ادامزات ٶركەنيەتٸنە ٶلشەۋسٸز ٷلەس قوسقان يسلام دٸنٸ قازاق دالاسىندا VIII عاسىردىڭ باسىندا تارالا باستاعان. يسلام دٸنٸمەن بٸرگە كەلگەن اراب مەدەنيەتٸ كٶشپەندٸ حالىقتىڭ سالت-دەستٷرٸ مەن جٶن-جورالعىسىن قازٸرگٸ قازاق ەلٸ جايلاعان ۇلان-عايىر دالادان ىعىستىرا العان جوق.
قازاقتار سان عاسىرلار بويى يسلامنىڭ سٷننيتتٸك باعىتىنداعى تٶرت مازھابتىڭ بٸرٸ – يمام اعزام ەبۋ حانيفانىڭ مازھابىن ۇستانىپ كەلەدٸ.
قر پرەزيدەنتٸ ن.نازارباەۆ 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى «قازاقستان-2050» ستراتەگيياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتٸڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ەل مۇسىلماندارىنىڭ دٸني ۇستانىمدارى: «... بٸز – مۇسىلمانبىز, ونىڭ ٸشٸندە ەبۋ حانيفا مازھابىن ۇستاناتىن سٷننيتتەرمٸز. بابالارىمىز ۇستانعان بۇل جول ۇلتتىق سالت-دەستٷردٸ, اتا-انانى سىيلاۋعا نەگٸزدەلگەن. جاستاردىڭ ٷلكەندەردٸ سىيلاۋىنا نەگٸزدەلگەن. بٸزدٸڭ اتا-بابالارىمىز ەش ۋاقىتتا قىز بالانىڭ بەتٸن بٷركەمەگەن. ەندەشە, بٷگٸنگٸ ۇرپاق تا ەلەمدەگٸ ٸزگٸ دٸن – يسلام دٸنٸن قادٸرلەي وتىرىپ, اتا دەستٷرٸن ارداقتاعانى ابزال», – دەپ جاستاردى يسلام دٸنٸنٸڭ حاق جولىنان اداستىرىپ, تەرٸس باعىتقا تارتىپ جٷرگەن سىرتقى كٷشتەردٸ مەڭزەگەن.
ٷ.ج. 19 سەۋٸرٸندە ەلباسى قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەسۋ بارىسىندا دٸننٸڭ قوعامداعى رولٸ مەن جاستاردىڭ دٸني ساۋاتسىزدىعى تۋرالى: «دٸني ساۋاتسىزدىقتىڭ سالدارىنان جاستارىمىز ساقال قويىپ, شالبارىنىڭ بالاقتارىن قىسقارتىپ تاستايدى. قارا كٶيلەك كيٸپ, بەت-اۋزىن تۇمشالاعان قىزدارىمىزدىڭ قاتارى كٶبەيدٸ. بۇل بٸزدٸڭ دەستٷرٸمٸزگە دە, حالقىمىزعا دا جات. بۇعان زاڭنامالىق دەڭگەيدە تىيىم سالۋ مەسەلەسٸن پىسىقتاۋ كەرەك. قازاق قارا كيٸمدٸ قارالى كەزدە عانا كيەدٸ», – دەپ بۇل مەسەلەنٸ دەستٷرٸمٸزگە جات قۇبىلىس رەتٸندە زاڭمەن شەكتەۋ قاجەت ەكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. حالقىمىز عاسىرلار بويى ۇستانىپ كەلە جاتقان حانافي مازھابىن مويىنداماۋ, مەملەكەتتٸڭ زايىرلى ۇستانىمدارىن قۇرمەتتەمەۋ – باسقا ەلدٸڭ مەدەنيەتٸن ناسيحاتتاۋ بولىپ ەسەپتەلەدٸ.
اتالعان مەسەلەگە بايلانىستى ەلٸمٸزدەگٸ بەدەلدٸ قوعام قايراتكەرلەرٸ, قمدب ٶكٸلدەرٸ جەنە دٸنتانۋشىلار ٶز پٸكٸرلەرٸ مەن كٶزقاراستارىندا سالافيزمدٸ ۇستاناتىن ازاماتتاردىڭ كيٸم كييۋ ٷلگٸسٸ مەن ساقال قويۋ مەنەرٸن قوعامدىق نورمالارعا ساي كەلمەيتٸن قۇبىلىس رەتٸندە ەشكەرەلەپ, شىنايى يسلامنىڭ بەلگٸلەرٸ ادامگەرشٸلٸك, بٸلٸمدٸلٸك, ەڭبەكسٷيگٸشتٸك جەنە مەيٸرٸمدٸلٸك ەكەنٸن جەتكٸزگەن.
سونىمەن قاتار, قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى وسى مەسەلەگە قاتىستى رەسمي ۇستانىمىن بٸلدٸرٸپ, ەل مۇسىلماندارىن بٸرلٸك پەن ىنتىماققا ٷندەپ, دٸني الاۋىزدىقتان ساق بولۋعا شاقىردى. دٸني باسقارما ٶكٸلدەرٸ مۇسىلمان جاماعاتىن ساقال قويۋدا ونىڭ جاراسىمىنا باسا مەن بەرۋ مەن كيٸم كييۋدە شەكتەن شىقپاۋ قاجەتتٸلٸگٸن ەسكەرتكەن.
«قازاقستان مۇسىلماندارى دٸني باسقارماسى ەلٸمٸزدەگٸ مۇسىلمان قىز-كەلٸنشەكتەر مەن ەيەلدەرگە شاريعات تالاپتارىن ساقتاي وتىرىپ, قازاق حالقىنىڭ سالت-دەستٷرلەرٸنە ساي, جيناقى كيٸنۋگە كەڭەس بەرەدٸ. كٶزگە ەرسٸ كٶرٸنەتٸن, دەنە بٸتٸمٸن ايقىندايتىن, قارا تٷستٸ كيٸم-كەشەكتەردٸ پايدالانباعان دۇرىس. ال پارانجا (نيقاب) مەن قارا كيٸم كييۋ – سالتىمىزعا قايشى, بۇل اتا-بابالارىمىزدىڭ جولى ەمەس», – دەپ اتاپ كٶرسەتكەن.
الايدا, دەستٷرلٸ ەمەس يسلامدى ۇستاناتىن كەيبٸر ازاماتتار بۇل ۇستانىمدارمەن كەلٸسپەيتٸندٸكتەرٸن بٸلدٸرٸپ, بارىنشا اقتالۋدا.
ٶكٸنٸشكە وراي, ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى دٸني بٸلٸم الۋ ماقساتىندا اراب مەملەكەتتەرٸنە كەتكەن جاستاردىڭ اتالمىش ەلدەردەگٸ دەستٷرلٸ ەمەس دٸني وقۋ ورىندارىندا جات يدەولوگييانى سٸڭٸرۋٸنٸڭ سالدارىنان, ەلگە ورالعاننان كەيٸن اتا-بابامىز عاسىرلار بويى ۇستانعان يسلامدى تەرٸستەپ, جالعان دٸن مەن جات مەدەنيەتتٸ ناسيحاتتاعاندىقتارىنان دەستٷرلٸ ەمەس يسلام باعىتىن ۇستاناتىن توپتار پايدا بولدى. سوندىقتان مەملەكەت دٸني الاۋىزدىققا توسقاۋىل قويۋعا, ٸشكٸ جەنە سىرتقى تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان كەشەندٸ ٸس-شارالار جٷرگٸزۋدە.
سونىڭ اياسىندا حالىققا زايىرلىلىقتىڭ دٸنسٸزدٸك نەمەسە دٸندٸ جوققا شىعارۋ ەمەس ەكەنٸن, مەملەكەتتٸڭ دٸنگە دەگەن ۇستانىمىنىڭ دەموكراتييالىق, قۇقىقتىق سيپاتتا بولاتىنىن, ال مەملەكەت باسقارۋ ٸسٸندە دٸني ەمەس قۇقىقتىق قاعيداتتارعا سٷيەنەتٸنٸ جان-جاقتى تٷسٸندٸرٸلۋدە.
وسىنداي كەشەندٸ اقپاراتتىق-تٷسٸندٸرۋ جۇمىستارىنىڭ نەتيجەسٸندە دەستٷرلٸ ەمەس يسلام باعىتىن ۇستاناتىن ازاماتتاردىڭ دەستٷرلٸ يسلامنىڭ ەرەكشەلٸكتەرٸ مەن قۇندىلىقتارىن تٷسٸنە باستاعانىن اتاپ ايتۋ كەرەك.
دەگەنمەن, بۇعان توقمەيٸلسۋگە بولمايدى, اۋرۋدىڭ باتپانداپ كٸرٸپ, مىسقىلداپ شىعاتىنىن ەسكەرسەك, ەلدٸڭ كەلەشەگٸ مەن ۇرپاقتىڭ بولاشاعىنا تٸكەلەي قاتىسى بار ماڭىزدى مەسەلەدە مەملەكەت پەن قوعام بٸرلەسٸپ, ايانباي تەر تٶگۋ كەرەك ەكەنٸن ايتۋ لەزٸم.
ق.بەيسەنعازين,
قر دٸاقم دٸك دٸن مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ عىلىمي زەرتتەۋ جەنە تالداۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشٸ عىلىمي قىزمەتكەرٸ
