ۇلتتىق بانك تٶراعاسى عالىمجان پٸرماتوۆ «Egemen Qazaqstan» باسىلىمىنا بەرگەن سۇحباتىندا ينفلياتسييا بويىنشا ورتا مەرزٸمدٸ بولجامدار, ۆاليۋتا نارىعىنداعى احۋال, سونداي-اق ۇلتتىق بانكتٸڭ بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ كٶتەرۋ فاكتورى جەنە ونىڭ ەكونوميكانى كرەديتتەۋگە ەسەرٸ تۋرالى ەڭگٸمەلەدٸ.
– قۇرمەتتٸ عالىمجان ولجاۇلى, سوڭعى ۋاقىتتا ۇلتتىق بانك بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ ەكٸ مەرتە كٶتەردٸ. ال كەيٸنگٸ جولى ونى ٶزگەرٸسسٸز ساقتاپ قالدى. مۇنداي شەشٸم قابىلداۋعا نە سەبەپ بولدى?
– بۇل شەشٸم وسى جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا جٷرگٸزٸلگەن بولجامدىق راۋندتىڭ قورىتىندىسى نەگٸزٸندە قابىلداندى. بٸز ينفلياتسييا ٶسٸپ, جىل سوڭىنا قاراي 13-15 پايىز دەڭگەيٸندە قالىپتاسادى دەپ بولجاپ وتىرمىز.
2022 جىلعى ناۋرىزدان باستاپ گەوساياسي جاعدايدىڭ شيەلەنٸسۋٸنٸڭ جەنە قازاقستاننىڭ قارجى نارىعىنا قىسىمنىڭ ايتارلىقتاي كٷشەيۋٸنٸڭ سالدارىنان ەلٸمٸزدە ينفلياتسييا ٷدەي تٷسكەنٸن ەسكەرگەن جٶن. رەسەي فەدەراتسيياسىنا قارسى سانكتسييالارعا بايلانىستى جاھاندىق جەتكٸزٸلٸم تٸزبەگٸندەگٸ پروبلەمالاردىڭ كٷردەلەنۋٸ ەلەمدەگٸ ٶندٸرٸس قۇنىنىڭ قىمباتتاۋىنا الىپ كەلٸپ وتىر. شەشٸم قابىلداعاندا بٸز وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعىن ەسكەرەمٸز.
ورتا مەرزٸمدٸ كەزەڭدە ينفلياتسييانى بەسەڭدەتۋ ماقساتىمەن ينفلياتسييامەن كٷرەس جەنە ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ اراسىنداعى تەڭگەرٸمدٸ ەسكەرە وتىرىپ, بٸز بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ 14 پايىز دەڭگەيٸندە ساقتاپ قالدىق.
بازالىق مٶلشەرلەمەنٸڭ جوعارى بولۋى كونترتسيكلدٸك بيۋدجەت ساياساتىمەن جەنە سىرتقى ينفلياتسييالىق قىسىمنىڭ ەلسٸرەۋٸمەن بٸرگە 2023 جىلى ينفلياتسييانىڭ 7,5-9,5 پايىزعا دەيٸن باياۋلاۋىنا ىقپال ەتەدٸ.
– ال رەسەيدٸڭ ورتالىق بانكٸ ينفلياتسييا مەن گەوساياسي فاكتورلارعا قاراماستان, بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ تٶمەندەتۋ باعىتىن ۇستاندى. نەلٸكتەن بٸزدٸڭ ۇلتتىق بانك, كەرٸسٸنشە, اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتايتۋدى جالعاستىرىپ كەلەدٸ?
– كەيبٸر ساراپشىلاردىڭ قازاقستان مەن رەسەي ورتالىق بانكتەرٸنٸڭ بازالىق مٶلشەرلەمەلەرٸن سالىستىراتىنى راس. رەسەي بانكٸ بيىل اقپان ايىندا نەگٸزگٸ مٶلشەرلەمەنٸڭ 9,5 پايىزدان 20 پايىزعا دەيٸن – ەكٸ ەسە ارتۋىنان كەيٸن ەكونوميكانىڭ قۇلدىراۋىنان بولىپ جاتقان دەفلياتسييالىق پروتسەستەردٸ ەسكەرە وتىرىپ, قارجىلىق تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن ونى 9,5 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەتتٸ. سونداي-اق رەسەيدە بٸرنەشە اپتادان بەرٸ دەفلياتسييا بايقالىپ وتىر, ماۋسىمدىق تٷزەتٸلگەن ينفلياتسييا سوڭعى ۋاقىتتا مەجەلەنگەن دەڭگەيدەن ايتارلىقتاي تٶمەن بولدى, بۇل رەتتە مٶلشەرەلەمەنٸ قارقىندى تٶمەندەتۋ – زاڭدى قۇبىلىس.
رەسەيدەگٸ جاعدايعا قاراعاندا, قازاقستاندا رەتسەسسييا كٷتٸلمەيدٸ, كەرٸسٸنشە, ٸسكەرلٸك بەلسەندٸلٸكتٸڭ, سۇرانىستىڭ ٶسۋٸ جاعدايىندا قوسىمشا فيسكالدىق يمپۋلس اياسىندا ينفلياتسييالىق قىسىمنىڭ ودان ەرٸ كٷشەيۋٸ كٷتٸلٸپ وتىر. وسى ورايدا رەسەي مەن قازاقستانداعى بازالىق مٶلشەرلەمەلەردٸ سالىستىرۋ دۇرىس ەمەس.
– كەيبٸر ساراپشىلار بازالىق مٶلشەرلەمە كٶتەرٸلسە دە, ونىڭ ايتارلىقتاي نەتيجەسٸ بولمادى دەپ سانايدى. ينفلياتسييانىڭ ٶسۋ قارقىنى دا تەز بولدى. سوندا بۇل شارا شىنىمەن تيٸمسٸز بولىپ شىقتى ما?
– ۇلتتىق بانك ينفلياتسييالىق تارگەتتەۋ رەجٸمٸندە اقشا-نەسيە ساياساتىن جٷرگٸزە وتىرىپ, ورتامەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا ينفلياتسييالىق ماقساتقا قول جەتكٸزۋدٸ كٶزدەيدٸ. ماكروەكونوميكادا قابىلدانعان شەشٸمدەردٸڭ بٸردەن نەتيجە بەرمەيتٸنٸن تٷسٸنۋ كەرەك. ۇلتتىق بانكتٸڭ اعىمداعى شەشٸمٸ ينفلياتسييا بويىنشا ماقساتقا بٸردەن ەمەس, بٸرنەشە ايدىڭ كٶلەمٸندە قول جەتكٸزۋگە باعىتتالعان.
ۇلتتىق بانك ورتا مەرزٸمدٸ نىسانالى باعدارلاردان بولجاناتىن ينفلياتسييا تراەكتوريياسىنىڭ الشاقتىعىن قىسقارتۋ ٷشٸن بارلىق قاجەتتٸ شارانى قابىلداپ وتىر, ينفلياتسييالىق تارگەتتەۋدٸڭ مەنٸ دە وسىندا.
ەزٸرگە بٸز ستاۆكانى تٶمەندەتۋگە سەبەپ كٶرٸپ وتىرعان جوقپىز. مٶلشەرلەمە 2024 جىلدىڭ اياعىندا تارگەتتەلەتٸن دياپازونعا جاقىندايتىن تراەكتوريياعا سەيكەس ينفلياتسييا دەڭگەيٸ ازايعان جاعدايدا تٶمەندەيدٸ.
– بازالىق مٶلشەرلەمەنٸ كٶتەرۋ ەكونوميكانى كرەديتتەۋ ٷشٸن تيٸمسٸز دەگەن پٸكٸر بار. ۇلتتىق بانك ەكونوميكانى نەسيەلەۋ قانشالىقتى تٶمەندەگەنٸن انىقتاۋ ٷشٸن قانداي دا بٸر تالداۋ جاسادى ما? ستاتيستيكا بۇل تۋرالى نە ايتادى?
– نەگٸزٸ, ەكونوميكانى نەسيەلەندٸرۋ مەسەلەلەرٸ – قارجىلىق رەتتەۋ جەنە قارجى نارىقتارىن دامىتۋ اگەنتتٸگٸنٸڭ قۇزىرەتٸندە. ۇلتتىق بانك ٶز تاراپىنان 2021 جىلدىڭ شٸلدە ايىنان اقشا-كرەديت ساياساتىن قاتاڭداتۋ تسيكلٸن باستادى. ەگەر بەرٸلٸپ جاتقان جاڭا نەسيەلەردٸ قاراستىراتىن بولساڭىز, ونىڭ كٶلەمٸ, ەسٸرەسە بيزنەسكە بەرٸلٸپ جاتقان نەسيەلەر, ايتارلىقتاي قوماقتى. مىسالعا, ٶتكەن جىلدىڭ ٶزٸندە بيزنەسكە بەرٸلگەن جاڭا كرەديتتەر 20,3 پايىزعا ٶسٸپ,11,1 ترلن تەڭگەگە دەيٸن جەتتٸ. ەكونوميكاعا بەرٸلگەن نەسيەلەردٸڭ جالپى كٶلەمٸ 24,8 پايىزعا, 19,5 ترلن تەڭگەگە دەيٸن ٶستٸ. ياعني نەسيەلەندٸرۋ ازايعان جوق. ال بٸزدٸڭ ورتاق ماقساتىمىز – بەرٸلەتٸن نەسيەنٸڭ سانىن ەمەس, ساپاسىن ارتتىرۋ. ەسٸڭٸزدە بولسا, وسىدان جيىرما شاقتى جىل بۇرىن ەل ەكونوميكاسى قارقىندى ٶسٸپ, حالىققا نەسيە بەرۋ ٷدەي تٷسكەن. بٸراق ودان ساپالى نەتيجە شىعا قويعان جوق.
ۇلتتىق بانك بازالىق مٶلشەرلەمە بويىنشا شەشٸم قابىلداعاندا ينفلياتسييامەن كٷرەس پەن ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸ اراسىنداعى تەڭگەرٸمدٸ ەسكەرە وتىرىپ, ينفلياتسييانى تٶمەندەتۋ بويىنشا نەعۇرلىم يكەمدٸ ستسەنارييدٸ تاڭدادى.
– قازٸر ۇلتتىق بانككە قوس ماندات بەرۋ مەسەلەسٸ كٶپ ايتىلىپ جٷر. بۇعان قاتىستى ۇستانىمدارىڭىز قانداي?
– ۇلتتىق بانكتٸڭ قۇزىرەتٸندە ينفلياتسييانىڭ ماقساتتى كٶرسەتكٸشتەرٸنە قول جەتكٸزۋگە مٷمكٸندٸك بەرە وتىرىپ, ەكونوميكانىڭ ٶسۋٸنە تٸكەلەي ەسەر ەتەتٸن نەمەسە ونى تٸكەلەي ىنتالاندىراتىن تەتٸكتەر جوق.
ەلەمدٸك تەجٸريبەدە, شىنىمەن دە, ورتالىق بانكتەردٸڭ قوس (كٶپ) مانداتتى قولدانۋ تەجٸريبەسٸ بار. الايدا بۇل ينفلياتسيياسى بۇرىننان تٶمەن ەرٸ تۇراقتى دامىعان ەلدەرگە عانا تەن. سونداي-اق كٶپ جاعدايدا مۇنداي ورتالىق بانكتەردٸڭ باستى ماقساتى – باعا تۇراقتىلىعىن ساقتاۋ, ال ەكونوميكالىق ٶسۋ (ەكونوميكالىق ساياسات) مانداتى ەكٸنشٸ ورىندا قالادى.
قازٸر ەلٸمٸزدە جوعارى ينفلياتسييا ورىن الىپ وتىرعان جاعدايدا ۇلتتىق بانكتٸڭ اقشا-كرەديت ساياساتىن تۇراقتاندىرۋشى رٶلٸن ساقتاپ قالۋى ەلدەقايدا ماڭىزدى.
– نەلٸكتەن ۇلتتىق بانك تەڭگەنٸڭ رۋبلگە قاتىستى تٸكەلەي باعامىن قالىپتاستىرۋ مەسەلەسٸن قاراستىرمايدى?
– ۇلتتىق بانك ۇلتتىق ۆاليۋتا باعامىنىڭ ەركٸن ٶزگەرمەلٸ قاعيداتتارىن ۇستانادى.
ماۋسىم ايىندا رۋبلدٸڭ باعاسى بارلىق ۆاليۋتاعا, ەڭ الدىمەن, اقش دوللارىنا قاتىستى ايتارلىقتاي نىعايدى. وسىنداي نىعايۋ رەسەي فەدەراتسيياسىندا ەنگٸزٸلگەن كاپيتال قوزعالىسىن شەكتەۋ شارالارى, ەنەرگييا رەسۋرستارىن قوسا العاندا, نەگٸزگٸ ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ جوعارى باعالارى اياسىندا, يمپورتتىڭ ايتارلىقتاي قىسقارۋىمەن بٸرگە ورىن الدى. بۇرىن ەنگٸزٸلگەن ۆاليۋتالىق شەكتەۋلەردٸڭ ايتارلىقتاي جەڭٸلدەۋٸنە قاراماستان, رەسەي رۋبلٸ مۇناي مەن گازدىڭ جوعارى باعاسى مەن يمپورتتىڭ تٶمەن كٶلەمٸ اياسىندا نىعايۋىن جالعاستىردى.
ٶز كەزەگٸندە, تەڭگەنٸڭ رەسەي رۋبلٸنە قاتىستى ايىرباس باعامى تٸكەلەي قالىپتاسپايدى, ول تەڭگە مەن رۋبلدٸڭ دوللارعا قاتىستى باعامىنا قاراي جەكەلەي قالىپتاسادى. تەڭگە/رۋبل نارىعى دەربەس قالىپتاسۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ مەملەكەتتەر اراسىنداعى ساۋدا-ساتتىق تەڭەسۋٸ قاجەت. ال قازٸر بٸزدٸڭ رەسەيدەن ەكەلەتٸنٸمٸز رەسەيگە اپاراتىنىمىزدان ەلدەقايدا كٶپ جەنە بٸزدٸڭ تاۋار ساتۋشىلارىمىز ٶز تاۋارلارىن رەسەيگە ساتقاندا تەڭگەگە ەمەس, ۆاليۋتاعا ساتقاندى تاڭدايدى. سوندىقتان تەڭگەگە دەگەن سۇرانىس تٶمەن.
قۇبىلمالى ايىرباس باعامى ساياساتىن ۇستانۋ – تەڭگەرٸمسٸزدٸكتەردٸڭ جيناقتالۋىن بولدىرمايدى جەنە سونىمەن قاتار ەلدٸڭ التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرٸن ساقتاۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. سوندىقتان رۋبلمەن نەمەسە كەز كەلگەن باسقا ۆاليۋتامەن پاريتەتكە ەسەر ەتۋ ماقساتىندا ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ايىرباس باعامى بويىنشا كەز كەلگەن امالدى جاساۋعا جول بەرٸلمەيدٸ.
– دوللار باعامى نارىق شارتىنا قاراي قالىپتاسىپ وتىر ما جەنە ۇلتتىق بانك بۇعان راسىمەن ارالاسپاي ما?
– ۇلتتىق بانك ۆاليۋتالىق ينتەرۆەنتسييالاردى جەنە ۆاليۋتا نارىعىندا جٷرگٸزٸلگەن بارلىق وپەراتسييا تۋرالى اقپاراتتى ايدىڭ سوڭىندا اشىپ كٶرسەتەدٸ. ۇلتتىق بانك ٸشكٸ ۆاليۋتا نارىعىندا جٷرگٸزٸلگەن وپەراتسييالاردىڭ كٶلەمٸن جەنە ولاردى جٷرگٸزۋ سەبەپتەرٸن جارييالاپ وتىرادى. سونىمەن قاتار تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلۋ سەبەپتەرٸن دە ٷزدٸكسٸز تٷسٸندٸرٸپ كەلەمٸز.
بۇل رەتتە قارجىلىق تۇراقتىلىققا قاۋٸپ-قاتەرگە جول بەرمەۋ ماقساتىندا ۇلتتىق بانك باعامنىڭ شامادان تىس قۇبىلمالىلىعى كەزٸندە ۆاليۋتالىق ساۋدا-ساتتىققا ارالاسۋ قۇقىعىن ساقتايدى.
بۇعان دەيٸن ۇلتتىق بانكتٸڭ رەسمي مەلٸمدەمەلەرٸندە ايتىلعانداي, قىسقا مەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا تەڭگە باعامىنىڭ قۇبىلمالىلىعى گەوساياسي جاعدايدىڭ ٶزگەرۋٸنە, ٸشكٸ قاتىسۋشىلاردىڭ كٷتۋلەرٸنە جەنە ەلەمدٸك نارىقتارداعى جاعدايعا بايلانىستى بولادى.
– قازٸر ەلەمدە كٷردەلٸ گەوساياسي جاعداي قالىپتاستى, جاعداي تەز ٶزگەرٸپ جاتىر. رەتتەۋشٸ جەنە تۇتاستاي العاندا بٸزدٸڭ قارجى جٷيەمٸز جاڭا سىناقتارعا دايىن با?
– يە, بٸز قيىن سىن-قاتەرلەرگە كەزٸگٸپ وتىرمىز, بٸراق قارجى جٷيەسٸ ولارعا تٶتەپ بەرٸپ, قيىندىقتاردى تابىستى ەڭسەرٸپ كەلەدٸ. اتاپ ايتقاندا, بٸز قابىلداعان شارالار اقپان ايىندا بٷكٸل دٷنيە جٷزٸن دٷر سٸلكٸندٸرگەن وقيعالار كەزٸندە قارجىلىق تۇراقتىلىقتى ساقتاپ قالۋعا سەپ بولدى.
بولاشاقتا بٸزدٸ نە كٷتٸپ تۇرعانىن قازٸر ەشكٸم تاپ باسىپ ايتا المايتىنى انىق, بٸراق جاعداي بٸرشاما تىنىش. بٸز بەرٸمٸز قيىندىقتار مەن تەۋەكەلدەردٸ كٶرٸپ وتىرمىز, قارجىلىق ينستيتۋتتارىمىز تۇراقتى. قازٸرگٸ ۋاقىتتا بٸزدٸڭ قارجى جٷيەمٸزدە نە بولىپ جاتقانىنا ەرەكشە الاڭداۋدىڭ جٶنٸ جوق. راس, كٶپتەگەن سىناق, تەۋەكەل بار. بٸراق بٸز كەز كەلگەن قۇبىلىسقا دايىنبىز.
بٸز جاعدايدى ٷنەمٸ باقىلاپ وتىرامىز, جاڭا سانكتسييالاردى, باسقا ەلدەردەگٸ شەشٸمدەردٸڭ ەكونوميكامىز بەن قارجى جٷيەمٸزگە ەسەرٸن ساراپتايمىز. ۇلتتىق بانكتە ٶتە بٸلٸمدٸ ەرٸ بٸلٸكتٸ ماماندار جۇمىس ٸستەيدٸ جەنە ولاردىڭ بارلىعى ٶز ٸسٸنە ادال. قارجىلىق جەنە باعا تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بارلىق قۇرال مەن رەسۋرس جەتكٸلٸكتٸ.
بٸز اشىق كوممۋنيكاتسييالىق ساياساتتى ۇستانۋدى جالعاستىرامىز, نارىقتىڭ كەسٸبي قاتىسۋشىلارى نە ٸستەپ جاتقانىمىزدى جەنە ونى قالاي قامتاماسىز ەتۋگە تىرىسىپ جاتقانىمىزدى تٷسٸنۋٸ ٷشٸن شەشٸمدەرٸمٸزدٸڭ لوگيكاسىن مەيلٸنشە تەز اشىپ كٶرسەتۋگە تىرىسامىز. مەنٸڭشە, قازٸرگٸ جاعدايدا بۇل ٶتە ماڭىزدى.
– ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.
ەڭگٸمەلەسەكەن
كەرٸباي مۇسىرمان,
