فوتو: anatili.kazgazeta.kz
كٶرنەكتٸ جازۋشى, تانىمال جۋرناليست, بٸلٸكتٸ اۋدارماشى سارباس اقتاەۆ بيىل 90 جاسقا تولىپ وتىر. ونىڭ قالامىنان «دالا تۋرالى تولعاۋ», «بۇلار بٸرٸنشٸ بولىپ ەدٸ», «قاپشاعاي حيكاياسى», «التىن قالام», «شاراپاتتى شاڭىراق», «ابىلاي حان» سىندى ەدەبي-پۋبليتسيستيكالىق شىعارمالار دٷنيەگە كەلگەن. سونىمەن قاتار «تۇڭعىش كٸتاپ», «وقجەتپەس» اتتى ٶلەڭدەر جيناعى دا بار. كٶركەم اۋدارمامەن دە اينالىسقان قالامگەر 12 رومان, 20-عا جۋىق حيكايات اۋدارعان.
– سارباس اتا, اقىندىعىڭىزدى جۋرناليستيكا ٷشٸن قۇربان ەتكەنٸڭٸزدٸ جيٸ ايتاسىز. جۋرناليستيكا – كەسٸپ, اقىندىق تالانت ەمەس پە? ادام تانيتىنىڭىز بار, ماڭايىڭىزعا مىقتى جۋرناليستەردٸ توپتاستىرا الىپسىز?
– «اقىندىقتى قۇربان قىلدىم» دەپ رەنجيدٸ دەگەن سٶزگە وراي ايتاتىنىم, شىنىندا, ول كەزدە بۇل سانالى تٷردە تاڭداعان ماماندىعىم بولدى. بٸراق كەيدە ەرتٷرلٸ كٶڭٸل كٷي بولادى, سوندايدا «اقىندىقتى ەكٸمدٸككە قۇربان قىپ, جٷرگەن جاندار ناعىز قۇداي ۇرعان جۇرت. جاتتاپ ايتقان مىڭ سٶزٸنەن ەكٸمنٸڭ, جٷرەكجاردى بٸر سٶزٸ ارتىق اقىننىڭ» دەپ ايتقانىم بار.
اقىندىق دەگەن سٷيەكپەن بٸتٸپ, قۇيىلىپ بەرٸلگەن دٷنيە. ول قانشا قۇربان قىلعانىمەن, ەشقاشان سٶنبەيدٸ. ال قابٸلەتتٸڭ بٸر قىرىن شىڭداۋ ٷشٸن, ٶتكٸرلەپ ۇشتاۋ ٷشٸن, بٸر قىرىن ۋاقىتشا بولسا دا, قۇربان قىلۋعا بولادى. مەنٸڭ «ٶلەڭدٸ قۇربان قىلدىم» دەيتٸنٸم سودان بولار. بٸراق ٶمٸر-باقي جازىپ جٷرگەن سوڭ, ول قالمايدى. سەنٸ كٷندٸز بولماسا, تٷندە تاۋىپ الادى.
شىنىندا دا, باسىلىم ٷشٸن اقىن دەگەن قۇت, ول – تاعدىر تارتۋ ەتكەن نەسٸبە. اقىن ويى ۇشقىر, قالامى جٷيرٸك, ساۋاتتى, سان سالالى بولسا, ول, ەرينە, سول ۇيىمنىڭ, سول مەكەمەنٸڭ شىن مەنٸندەگٸ تٸرەگٸ دە, ۇيىتقىسى دا بولادى. مەن ٶز باسىم «جەتٸسۋدا» سونداي بولا بٸلدٸم عوي دەپ ويلايمىن.
باستىعىم ەبدۋەلي قاراعۇلوۆ 62-گە كەلٸپ زەينەتكە شىقتى. سوندا بٸرٸنشٸ ورىنباسار دەپ مەنٸ بەكٸتۋگە الىپ بارعاندا, ورتالىق كوميتەتتٸڭ بٸرٸنشٸ حاتشىسى «مىناۋ مۇعالٸم ەكەن عوي, جۋرناليستيكادا قايدان جٷر» دەپ ىسىرىپ تاستاپتى. سٶيتٸپ, جەتٸسۋدىڭ بٸر ازاماتىن («ەگەمەن قازاقستاندا» سۋرەتشٸ بولعان) باس رەداكتور, مەنٸ «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» باس رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ەتتٸ. ەدٸلەتتٸك دەيسٸڭ بە, ەلدە باقىت دەيسٸڭ بە – قالاي ايتساڭ دا بارابار. مەن «ەگەمەنگە» كەتەردە «جەتٸسۋداعى» رەداكتورىم «ول جاققا ورىنباسار بولۋ بارلىعىمىزدىڭ ارمانىمىز ەدٸ عوي» دەدٸ. سودان «ەگەمەندە» تابانى كٷرەكتەي 17 جىل وتىردىم. ەۋەلٸ يدەولوگ ورىنباسار, ارتىنان بٸرٸنشٸ ورىنباسار. ال يدەولوگ ورىنباسار بولعاندا دا نەگٸزگٸ جۇمىس مەندە بولدى. 19 وبلىستا 19 تٸلشٸمٸز بار, سولاردىڭ جۇمىسىنا باسشىلىق ەتتٸم, سولاردى ۇيىمداستىرۋ مەنٸڭ موينىمدا. ەدەبيەت, سوۆەت, پارتييا تۇرمىسى, حابار بٶلٸمدەرٸ مەنٸڭ قاراماعىمدا. جۇمىستىڭ 60 پايىزى مەندە بولدى دەگەن سٶز, سونى كٶتەرە بٸلدٸم. وندا دا گازەتتە كٶپ وتىرىپ قالعان ازاماتتار بار ەكەن. بٸلسەڭٸز, ٶزٸ گازەتتە وتىرىپ, گازەتتەن شىعىپ قالاتىن جۋرناليستەر بولادى. ٶيتكەنٸ بۇرىنعى باسشىلار حات قورىتۋ, كەزەكشٸلٸككە بارۋ, گازەت شىعارۋ, سەنٸڭ جۇمىسىڭ سول, سەن ۇيىمداستىرۋشىسىڭ دەپ قانا تەربيەلەگەن. سوندىقتان باسشىما ايتا جٷرٸپ, «بۇل ونشا بولماس, بٸز نەگە وبلىستاردان المايمىز, مەن تالاي جٸگٸتتٸ بٸلەمٸن, بٸزگە بٶلٸم باستىعىنا, تٸلشٸلٸككە جارايتىن ازاماتتار, سولاردى الايىق» دەپ ۇسىنىپ جٷردٸم. سٶيتٸپ, «ەگەمەنگە» اقسەلەۋ سەيدٸمبەك, قويشىعارا سالعاراۇلى, سابىرجان شٷكٸروۆ, توقتاربەك قىزىقباەۆ, كەڭەس يۋسۋپوۆ, زۇلقارناي ساقيۇلى سيياقتى قالامگەرلەردٸ ەر وبلىستان جينادىق. سوعان قالالىق كەڭەسپەن, ورتالىق كوميتەتپەن اقىلداسا جٷرٸپ, بارلىعىنا ۇزاماي ٷي الىپ بەرٸپ, الماتىلىق قىلدىق. قازٸر مٷيٸزٸ قاراعايداي عالىمدار شىقتى, ەرجۇماندى دا بٸزدە تەجٸريبەدەن ٶتٸپ جٷرگەندە, ساياسي ساۋاتى جاقسى, پارتييا تۇرمىسىنا العاش ەدەبي قىزمەتكەر قىلىپ العانمىن. ال ساۋىتبەك ابدراحمانوۆ كينوستۋدييادا ٸستەپ جٷر ەكەن, وسى بٸزگە كينو تٶڭٸرەگٸن تولىق بٸلەتٸن ازامات جوق, وسىنى الايىق دەپ قابىلدادىق. وسىلايشا, «ەگەمەننٸڭ» قۇرامى تولىقتى.
سۇلتان مۇراتوۆ, جٷنٸسبەك, جۇمابەك كەنجاليندٸ ۋنيۆەرسيتەتتەن الىپ, تەربيەلەدٸك. كەنجالين بەلسەندٸ ستۋدەنت بولدى. ۋنيۆەرسيتەتتٸ قىزىل ديپلوممەن بٸتٸرٸپ, ورال جاققا جولدامامەن كەتكەلٸ تۇر ەكەن, «ٷلكەن ٷيگە» بارىپ, جاعدايدى ايتىپ, الىپ قالعان جٸگٸتٸمنٸڭ بٸرٸ سول بولاتىن.
– «اقيقات» جۋرنالىندا باسشىلىق قىزمەتتە بولدىڭىز. جالپى, جۋرنال تاريحي باسىلىم عوي, ٶزٸڭٸز اقيقاتتان اتتاعان كەزٸم بولدى-اۋ دەپ ٶكٸنەتٸن سەتتەرٸڭٸز بار ما?
– «اقيقاتتا» ٷش جىل باس رەداكتور بولدىم. سوسىن جاستارعا ورىن بوساتۋ كەرەك بولدى. باس رەداكتورلىقتى بەرٸپ القا مٷشەسٸ, بٶلٸم مەڭگەرۋشٸسٸ بولىپ قالىپ, سەكسەنگە كەلگەنشە ٸستەدٸم. وندا جاي باعىنىشتى ەمەس, رەداكتورلاردىڭ كەڭەسشٸسٸ بولدىم, مەنٸڭ كەزٸمدە 4–5 باس رەداكتور اۋىستى. سولاردىڭ بارلىعى دا اعالاپ تۇراتىن.
بٸز ەندٸ تەرتٸپتٸڭ ادامىمىز عوي. كەمشٸلٸكتەر بولىپ جاتاتىن شىعار. بٸراق مەن وتباسىما, ٸستەگەن قىزمەتٸمە, جٷرگەن ورتاما ادالمىن. بٸرەۋدٸ ارتىق نە كەم كٶرگەنٸم جوق, بارلىعىن تەڭ تۇتتىم.
– اقىن, جازۋشى, جۋرناليست, تٸپتٸ اۋدارماشىلىقتىڭ اۋىر جٷگٸن ارقالادىڭىز. اۋدارمالارىڭىزدى قازاق وقىرمانى قالاي قابىلدادى?
– مەن اۋدارماشىعا قالامگەر بولۋ مٸندەتتٸ دەپ ويلايمىن. بٸزدٸڭ قازاق اۋدارمالارىنىڭ كٶبٸن شەنەۋنٸكتەر اۋدارادى, دوعال بولاتىنى ونى قالامگەر اۋدارمايتىنىنان. اۋدارماشى ەرٸ قالامگەر بولۋ كەرەك, اقىن بولسا قۇبا-قۇپ. ول زەرتتەۋشٸ بولۋ قاجەت. ول كٶپ وقيتىن بولۋ كەرەك, اۋداراتىن تٸلدٸ عانا ەمەس قازاق تٸلٸن جەتٸك مەڭگەرۋگە تيٸس. بٷكٸل نيۋانستارىن جەتە بٸلەتٸن ادام بولۋى كەرەك.
– بٷگٸندە ەر سٶزدٸڭ, تٸركەستٸڭ دۇرىس نە بۇرىس قولدانىلۋى تۋرالى ايتساڭىز?
– تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى مايقى بي دەيدٸ. وسىعان مەنٸڭ داۋىم بار. بٸز وسى ەنشٸلەپ الۋعا قۇمارمىز. اتالارىمىزعا مايقى بي شىڭعىس حاننىڭ نٶكەرٸ, قازاق دالاسىنان شىققان 14 بي شىڭعىس حاندى حان كٶتەردٸ دەگەن سٶز بار. ول 1200 جىلدىڭ شاماسى ەدٸ, سوندا قازاقتىڭ تٸلٸ سول جىلدان قالىپتاسقان جوق قوي. قازاق تٸلٸ ودان بۇرىن قالىپتاسقان, ونى «تٷگەل سٶزدٸڭ تٷبٸ بٸر, تٷپ اتاسى تٷرٸك تٸل» دەپ ٶزگەرتۋٸ كەرەك دەپ ويلايمىن.
«تەڭ تەڭٸمەن, تەزەك قابىمەن» دەپ جٷرمٸز. مۇنى بٸز كەدٸمگٸ بٸر جاقسى جاعىنان, تەڭ تەڭٸمەن دەپ جاستارعا بايلانىستى ايتامىز. ول, جارايدى, دۇرىس بولسىن, بٸراق ول نەگە تەزەك قابىمەن جٷرەدٸ? مەنٸڭ ويىمشا, بۇرىن كەرۋەن تارتقان, تەڭدەپ جٷك ەكەلگەن. جولدا تٷستەنگەن, قونعان. وعان وت جاعۋ كەرەك, ول ٷشٸن قابىمەن تەزەك جٷرۋ قاجەت. سوندا ارتاتىن جٷك «تەڭ تەڭٸمەن تۇرسىن, ال تەزەك قابىمەن تۇرسىن» دەگەن سٶز ول.
دٷنيە جالعان دەيمٸز. ول دٷنيە ەمەس, دٷنييا جالعان. دٷنييا دەگەن ٶمٸر دەگەن سٶز, ال دٷنيە – مٷلٸك دەگەن سٶز. سوندىقتان دٷنييا جالعان دەپ جازۋ كەرەك.
باۋىرساق دەگەن سٶزدٸ اۋدارامىز. ول – پٸسكەن نان. ال قازاق ايتقان, «ٶگەي ەنە باۋىرساق, كٶردە جاتىپ قول بۇلعار» دەيدٸ. باۋىرساقتىڭ, كەرٸسٸنشە, تەرٸس ىڭعاي ماعىناسى دا بار.
سۇقبات دەگەن سٶزدٸ «ەگەمەن قازاقستاندا» جٷرگەندە «سيەزدەن كەيٸنگٸ سۇقبات» دەپ مەن ەنگٸزدٸم. سۇقبات دەگەن ەڭگٸمە عوي, ورىسشا «بەسەدا». اباي ايتقان, «جارايدى, ەر تابىلسا, قىلسا سۇقبات» دەيتٸنٸ بار عوي. سوعان قارسىلار دا بولدى. بٸراق سۇقبات سٶزٸ سٸڭٸپ كەتتٸ.
نارىق سٶزٸن دە وسىلاي قازاقتىڭ ساناسىنا سٸڭٸرگەنمٸن. باعدارلاما, ايقىنداما, تۇجىرىمداما – سونىڭ بارلىعى مەن ەنگٸزگەن دٷنيەلەر. «ەگەمەن قازاقستاندا» جٷرگەندە جالپى 500-دەن اسا باس ماقالا جازعان اداممىن. مەن ولاردىڭ بارلىعى ستاندارت دەپ ويلامايمىن. «ەگەمەن قازاقستاندا» سەزدەن, پلەنۋمنان, كەيٸنگٸ تٶرت باعاندىق, بەس باعاندىق باس ماقالالاردىڭ بارلىعىن جازعان مەن بولاتىنمىن. ٶزٸم جازعان باس ماقالالاردىڭ, مورال تاقىرىبىنداعى باس ماقالالار بار, سولاردىڭ, كەم دەگەندە, ەلۋ پايىزى اعىپ تۇرعان پۋبليتسيستيكا بولاتىن.
– سٸز سويلى اۆتورلاردى, سٷيەكتٸ شىعارمالاردى اۋدارعان قالامگەرسٸز. سونىڭ بٸرٸ – بۋلگاكوۆ. ميحايل بۋلگاكوۆتى اۋدارعان, كينو تٷسٸرگەن, رٶلدە ويناعان ادامنىڭ ٶمٸرٸندە قيىندىقتار كٶپ بولادى دەپ جاتادى. سٸزگە قالاي ەسەر ەتتٸ?
– بۋلگاكوۆتى اۋدارايىن دەگەن ويىم جوق ەدٸ. «دەرٸگەردٸڭ جازبالارى», «اق گۆاردييا», «ماستەر مەن مارگاريتاعا» باتىلىم بارماي, تٸسٸم باتپاي, قولىم جەتپەي جٷرگەن. «قايتسەڭٸز دە, وسىنى اۋدارىپ بەرٸڭٸز» دەپ بولماعان سوڭ, العانىم راس. ونى كٶپ زەرتتەدٸم. ەڭ باستىسى, مەنٸڭ بٸر ەرەكشەلٸگٸم, اۋدارعان اۆتورىمدى زەرتتەپ, سول جٶنٸندە ەسسە دەيسٸڭ بە, وچەرك دەيسٸڭ بە – سونداي زەرتتەۋ دٷنيە جازامىن. كٸتاپتا سول بار. كٸتاپ شىعاتىن بولدى, ارتىنان قاراسام, بۇل بۋلگاكوۆتىڭ شىعارمالارىن كينوعا تٷسٸرگەن, ەكرانعا شىعارعان, جالپى, وسىنى زەرتتەگەن جٸگٸتتەردٸڭ بٸرازى ٸشەكتەنٸپ, اۋىرادى. رٶلٸن ويناعان ەرتٸستەر دە وقىس وقيعاعا ۇشىراپ جاتادى ەكەن. مەن ولاي ويلاعان جوق ەدٸم, سول جىلى بەلٸم باستىرماي قالدى. سٶيتٸپ, قوزعالۋىم قيىن بولىپ, جٷرە المادىم. مينيسترلەر كابينەتٸنٸڭ اۋرۋحاناسىندا وتا جاساپ, پەتەربۋرگتەن قاراباەۆ دەگەن پروفەسسور شاقىرتىپ, امان قالعانمىن. قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر سەگٸز جىلعا جاقىندادى, بۋلگاكوۆتىڭ بۇل شىعارماسى قازاقشا ەكٸ رەت شىقتى. ونىڭ دۇرىس اۋدارىلعانىنا وراي «الاش» سىيلىعىن بەردٸ. قازاقشا, قازاق ۇعىمىنا كەلەتٸن دٷنيەلەردٸ ەسكەرۋ كەرەك. وسىنداي وقيعا بولىپ, وتاعا تٷسٸپ, ەيتەۋٸر, امان قالدىم. سونداي ەسەرٸ بار, جالپى, بۋلگاكوۆ دەگەن تەگٸن ادام ەمەس.
– توقساننىڭ تٶرٸنە شىققاندا, وقۋ مەن جازۋدىڭ دەڭگەيٸ قالاي بولادى ەكەن?
– 90 دەگەن وڭاي جاس ەمەس ەكەن, اينالايىن. 90 – كٷش-قۋاتتىڭ قاس جاۋى ەكەن. كٶز ناشار كٶرەدٸ, قۇلاق شامالى ەستيدٸ. بٸر ٶلەڭ شۋماقتارىم ويعا ورالادى: «كٶز سىعىر, قۇلاق كەرەڭ, باس ەسالاڭ, سوندا دا جٷرگەندەيمٸز ەسەن-امان. قانشا كٷن وت وتاپ, سۋ ٸشەرٸڭدٸ, اللا بٸلەر, ونى ٶزٸ شەشە مە ادام?» دەپ. سول سيياقتى قانشا جاسايتىنىمىزدى جاراتقاننىڭ ٶزٸ بٸلەدٸ. وقۋ شامالى, جازۋعا كٶز كٶرمەيدٸ. كەيبٸر ويعا تٷسكەن دٷنيەلەردٸ شەشەلەرٸڭە ايتىپ وتىرىپ, تٷسٸرەتٸنٸم بار. ٷيگە گازەت-جۋرنال الىنادى, ولاردىڭ تەك تاقىرىبىن وقىپ, مىنا بٸرەۋگە نازار اۋدارۋعا بولادى ەكەن دەپ كەيدە شەشەلەرٸڭە وقىتىپ تۇرامىن. قازٸر ونىڭ دا كٶزٸ ناشارلاپ كەتتٸ.
– ۋاقىتىڭىزدى بٶلٸپ, سۇقبات بەرگەنٸڭٸزگە راقمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن:
اقبوتا مۇسابەكقىزى
