Sarbas AQTAEV: «Býlgakovty aýdaramyn dep aýyryp qaldym»

 Foto: anatili.kazgazeta.kz

Kórnekti jazýshy, tanymal jýrnalist, bilikti aýdarmashy Sarbas Aqtaev biyl 90 jasqa tolyp otyr. Onyń qalamynan «Dala týraly tolǵaý», «Bular birinshi bolyp edi», «Qapshaǵai hikaiasy», «Altyn qalam», «Sharapatty shańyraq», «Abylai han» syndy ádebi-pýblitsistikalyq shyǵarmalar dúniege kelgen. Sonymen qatar «Tuńǵysh kitap», «Oqjetpes» atty óleńder jinaǵy da bar. Kórkem aýdarmamen de ainalysqan qalamger 12 roman, 20-ǵa jýyq hikaiat aýdarǵan.

– Sarbas ata, aqyndyǵyńyzdy jýrnalistika úshin qurban etkenińizdi jii aitasyz. Jýrnalistika – kásip, aqyndyq talant emes pe? Adam tanitynyńyz bar, mańaiyńyzǵa myqty jýrnalisterdi toptastyra alypsyz?

– «Aqyndyqty qurban qyldym» dep renjidi degen sózge orai aitatynym, shynynda, ol kezde bul sanaly túrde tańdaǵan mamandyǵym boldy. Biraq keide ártúrli kóńil kúi bolady, sondaida «Aqyndyqty ákimdikke qurban qyp, júrgen jandar naǵyz Qudai urǵan jurt. Jattap aitqan myń sózinen ákimniń, Júrekjardy bir sózi artyq aqynnyń» dep aitqanym bar.

Aqyndyq degen súiekpen bitip, quiy­lyp berilgen dúnie. Ol qansha qurban qylǵanymen, eshqashan sónbeidi. Al qabilettiń bir qyryn shyńdaý úshin, ótkirlep ushtaý úshin, bir qyryn ýaqytsha bolsa da, qurban qylýǵa bolady. Meniń «óleńdi qurban qyldym» deitinim sodan bolar. Biraq ómir-baqi jazyp júrgen soń, ol qalmaidy. Seni kúndiz bolmasa, túnde taýyp alady.

Shynynda da, basylym úshin aqyn degen qut, ol – taǵdyr tartý etken nesibe. Aqyn oiy ushqyr, qalamy júirik, saýatty, san salaly bolsa, ol, árine, sol uiymnyń, sol mekemeniń shyn mánindegi tiregi de, uiyt­qysy da bolady. Men óz basym «Jetisýda» sondai bola bildim ǵoi dep oilaimyn.

Bastyǵym Ábdýáli Qaraǵulov 62-ge kelip zeinetke shyqty. Sonda birinshi orynbasar dep meni bekitýge alyp barǵanda, Ortalyq komitettiń birinshi hatshysy «mynaý muǵalim eken ǵoi, jýrnalistikada qaidan júr» dep ysyryp tastapty. Sóitip, Jetisýdyń bir azamatyn («Egemen Qazaqstanda» sýretshi bolǵan) bas redaktor, meni «Egemen Qazaqstannyń» bas redaktorynyń orynbasary etti. Ádilettik deisiń be, álde baqyt deisiń be – qalai aitsań da barabar. Men «Egemenge» keterde «Jetisýdaǵy» redaktorym «ol jaqqa orynbasar bolý barlyǵymyzdyń armanymyz edi ǵoi» dedi. Sodan «Egemende» tabany kúrektei 17 jyl otyrdym. Áýeli ideolog orynbasar, artynan birinshi orynbasar. Al ideolog orynbasar bolǵanda da negizgi jumys mende boldy. 19 oblysta 19 tilshimiz bar, solardyń jumysyna basshylyq ettim, solardy uiymdastyrý meniń moinymda. Ádebiet, sovet, partiia turmysy, habar bólimderi meniń qaramaǵymda. Jumys­tyń 60 paiy­zy mende boldy degen sóz, sony kótere bildim. Onda da gazette kóp otyryp qalǵan azamattar bar eken. Bilseńiz, ózi gazette otyryp, gazetten shyǵyp qalatyn jýrnalister bolady. Óitkeni burynǵy basshylar hat qorytý, kezekshilikke barý, gazet shyǵarý, seniń jumysyń sol, sen uiymdastyrýshysyń dep qana tárbielegen. Sondyqtan basshyma aita júrip, «bul onsha bolmas, biz nege oblystardan almaimyz, men talai jigitti bilemin, bizge bólim bastyǵyna, tilshilikke jaraityn azamattar, solardy alaiyq» dep usynyp júrdim. Sóitip,  «Egemenge» Aqseleý Seidimbek, Qoishyǵara Salǵarauly, Sabyrjan Shúkirov, Toqtarbek Qyzyqbaev, Keńes Iýsýpov, Zulqarnai Saqiuly siiaqty qalamgerlerdi ár oblys­tan jinadyq. Soǵan qalalyq keńespen, Ortalyq komitetpen aqyldasa júrip, barlyǵyna uzamai úi alyp berip, almatylyq qyldyq. Qazir múiizi qaraǵaidai ǵalymdar shyqty, Erjumandy da bizde tájiribeden ótip júrgende, saiasi saýaty jaqsy, partiia turmysyna alǵash ádebi qyzmetker qylyp alǵanmyn. Al Saýytbek Abdrahmanov kinostýdiiada istep júr eken, osy bizge kino tóńiregin tolyq biletin azamat joq, osyny alaiyq dep qabyldadyq. Osylaisha, «Egemenniń» quramy tolyqty.

Sultan Muratov, Júnisbek, Jumabek Kenjalindi ýniversitetten alyp, tárbieledik. Kenjalin belsendi stýdent boldy. Ýniversitetti qyzyl diplommen bitirip, Oral jaqqa joldamamen ketkeli tur eken, «úlken úige» baryp, jaǵdaidy aityp, alyp qalǵan jigitimniń biri sol bolatyn.

– «Aqiqat» jýrnalynda basshylyq qyzmette boldyńyz. Jalpy, jýrnal tarihi basylym ǵoi, ózińiz aqiqattan attaǵan kezim boldy-aý dep ókinetin sátterińiz bar ma?

– «Aqiqatta» úsh jyl bas redaktor boldym. Sosyn jastarǵa oryn bosatý kerek boldy. Bas redaktorlyqty berip alqa múshesi, bólim meńgerýshisi bolyp qalyp, seksenge kelgenshe istedim. Onda jai baǵynyshty emes, redaktorlardyń keńesshisi boldym, meniń kezimde 4–5 bas redaktor aýysty. Solardyń barlyǵy da aǵalap turatyn.

Biz endi tártiptiń adamymyz ǵoi. Kemshilikter bolyp jatatyn shyǵar. Biraq men otbasyma, istegen qyzmetime, júrgen ortama adalmyn. Bireýdi artyq ne kem kórgenim joq, barlyǵyn teń tuttym.

– Aqyn, jazýshy, jýrnalist, tipti aýdarmashylyqtyń aýyr júgin arqaladyńyz. Aýdarmalaryńyzdy qazaq oqyrmany qalai qabyldady?

– Men aýdarmashyǵa qalamger bolý mindetti dep oilaimyn. Bizdiń qazaq aýdarmalarynyń kóbin sheneýnikter aýdarady, doǵal bolatyny ony qalamger aýdarmaitynynan. Aýdarmashy ári qalamger bolý kerek, aqyn bolsa quba-qup. Ol zertteýshi bolý qajet. Ol kóp oqityn bolý kerek, aýdaratyn tildi ǵana emes qazaq tilin jetik meńgerýge tiis. Búkil niýans­taryn jete biletin adam bolýy kerek.

– Búginde ár sózdiń, tirkestiń durys ne burys qoldanylýy týraly aitsańyz?

– Túgel sózdiń túbi bir, túp atasy Maiqy bi deidi. Osyǵan meniń daýym bar. Biz osy enshilep alýǵa qumarmyz. Atalarymyzǵa Maiqy bi Shyńǵys hannyń nókeri, qazaq dalasynan shyqqan 14 bi Shyńǵys handy han kóterdi degen sóz bar. Ol 1200 jyldyń shamasy edi, sonda qazaqtyń tili sol jyldan qalyptasqan joq qoi. Qazaq tili odan buryn qalyptasqan, ony «túgel sózdiń túbi bir, túp atasy túrik til» dep ózgertýi kerek dep oilaimyn.

«Teń teńimen, tezek qabymen» dep júrmiz. Muny biz kádimgi bir jaqsy jaǵynan, teń teńimen dep jastarǵa bailanysty aitamyz. Ol, jaraidy, durys bolsyn, biraq ol nege tezek qabymen júredi? Meniń oiymsha, buryn kerýen tartqan, teńdep júk ákelgen. Jolda tús­tengen, qonǵan. Oǵan ot  jaǵý kerek, ol úshin qabymen tezek júrý qajet. Sonda artatyn júk «teń teńimen tursyn, al tezek qabymen tursyn» degen sóz ol.

Dúnie jalǵan deimiz. Ol dúnie emes, dúniia jalǵan. Dúniia degen ómir degen sóz, al dúnie – múlik degen sóz. Sondyqtan dúniia jalǵan dep jazý kerek.

Baýyrsaq degen sózdi aýdaramyz. Ol – pisken nan. Al qazaq aitqan, «Ógei ene baýyrsaq, kórde jatyp qol bulǵar» deidi. Baýyrsaqtyń, kerisinshe, teris yńǵai maǵynasy da bar.

Suqbat degen sózdi «Egemen Qazaqstanda» júrgende «Siezden keiingi suqbat» dep men engizdim. Suqbat degen áńgime ǵoi, oryssha «beseda». Abai ait­qan, «jaraidy, er tabylsa, qylsa suqbat» deitini bar ǵoi. Soǵan qarsylar da boldy. Biraq suqbat sózi sińip ketti.

Naryq sózin de osylai qazaqtyń sanasyna sińirgenmin. Baǵdarlama, aiqyndama, tujyrymdama – sonyń barlyǵy men engizgen dúnieler. «Egemen Qazaqstanda» júrgende jalpy 500-den asa bas maqala jazǵan adammyn. Men olardyń barlyǵy standart dep oilamaimyn. «Egemen Qazaqstanda» sezden, plenýmnan, keiingi tórt baǵandyq, bes baǵandyq bas maqalalardyń barlyǵyn jazǵan men bolatynmyn. Ózim jazǵan bas maqalalardyń, moral taqyrybyndaǵy bas maqalalar bar, solardyń, kem degende, elý paiyzy aǵyp turǵan pýblitsistika bolatyn.

– Siz soily avtorlardy, súiekti shyǵarmalardy aýdarǵan qalamgersiz. Sonyń biri – Býlgakov. Mihail Býlgakovty aýdarǵan, kino túsirgen, rólde oinaǵan adamnyń ómirinde qiyndyqtar kóp bolady dep jatady. Sizge qalai áser etti?

– Býlgakovty aýdaraiyn degen oiym joq edi. «Dárigerdiń jazbalary», «Aq gvardiia», «Master men Margaritaǵa» batylym barmai, tisim batpai, qolym jetpei júrgen. «Qaitseńiz de, osyny aýdaryp berińiz» dep bolmaǵan soń, alǵanym ras. Ony kóp zerttedim. Eń bastysy, meniń bir ereksheligim, aýdarǵan avtorymdy zerttep, sol jóninde esse deisiń be, ocherk deisiń be – sondai zertteý dúnie jazamyn. Kitapta sol bar. Kitap shyǵatyn boldy, artynan qarasam, bul Býlgakovtyń shyǵarmalaryn kinoǵa túsirgen, ekranǵa shyǵarǵan, jalpy, osyny zerttegen jigitterdiń birazy ishektenip, aýyrady. Rólin oinaǵan ártister de oqys oqiǵaǵa ushyrap jatady eken. Men olai oilaǵan joq edim, sol jyly belim bastyrmai qaldy. Sóitip, qozǵalýym qiyn bolyp, júre almadym. Ministrler kabinetiniń aýrýhanasynda ota jasap, Peterbýrgten Qarabaev degen professor shaqyrtyp, aman qalǵanmyn. Qudaiǵa shúkir, qazir segiz jylǵa jaqyndady, Býlgakovtyń bul shyǵarmasy qazaqsha eki ret shyqty. Onyń durys aýdarylǵanyna orai «Alash» syilyǵyn berdi. Qazaqsha, qazaq uǵymyna keletin dúnielerdi eskerý kerek. Osyndai oqiǵa bolyp, otaǵa túsip, áiteýir, aman qaldym. Sondai áseri bar, jalpy, Býlgakov degen tegin adam emes.

– Toqsannyń tórine shyqqanda, oqý men jazýdyń deńgeii qalai bolady eken?

– 90 degen ońai jas emes eken, ainalaiyn. 90 – kúsh-qýattyń qas jaýy eken. Kóz nashar kóredi, qulaq shamaly estidi. Bir óleń shýmaqtarym oiǵa oralady: «Kóz syǵyr, qulaq kereń, bas esalań, Sonda da júrgendeimiz esen-­aman. Qansha kún ot otap, sý isherińdi, Alla biler, ony ózi sheshe me adam?» dep. Sol siiaqty qansha jasaitynymyzdy Jaratqannyń ózi biledi. Oqý shamaly, jazýǵa kóz kórmeidi. Keibir oiǵa túsken dúnielerdi sheshelerińe aityp otyryp, túsiretinim bar. Úige gazet-jýrnal alynady, olardyń tek taqyrybyn oqyp, myna bireýge nazar aýdarýǵa bolady eken dep keide sheshelerińe oqytyp turamyn. Qazir onyń da kózi nasharlap ketti.

– Ýaqytyńyzdy bólip, suqbat bergenińizge raqmet!

Áńgimelesken:

Aqbota MUSABEKQYZY