ساراپشىلار توقاەۆقا «ەۋروپالىق دەڭگەيدەن دە جوعارى ساياساتكەر» دەگەن باعا بەردٸ

2011 -2013 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ-دا جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولعان توقاەۆ كٶپتەگەن شەشٸمدەرگە ىقپال ەتٸپ, ماڭىزدى حالىقارالىق شارالاردىڭ ٶتۋٸنە مۇرىندىق بولدى, - دەپ جازادى zakon.kz.

ساراپشىلار سەناتتىڭ بۇرىنعى سپيكەرٸنٸڭ جوعارى لاۋازىمدى مەملەكەتتٸك قىزمەتتەردەگٸ جۇمىستارىن ەسەپكە الا وتىرىپ (سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ, پرەمەر-مينيستر, ون جىل — سەنات تٶراعاسى بولدى), رەسەي مەملەكەتتٸك دۋماسىنىڭ تمد بويىنشا كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى لەونيد سلۋتسكييدٸڭ 2016 جىلى ايتقان كٶزقاراسىن قوشتاعانداي بولادى.

رەسەي دەپۋتاتى ول كەزدە پارلامەنتتٸڭ جوعارعى پالاتاسى تٶراعاسى بولعان توقاەۆقا «ەۋروپالىق دەڭگەيدەن دە جوعارى ساياساتكەر» دەگەن باعا بەرگەن ەدٸ. مۇنداي كٶزقاراستىڭ بولۋىن تٷسٸنۋ ٷشٸن, ەلٸمٸزدٸڭ ەكٸنشٸ پرەزيدەنتٸنٸڭ ٶمٸربايانىن شولىپ شىعۋ كەرەك.

كٶپقىرلى ديپلومات

1999 جىلى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ توقاەۆتىڭ پرەمەر-مينيستر بولىپ تاعايىندالۋى كٶپتٸ تاڭ قالدىرعان, بٸراق, تۇڭعىش پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ ونى بۇل رٶلگە بٸرازدان بەرٸ دايىنداپ جٷرگەنٸ ايقىن ەدٸ. ايتالىق, سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ توقاەۆ سونىمەن بٸرگە — پرەمەر-مينيستردٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى بولدى, بۇل وعان ٸشكٸ ساياساتتىڭ قىر-سىرىنا قانىعۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

توقاەۆتىڭ سٸم, سەنات, بۇۇ-مەن بايلانىستى ەرٸ قارايعى مانساپ جولى — ونىڭ 2000-جىلداردىڭ باسىندا-اق ىقتيمال مەملەكەت باسشىسى رەتٸندە قاراستىرىلعانى تۋرالى تۇسپالداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوڭعى 19 جىلدا ديپلومات ايتارلىقتاي بٸلٸم مەن تەجٸريبە جيناپ, حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتان باستاپ, رەسپۋبليكانىڭ ٸشكٸ پروبلەمالارىن ايقىن تٷسٸندٸ, قازاقستاندىق ەليتانىڭ مٷددەلەر توعىسىندا تەپە-تەڭدٸك ساقتاي الدى.

مگيمو بٸتٸرٸپ, بٸرنەشە جىل كسرو-نىڭ سينگاپۋر مەن قىتايداعى ەلشٸسٸ بولعان توقاەۆتىڭ بٸلٸمٸ مەن جان-جاقتىلىعى — ونىڭ ٷكٸمەتتەگٸ ەرٸپتەستەرٸنٸڭ دە, تٷرلٸ ەلدەر ديپلوماتتارىنىڭ دا وڭ ىقىلاسىندا بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. بۇل وعان ٶز كەزەگٸندە قازاقستاننىڭ حالىقارالىق مٷددەلەرٸن جٷزەگە اسىرۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ. سونداي-اق, پرەمەر-مينيستر بولىپ تاعايىندالعان كەزٸندە توقاەۆ جانجالدارعا بىلعانباعان جەنە ٸرٸ بيزنەستٸڭ مٷددەلەرٸن كٷيتتەمەگەن جالعىز دەرلٸك ساياساتكەر بولدى. ال بۇل ٶتە-مٶتە قىمبات قاسيەت.

اڭداساق, سول جىلداردا توقاەۆ پرەمەر-مينيستر رەتٸندەگٸ العاشقى وتىرىسىنداعى سٶزٸن كوررۋپتسيياعا تٶزٸم جوق ەكەنٸنەن باستاپ, ٶزٸ ٷشٸن مەملەكەت مٷددەلەرٸنەن باسقا مٷددە بولمايتىنىن ايقىن جەتكٸزٸپتٸ.

2011 -2013 جىلدار ارالىعىندا بۇۇ-دا جاۋاپتى قىزمەتتەردە بولعان توقاەۆ كٶپتەگەن شەشٸمدەرگە ىقپال ەتٸپ, ماڭىزدى حالىقارالىق شارالاردىڭ ٶتۋٸنە مۇرىندىق بولدى. مىسالى, ٶزٸنٸڭ ايتۋىنشا, سول كەزدٸڭ ماڭىزدى حالىقارالىق وقيعالارىنىڭ بٸرٸ — سيرييا بويىنشا «جەنەۆا-1» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسى بولدى. سول جيىندا ەلەم ەلدەرٸ جەنەۆا كومميۋنيكەسٸن قابىلداپ, سيريياداعى داعدارىستى رەتتەۋدٸڭ قۇقىقتىق نەگٸزدەرٸ قالىپتاستى.

جالپى, توقاەۆتىڭ — بۇۇ باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى بولعان ازييادان شىققان العاشقى ٶكٸل ەكەنٸن اتاپ ٶتكەن جٶن. ول سول ۇيىمنىڭ جەنەۆاداعى بٶلٸمٸنٸڭ باس ديرەكتورى بولعان ەدٸ. توقاەۆ سونىمەن بٸرگە — بۇۇ قارۋسىزدانۋ كونفەرەنتسيياسىنىڭ باس حاتشىسى بولدى, كەيٸنٸرەك ەقىۇ پارلامەنت اسسامبلەياسىنىڭ ۆيتسە-پرەزيدەنتٸ بولىپ سايلاندى.

دەگەنمەن, 2013 جىلى توقاەۆ قازاقستانعا كەرٸ شاقىرىلدى, بۇل بۇۇ-داعى ەرٸپتەستەرٸنٸڭ تاڭ قالدىردى. ەلگە ورالىپ, ول ٶز مانساپ جولىندا ەكٸنشٸ رەت سەنات تٶراعاسى بولدى. مۇنىڭ پرەزيدەنتتەن كەيٸنگٸ ەكٸنشٸ مىقتى لاۋازىم ەكەنٸن ەسكە سالا كەتەيٸك. ساراپشىلار توقاەۆتىڭ مەملەكەت باسشىسى رٶلٸنە دايىندىعى سول كەزدە-اق باستالدى دەگەن تۇسپالدى قولداپ وتىر.

ەسكٸ كونتسەپتسييا, دەربەس كٶزقاراس

توقاەۆ ەرقاشان نازارباەۆتىڭ ادال جاقتاۋشىسى بولعانىنا قاراماستان, جەنەۆاداعى جۇمىس وعان دەربەس ساياسي تەجٸريبە بەردٸ. قازاقستاننىڭ ەكٸنشٸ پرەزيدەنتٸ - اقش, قىتاي مەن رەسەيدٸڭ قازاقستان ٷشٸن قانداي رٶل وينايتىنىن, ولاردىڭ ەلٸمٸزدەگٸ ٸشكٸ پروتسەستەرگە ىقپالىن ەبدەن ۇعىندى (ەسٸرەسە — ورىس, اعىلشىن, فرانتسۋز, قىتاي تٸلدەرٸن بٸلگەنٸنٸڭ سەپتٸگٸ تيدٸ).

كٶپشٸلٸكتٸڭ ايتۋىنشا, توقاەۆ دەموكراتييانىڭ ەۋروپالىق مازمۇنداعى پرينتسيپتەرٸن قولدايدى. 2018 جىلداعى رەفورمالاردان كەيٸنگٸ ٷكٸمەت پەن پارلامەنتتٸڭ ەل باسقارۋداعى رٶلٸ ارتقانىن ەسكەرە وتىرىپ, جاڭا مەملەكەت باسشىسى سىرتقى ساياساتقا كٶبٸرەك كٶڭٸل بٶلۋٸ كەرەك بولادى. ەندەشە توقاەۆ سيياقتى — جيىرما جىلدىق ديپوماتتىق ەڭبەك جولى بار تۇلعا الداعى پرەزيدەنت سايلاۋىنا «نۇر وتان» پارتيياسى اتىنان تاماشا كانديدات بولار ەدٸ.

توقاەۆ ٶزٸنٸڭ بٷكٸل ەڭبەك جولىندا ەلٸمٸزدە دە, بۇۇ مٸنبەرلەرٸندە دە يادرولىق قارۋدى جويۋعا ٷندەپ كەلدٸ. ول يادرولىق قارۋدىڭ تاراۋ پروتسەسٸن توقتاتۋ كەرەكتٸگٸن, جەنە مۇنىڭ ٶمٸرلٸك ماڭىزى بار مەسەلە ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ. سونىمەن بٸرگە - زاڭسىز ميگراتسييا, ەسٸرتكٸ ترافيگٸ, ادام ساۋداسى, كليماتتىڭ ٶزگەرۋٸ مەن سۋدىڭ لاستانۋىنا قارسى كٷرەسكە شاقىرعان بولاتىن.

مىسالى, بۇرىنعى سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنداعى يادرولىق سىناققا ارنالعان سوڭعى ۇڭعىما دەل توقاەۆ پرەمەر-مينيستر بولعان تۇستا جويىلدى. بٸرنەشە جىلدان كەيٸن, ەقىۇ-نىڭ 11 جىلدان بەرگٸ العاشقى سامميتٸنٸڭ 2010 جىلى استانادا ٶتۋٸنە ىقپال ەتتٸ. توقاەۆ ناق وسى شارا كەزٸندە «قاۋٸپسٸزدٸك قاۋىمداستىعى» تٷسٸنٸگٸ ەنگەنٸن اتاپ ٶتكەن ەدٸ, بۇل — جانجال مەن بٶلە-جارعان شەكارادان ازات ايماقتى بٸلدٸرەدٸ.

«بۇل جوعارى دەڭگەيلٸ كەزدەسۋ ون جىلدان بەرگٸ مەجبٷرلٸ ٷزٸلٸستەن كەيٸن جالعاسىن تاۋىپ, ەدەتتە قيىن كەلەتٸن - قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ ىمىراعا كەلۋ پوتسەسٸنە ايتارلىقتاي ىقپال ەتتٸ». «حەلسينيكي قورىتىندى اكتٸسٸ مەن استانا سامميتٸنٸڭ مەرەيتويى قارساڭىنداعى ەقىۇ جەتٸستٸكتەرٸ مەن مەسەلەلەرٸ» حالىقارالىق كونفەرەنتسيياسىنداعى بايانداماسىندا توقاەۆ استانا سامميتٸنە وسىنداي باعا بەردٸ.

ەلباسىنىڭ جاقىن ارادا قىزمەتٸنەن كەتۋٸ مٷمكٸن ەكەنٸ جٶنٸندەگٸ الىپ-قاشپا ەڭگٸمەلەر سوڭعى بٸرنەشە جىل بويى ايتىلىپ كەلدٸ. جەنە وسى ارالىقتا وپپوزيتسييالىق باق-تار كەلەسٸ پرەزيدەنت بار بولعانى نازارباەۆتىڭ كٶلەڭكەسٸ بولادى دەۋدەن تانبادى. الايدا توقاەۆ بيلٸگٸنٸڭ العاشقى اپتالارى مۇنى جوققا شىعاردى.

ايتالىق, رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ ورتالىق ازييا مەن كاۆكازدى زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ ساراپشىلار توبىنىڭ جەتەكشٸسٸ ستانيسلاۆ پريتچين Sputnik اگەنتتٸگٸنە بەرگەن سۇحباتىندا, جاڭا پرەزيدەنتتٸڭ كوماندا قالىپتاستىرۋدا دەربەس ۇستانىمى بار ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. ول مىسالى, بۇرىن قىزمەتتەس بولعان ديپلوماتتاردى كٶتەرمەلەپ جاتىر; ال نازارباەۆ وتستاۆكاعا جٸبەرگەن بٸرنەشە ساياساتكەر قايتادان مەملەكەت ٸستەرٸنە قانداي دا بٸر دەڭگەيدە ارالاسۋعا مٷمكٸندٸك الدى.

سونىمەن بٸرگە, توقاەۆ سايلاۋدا جەڭٸسكە جەتكەن جاعدايدا دا قازٸرگٸ ٷكٸمەتپەن جۇمىسىن جالعاستىراتىنى انىق. سەبەبٸ ٷكٸمەتتٸڭ قازٸرگٸ قۇرامى ۇناماسا, بٸردەن اۋىستىرىپ تاستار ەدٸ. دەگەنمەن, بۇل — ەكٸنشٸ كەزەكتەگٸ مەسەلە سيياقتى. سەبەبٸ توقاەۆ ٶزٸنٸڭ بٷكٸل مانساپ جولىندا حالىقارالىق ارەنادا دا, ٸشكٸ ساياساتتا دا نازارباەۆتىڭ يدەيالارىن ٶز كٶزقاراسىنىڭ تەزٸنەن ٶتكٸزٸپ, جٷزەگە اسىرا بٸلدٸ. جەنە تاپ وسى قاسيەتٸ وعان جٷيەنٸ قايتا قاراماي-اق جەتٸلدٸرۋگە مٷمكٸندٸك بەرەرٸ سٶزسٸز.

تٷپنۇسقا اۆتورى: التاي اسكاروۆ