالپى سول كەزەڭدە ٶمٸر سٷرگەن, سول كەزدەردە باي-كۋلاكتار دەپ اتالعان, نەمەسە «باندى جاساقتارى» اتالعان, سول كزەدەگٸ باندىلىق قۇرىلىمدار ەشقانداي قىلمىستىق ٸستەر جاساعان جوق. ولار سول كەزدەگٸ ٶزٸنٸڭ اۋىلى, ٶزٸنٸڭ ٶڭٸرٸندەگٸ اشتىققا ۇرىنعان, قيىندىقتارعا ۇرىنعاندارعا مالداردى بٶلٸپ بەرٸپ, ەدٸلەتتٸ جۇمىستار اتقارعان. ولاردىڭ بارلىعى قازٸر ارحيۆ قۇجاتتارىندا جاتىر», – دەيدٸ مەدەنيەت جەنە سپورت مينيسترلٸگٸ ارحيۆ ٸستەرٸ جەنە قۇجاتتامانى باسقارۋ كوميتەنٸنٸڭ تٶراعاسى قۋات بوراشەۆ.
ونىڭ ايتۋىنشا, بۇل باعىتتا كوميسسييا جۇمىسى ٶتە قارقىندى, جٷيەلٸ جۇمىس جٷرگٸزٸپ جاتىر. سونىمەن قاتار, بٸز ولارعا بارلىق ٶڭٸرلەردەگٸ ارحيۆتەردە مٷمكٸندٸك بەرٸپ, قازٸر قۇپيياسىزداندىرۋ جۇمىستارى جٷرٸپ جاتىر. ونى قازٸر تولىق باس پروكۋراتۋرا مەن ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸ قۇپيياسىزداندىرۋ جٶنٸندە كوميسسييا شەشٸم شىعارعاننان كەيٸن مەملەكەتتٸك تٸركەۋگە الاتىن بولادى.
ال مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركٸن ەبٸلدٸڭ ايتۋىنشا, 37-جىلدىڭ جازىنان باستاپ 38-جىلدىڭ كٷزٸنە دەيٸن بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە 120 مىڭ ادام رەپرەسسيياعا ۇشىراعان.
«ەندٸ ٶتكەن جىلدىڭ ٸشٸندە كٶپتەگەن جۇمىس جاسالدى. نەگٸزٸندە قانداي نەتيجە دەگەندە, كوميسسييا جٷيەلٸ تٷردە تەك قانا مەملەكەتتٸك كوميسسييا ەمەس, بٷكٸل ٶڭٸرلەردە كوميسسييا جۇمىسىن باستادى. ەڭ نەگٸزگٸسٸ بٸزدە قازٸر دۇرىس ەدٸستەمەلٸك جٷيە بار. قالاي جۇمىس ٸستەۋ كەرەگٸن تٷسٸندٸرەتٸن. كوميسسييانىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى كەڭەس ٷكٸمەتٸ قۇرىلعان 17 جىلدان باستاپ, 1991 جىلعا دەيٸن رەپرەسسيياعا ۇشىراعانداردى تولىعىمەن اقتاۋ. ونىڭ ٸشٸنە جەلتوقسان وقيعاسى دا كٸرەدٸ. جاڭا اتاپ كەتكەن كٶتەرٸلٸسشٸلەر تاريحشىلاردىڭ, مامانداردىڭ اراسىندا ٶتە كٶپ. وسى جٶنٸندە پٸكٸرتالاس بولدى. تولىق اقتاۋدىڭ نەگٸزگٸ ۇستانىمى, بٸزگە 80 جىلداردان باستاپ بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن بٸز قاي ۇستانىممەن اقتادىق: بۇل ادامدار مەملەكەتكە قارسى, قوعامعا قارسى قىلمىس جاسادى ما, جوق پا? قىلمىس جاساماسا اقتايمىز, قىلمىس جاساسا اقتامايمىز. بۇل كەڭەس زاڭدارى بويىنشا. قازٸر بٸزدە جاڭا ۇستانىم: مەملەكەت ولارعا قارسى قىلمىس جاسادى. مىسالى, كٶتەرٸلٸسشٸلەر كەڭەس زاڭى بويىنشا قىلمىس جاسادى. ال حالىقارالىق زاڭدار بويىنشا, كٶتەرٸلٸسكە قۇقىق دەگەن ۇستانىم بار. سول ۇستانىمدار بويىنشا ولار قوعامعا قارسى ەشقانداي قىلمىس جاساعان جوق. كەرٸسٸنشە مەملەكەت ولارعا قارسى قىلمىس جاسادى», – دەيدٸ مەملەكەت تاريحى ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, تاريح عىلىمىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور ەركٸن ەبٸل.
ونىڭ ايتىنشا, دەل سونداي ۇستانىم باسقا توپتارعا قاراعاندا, بۇرىن 1989 جىلى كەڭەس زاڭى بويىنشا, نەمەسە 1993 جىلعى بٸزدٸڭ زاڭ بويىنشا اقتاۋعا جاتپايتىن توپتار بولعان. قازٸر نەگٸزگٸ ماقسات – ولاردى دا اقتاۋ تٸزٸمدەرٸنە كٸرگٸزۋ.
