
Egemendikke qol jetkizgen soń, 1993 jyly sáýirdiń 14-inde jappai saiasi qýǵan-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly Qazaqstan Respýblikasynyń Zańy qabyldandy. Kúni búginge deiin saiasi repressiia qurbandary aqtalmaǵanymen jan jarasy tolyqtai jazyla qoiǵan joq. Atap óteiik, saiasi qýǵan-súrgin qurbandary atanǵandardyń ishinde Alash arystary atanǵan Maǵjan Jumabaev, Shákárim Qudaiberdiuly, Júsipbek Aimaýytov, Mirjaqyp Dýlatuly, Ahmet Baitursynuly syndy babalarymyz bar. Búgingi tańda qýǵan-súrgin qurbandaryn aqtaý jumystary Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tapsyrmasymen tolyǵymen júzege asyrylyp jatyr, – dep habarlaidy «Ult aqparat».
Mádeniet jáne sport ministrligi Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komiteniniń tóraǵasy Qýat Borashev saiasi qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý máselesi, bul bylaisha aitqanda bizdiń Táýelsizdiktiń jemisi deýge bolady deidi. Onyń aitýynsha, óitkeni 70 jyldan astam ýaqyt barlyǵy jabyq kúiinde qalǵan qanshama adamdardyń taǵdyrlaryn ashyp, aqtańdaqtardy anyqtaý degen, birinshiden, bizdiń táýelsiz jas urpaqqa táýelsiz sana qalyptastyrý máselesinde óte qajet.
«Ol qanshama jyldar boiy arhivtiń qoimalarynda shań basyp jatty. Bul bylaisha aitqanda, bizde kórshi memleketter, Resei bar, Ýkraina, bul qujattardy áldeqashan qupiiasyzdandyryp tastaǵan edi. Óitkeni ol memleket qaýipsizdigine qaýip tóndiretin qupiialar emes. Bul sol kezeńderdegi sharýashylyq, saiasi kezeńderde bolǵan oqiǵalardyń qujattary. Al onyń ishinde qanshama taǵdyrlar jatyr. Sol taǵdyrlardy ashý boiynsha derekter aityldy. Bul endi 1993 jyly Elbasynyń sheshimimen arnaiy zań qabyldanyp, sol kezde bastalǵan jumys. Endi Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń tikelei basshylyǵymen bul joly tolyq aqtaýǵa múmkindik berildi. Óitkeni bastapqy Alash arystarynyń barlyǵy aqtalyp boldy. Olardyń ult ómirindegi irgeli isteriniń barlyǵy aityldy, halyq sanasyna jetkizý jumystary júrgizilip jatyr. Biraq qalǵan, jalpy sol kezeńde ómir súrgen, sol kezderde bai-kýlaktar dep atalǵan, nemese «bandy jasaqtary» atalǵan, sol kzedegi bandylyq qurylymdar eshqandai qylmystyq ister jasaǵan joq. Olar sol kezdegi óziniń aýyly, óziniń óńirindegi ashtyqqa urynǵan, qiyndyqtarǵa urynǵandarǵa maldardy bólip berip, ádiletti jumystar atqarǵan. Olardyń barlyǵy qazir arhiv qujattarynda jatyr», – deidi Mádeniet jáne sport ministrligi Arhiv isteri jáne qujattamany basqarý komiteniniń tóraǵasy Qýat Borashev.
Onyń aitýynsha, bul baǵytta komissiia jumysy óte qarqyndy, júieli jumys júrgizip jatyr. Sonymen qatar, biz olarǵa barlyq óńirlerdegi arhivterde múmkindik berip, qazir qupiiasyzdandyrý jumystary júrip jatyr. Ony qazir tolyq Bas prokýratýra men Ulttyq qaýipsizdik komiteti qupiiasyzdandyrý jóninde komissiia sheshim shyǵarǵannan keiin memlekettik tirkeýge alatyn bolady.
Al Memleket tarihy Institýtynyń direktory, Tarih ǵylymynyń doktory, Professor Erkin Ábildiń aitýynsha, 37-jyldyń jazynan bastap 38-jyldyń kúzine deiin bir jyldyń ishinde 120 myń adam repressiiaǵa ushyraǵan.
«Endi ótken jyldyń ishinde kóptegen jumys jasaldy. Negizinde qandai nátije degende, komissiia júieli túrde tek qana memlekettik komissiia emes, búkil óńirlerde komissiia jumysyn bastady. Eń negizgisi bizde qazir durys ádistemelik júie bar. Qalai jumys isteý keregin túsindiretin. Komissiianyń negizgi ustanymy Keńes úkimeti qurylǵan 17 jyldan bastap, 1991 jylǵa deiin repressiiaǵa ushyraǵandardy tolyǵymen aqtaý. Onyń ishine Jeltoqsan oqiǵasy da kiredi. Jańa atap ketken kóterilisshiler tarihshylardyń, mamandardyń arasynda óte kóp. Osy jóninde pikirtalas boldy. Tolyq aqtaýdyń negizgi ustanymy, bizge 80 jyldardan bastap búgingi kúnge deiin biz qai ustanymmen aqtadyq: bul adamdar memleketke qarsy, qoǵamǵa qarsy qylmys jasady ma, joq pa? Qylmys jasamasa aqtaimyz, qylmys jasasa aqtamaimyz. Bul Keńes zańdary boiynsha. Qazir bizde jańa ustanym: Memleket olarǵa qarsy qylmys jasady. Mysaly, kóterilisshiler Keńes zańy boiynsha qylmys jasady. Al halyqaralyq zańdar boiynsha, kóteriliske quqyq degen ustanym bar. Sol ustanymdar boiynsha olar qoǵamǵa qarsy eshqandai qylmys jasaǵan joq. Kerisinshe memleket olarǵa qarsy qylmys jasady», – deidi Memleket tarihy Institýtynyń direktory, Tarih ǵylymynyń doktory, Professor Erkin Ábil.
Onyń aitynsha, dál sondai ustanym basqa toptarǵa qaraǵanda, buryn 1989 jyly Keńes zańy boiynsha, nemese 1993 jylǵy bizdiń zań boiynsha aqtaýǵa jatpaityn toptar bolǵan. Qazir negizgi maqsat – olardy da aqtaý tizimderine kirgizý.