2011 -2013 jyldar aralyǵynda BUU-da jaýapty qyzmetterde bolǵan Toqaev kóptegen sheshimderge yqpal etip, mańyzdy halyqaralyq sharalardyń ótýine muryndyq boldy, - dep jazady zakon.kz.
Sarapshylar senattyń burynǵy spikeriniń joǵary laýazymdy memlekettik qyzmetterdegi jumystaryn esepke ala otyryp (syrtqy ister ministri, premer-ministr, on jyl — senat tóraǵasy boldy), Resei Memlekettik Dýmasynyń TMD boiynsha komitetiniń tóraǵasy Leonid Slýtskiidiń 2016 jyly aitqan kózqarasyn qoshtaǵandai bolady.
Resei depýtaty ol kezde parlamenttiń joǵarǵy palatasy tóraǵasy bolǵan Toqaevqa «eýropalyq deńgeiden de joǵary saiasatker» degen baǵa bergen edi. Mundai kózqarastyń bolýyn túsiný úshin, elimizdiń ekinshi prezidentiniń ómirbaianyn sholyp shyǵý kerek.
Kópqyrly diplomat
1999 jyly syrtqy ister ministri Toqaevtyń premer-ministr bolyp taǵaiyndalýy kópti tań qaldyrǵan, biraq, Tuńǵysh Prezident Nursultan Nazarbaevtyń ony bul rólge birazdan beri daiyndap júrgeni aiqyn edi. Aitalyq, syrtqy ister ministri Toqaev sonymen birge — premer-ministrdiń birinshi orynbasary boldy, bul oǵan ishki saiasattyń qyr-syryna qanyǵýǵa múmkindik berdi.
Toqaevtyń SIM, senat, BUU-men bailanysty ári qaraiǵy mansap joly — onyń 2000-jyldardyń basynda-aq yqtimal memleket basshysy retinde qarastyrylǵany týraly tuspaldaýǵa múmkindik beredi. Sońǵy 19 jylda diplomat aitarlyqtai bilim men tájiribe jinap, halyqaralyq yntymaqtastyqtan bastap, respýblikanyń ishki problemalaryn aiqyn túsindi, qazaqstandyq elitanyń múddeler toǵysynda tepe-teńdik saqtai aldy.
MGIMO bitirip, birneshe jyl KSRO-nyń Singapýr men Qytaidaǵy elshisi bolǵan Toqaevtyń bilimi men jan-jaqtylyǵy — onyń úkimettegi áriptesteriniń de, túrli elder diplomattarynyń da oń yqylasynda bolýyna septigin tigizdi. Bul oǵan óz kezeginde Qazaqstannyń halyqaralyq múddelerin júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Sondai-aq, premer-ministr bolyp taǵaiyndalǵan kezinde Toqaev janjaldarǵa bylǵanbaǵan jáne iri biznestiń múddelerin kúittemegen jalǵyz derlik saiasatker boldy. Al bul óte-móte qymbat qasiet.
Ańdasaq, sol jyldarda Toqaev premer-ministr retindegi alǵashqy otyrysyndaǵy sózin korrýptsiiaǵa tózim joq ekeninen bastap, ózi úshin memleket múddelerinen basqa múdde bolmaitynyn aiqyn jetkizipti.
2011 -2013 jyldar aralyǵynda BUU-da jaýapty qyzmetterde bolǵan Toqaev kóptegen sheshimderge yqpal etip, mańyzdy halyqaralyq sharalardyń ótýine muryndyq boldy. Mysaly, óziniń aitýynsha, sol kezdiń mańyzdy halyqaralyq oqiǵalarynyń biri — Siriia boiynsha «Jeneva-1» halyqaralyq konferentsiiasy boldy. Sol jiynda álem elderi Jeneva kommiýnikesin qabyldap, Siriiadaǵy daǵdarysty retteýdiń quqyqtyq negizderi qalyptasty.
Jalpy, Toqaevtyń — BUU bas hatshysynyń orynbasary bolǵan Aziiadan shyqqan alǵashqy ókil ekenin atap ótken jón. Ol sol uiymnyń Jenevadaǵy bóliminiń bas direktory bolǵan edi. Toqaev sonymen birge — BUU qarýsyzdaný Konferentsiiasynyń bas hatshysy boldy, keiinirek EQYU Parlament assambleiasynyń vitse-prezidenti bolyp sailandy.
Degenmen, 2013 jyly Toqaev Qazaqstanǵa keri shaqyryldy, bul BUU-daǵy áriptesteriniń tań qaldyrdy. Elge oralyp, ol óz mansap jolynda ekinshi ret Senat tóraǵasy boldy. Munyń Prezidentten keiingi ekinshi myqty laýazym ekenin eske sala keteiik. Sarapshylar Toqaevtyń memleket basshysy róline daiyndyǵy sol kezde-aq bastaldy degen tuspaldy qoldap otyr.
Eski kontseptsiia, derbes kózqaras
Toqaev árqashan Nazarbaevtyń adal jaqtaýshysy bolǵanyna qaramastan, Jenevadaǵy jumys oǵan derbes saiasi tájiribe berdi. Qazaqstannyń ekinshi prezidenti - AQSh, Qytai men Reseidiń Qazaqstan úshin qandai ról oinaitynyn, olardyń elimizdegi ishki protsesterge yqpalyn ábden uǵyndy (ásirese — orys, aǵylshyn, frantsýz, qytai tilderin bilgeniniń septigi tidi).
Kópshiliktiń aitýynsha, Toqaev demokratiianyń eýropalyq mazmundaǵy printsipterin qoldaidy. 2018 jyldaǵy reformalardan keiingi úkimet pen parlamenttiń el basqarýdaǵy róli artqanyn eskere otyryp, jańa memleket basshysy syrtqy saiasatqa kóbirek kóńil bólýi kerek bolady. Endeshe Toqaev siiaqty — jiyrma jyldyq dipomattyq eńbek joly bar tulǵa aldaǵy Prezident sailaýyna «Nur Otan» partiiasy atynan tamasha kandidat bolar edi.
Toqaev óziniń búkil eńbek jolynda elimizde de, BUU minberlerinde de iadrolyq qarýdy joiýǵa úndep keldi. Ol iadrolyq qarýdyń taraý protsesin toqtatý kerektigin, jáne munyń ómirlik mańyzy bar másele ekenin málimdedi. Sonymen birge - zańsyz migratsiia, esirtki trafigi, adam saýdasy, klimattyń ózgerýi men sýdyń lastanýyna qarsy kúreske shaqyrǵan bolatyn.
Mysaly, burynǵy Semei iadrolyq synaq poligonyndaǵy iadrolyq synaqqa arnalǵan sońǵy uńǵyma dál Toqaev premer-ministr bolǵan tusta joiyldy. Birneshe jyldan keiin, EQYU-nyń 11 jyldan bergi alǵashqy sammitiniń 2010 jyly Astanada ótýine yqpal etti. Toqaev naq osy shara kezinde «qaýipsizdik qaýymdastyǵy» túsinigi engenin atap ótken edi, bul — janjal men bóle-jarǵan shekaradan azat aimaqty bildiredi.
«Bul joǵary deńgeili kezdesý on jyldan bergi májbúrli úzilisten keiin jalǵasyn taýyp, ádette qiyn keletin - qaýipsizdik jónindegi ymyraǵa kelý potsesine aitarlyqtai yqpal etti». «Helsiniki Qorytyndy Aktisi men Astana Sammitiniń mereitoiy qarsańyndaǵy EQYU jetistikteri men máseleleri» halyqaralyq konferentsiiasyndaǵy baiandamasynda Toqaev Astana sammitine osyndai baǵa berdi.
Elbasynyń jaqyn arada qyzmetinen ketýi múmkin ekeni jónindegi alyp-qashpa áńgimeler sońǵy birneshe jyl boiy aitylyp keldi. Jáne osy aralyqta oppozitsiialyq BAQ-tar kelesi prezident bar bolǵany Nazarbaevtyń kóleńkesi bolady deýden tanbady. Alaida Toqaev biliginiń alǵashqy aptalary muny joqqa shyǵardy.
Aitalyq, Resei Ǵylym Akademiiasynyń Ortalyq Aziia men Kavkazdy zertteý Ortalyǵynyń sarapshylar tobynyń jetekshisi Stanislav Pritchin Sputnik agenttigine bergen suhbatynda, jańa prezidenttiń komanda qalyptastyrýda derbes ustanymy bar ekenin atap kórsetti. Ol mysaly, buryn qyzmettes bolǵan diplomattardy kótermelep jatyr; al Nazarbaev otstavkaǵa jibergen birneshe saiasatker qaitadan memleket isterine qandai da bir deńgeide aralasýǵa múmkindik aldy.
Sonymen birge, Toqaev sailaýda jeńiske jetken jaǵdaida da qazirgi úkimetpen jumysyn jalǵastyratyny anyq. Sebebi úkimettiń qazirgi quramy unamasa, birden aýystyryp tastar edi. Degenmen, bul — ekinshi kezektegi másele siiaqty. Sebebi Toqaev óziniń búkil mansap jolynda halyqaralyq arenada da, ishki saiasatta da Nazarbaevtyń ideialaryn óz kózqarasynyń tezinen ótkizip, júzege asyra bildi. Jáne tap osy qasieti oǵan júieni qaita qaramai-aq jetildirýge múmkindik bereri sózsiz.
Túpnusqa avtory: Altai Askarov
Erlan OSPAN, Baq.kz agenttigi
