Resei men Qazaqstandaǵy bazalyq mólsher­lemelerdi salystyrý durys emes - Ǵalymjan Pirmatov

Ulttyq Bank Tóraǵasy Ǵalymjan Pirmatov «Egemen Qazaqstan» basylymyna bergen suhbatynda infliatsiia boiynsha orta merzimdi boljamdar, valiýta naryǵyndaǵy ahýal, sondai-aq Ulttyq Banktiń bazalyq mólsherlemeni kóterý faktory jáne onyń ekonomikany kreditteýge áseri týraly áńgimeledi.

– Qurmetti Ǵalymjan Oljauly, sońǵy ýaqytta Ulttyq Bank ba­zalyq mólsherlemeni eki márte kó­terdi. Al keiingi joly ony ózgerissiz saq­tap qaldy. Mundai sheshim qabyl­daýǵa ne sebep boldy?

– Bul sheshim osy jyldyń mamyr-maýsym ailarynda júrgizilgen boljamdyq raýndtyń qorytyndysy negizinde qabyldandy. Biz infliatsiia ósip, jyl sońyna qarai 13-15 paiyz deńgeiinde qalyptasady dep boljap otyrmyz.

2022 jylǵy naýryzdan bastap geosaiasi jaǵdaidyń shielenisýiniń jáne Qazaqstannyń qarjy naryǵyna qysymnyń aitarlyqtai kúsheiýiniń saldarynan elimizde infliatsiia údei túskenin eskergen jón. Resei Fede­ra­tsiiasyna qarsy sanktsiialarǵa bailanys­ty jahandyq jetkizilim tizbegindegi problemalardyń kúrdelenýi álemdegi ón­diris qunynyń qymbattaýyna alyp kelip otyr. Sheshim qabyldaǵanda biz osy faktorlardyń barlyǵyn eske­remiz.

Orta merzimdi kezeńde infliatsiiany báseńdetý maqsatymen infliatsiia­men kúres jáne ekonomikanyń ósýi arasyndaǵy teńgerimdi eskere otyryp, biz bazalyq mólsherlemeni 14 paiyz deńgeiinde saqtap qaldyq.

Bazalyq mólsherlemeniń joǵary bolýy kontrtsikldik biýdjet saiasatymen jáne syrtqy infliatsiialyq qysymnyń álsireýimen birge 2023 jyly infliatsiianyń 7,5-9,5 paiyzǵa deiin baiaýlaýyna yqpal etedi.

– Al Reseidiń Ortalyq banki infliatsiia men geosaiasi faktorlarǵa qara­mastan, bazalyq mólsherlemeni tómen­detý baǵytyn ustandy. Nelik­ten bizdiń Ulttyq Bank, kerisinshe, aqsha-kredit saiasatyn qataitýdy jalǵastyryp keledi?

– Keibir sarapshylardyń Qazaq­stan men Resei ortalyq bankteriniń bazalyq mólsherlemelerin salystyratyny ras. Resei banki biyl aqpan aiynda negizgi mólsherlemeniń 9,5 paiyzdan 20 paiyzǵa deiin – eki ese artýynan keiin ekonomikanyń quldyraýynan bolyp jatqan defliatsiialyq protsesterdi eskere otyryp, qarjylyq turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin ony 9,5 paiyzǵa deiin tómendetti. Sondai-aq Reseide birneshe aptadan beri defliatsiia baiqalyp otyr, maýsymdyq túzetilgen infliatsiia sońǵy ýaqytta mejelengen deńgeiden aitarlyqtai tómen boldy, bul rette mólsherelemeni qarqyndy tómendetý – zańdy qubylys.

Reseidegi jaǵdaiǵa qaraǵanda, Qazaq­standa retsessiia kútilmeidi, keri­sin­she, iskerlik belsendiliktiń, sura­nystyń ósýi jaǵdaiynda qosym­sha fiskaldyq impýls aiasynda inflia­tsiialyq qysymnyń odan ári kúsheiýi kútilip otyr. Osy oraida Resei men Qazaqstandaǵy bazalyq mólsher­lemelerdi salystyrý durys emes.

– Keibir sarapshylar bazalyq mólsherleme kóterilse de, onyń aitarlyqtai nátijesi bolmady dep sanaidy. Infliatsiianyń ósý qar­qyny da tez boldy. Sonda bul shara shynymen tiimsiz bolyp shyqty ma?

– Ulttyq Bank infliatsiialyq targetteý rejiminde aqsha-nesie saiasatyn júrgize otyryp, ortamerzimdi perspektivada infliatsiialyq maqsatqa qol jetkizýdi kózdeidi. Makroekonomikada qabyldanǵan sheshimderdiń birden ná­tije bermeitinin túsiný kerek. Ult­tyq Banktiń aǵymdaǵy sheshimi in­fliatsiia boiynsha maqsatqa birden emes, birneshe aidyń kóleminde qol jet­kizýge baǵyttalǵan.

Ulttyq Bank orta merzimdi nysanaly baǵdarlardan boljanatyn infliatsiia traektoriiasynyń alshaqtyǵyn qysqartý úshin barlyq qajetti sharany qabyldap otyr, infliatsiialyq targetteýdiń máni de osynda.

Ázirge biz stavkany tómendetýge sebep kórip otyrǵan joqpyz. Mól­sher­leme 2024 jyldyń aiaǵynda targetteletin diapazonǵa jaqyndaityn traektoriiaǵa sáikes infliatsiia deńgeii azaiǵan jaǵdaida tómendeidi.

– Bazalyq mólsherlemeni kóterý ekonomikany kreditteý úshin tiimsiz degen pikir bar. Ult­tyq Bank ekonomikany nesieleý qan­sha­lyqty tómendegenin anyqtaý úshin qandai da bir taldaý jasady ma? Statistika bul týraly ne aitady?

– Negizi, ekonomikany nesielendirý máseleleri – Qarjylyq retteý jáne qarjy naryqtaryn damytý Agent­tiginiń quzyretinde. Ulttyq Bank óz tarapynan 2021 jyldyń shilde aiynan aqsha-kredit saiasatyn qatańdatý tsiklin bastady. Eger berilip jatqan jańa nesielerdi qarastyratyn bolsańyz, onyń kólemi, ásirese bizneske berilip jatqan nesieler, aitarlyqtai qomaqty. Mysalǵa, ótken jyldyń ózinde bizneske berilgen jańa kreditter 20,3 paiyzǵa ósip,11,1 trln teńgege deiin jetti. Ekonomikaǵa berilgen nesielerdiń jalpy kólemi 24,8 paiyzǵa, 19,5 trln teńgege deiin ósti. Iaǵni nesielendirý azaiǵan joq. Al bizdiń ortaq maqsatymyz – beriletin nesieniń sanyn emes, sapasyn arttyrý. Esińizde bolsa, osydan jiyrma shaqty jyl buryn el ekonomikasy qarqyndy ósip, halyqqa nesie berý údei túsken. Biraq odan sapaly nátije shyǵa qoiǵan joq.

Ulttyq Bank bazalyq mólsherleme boiynsha sheshim qabyldaǵanda infliatsiiamen kúres pen ekonomikanyń ósýi arasyndaǵy teńgerimdi eskere otyryp, infliatsiiany tómendetý boiynsha neǵurlym ikemdi stsenariidi tańdady.

– Qazir Ulttyq Bankke qos mandat berý máselesi kóp aitylyp júr. Buǵan qatysty ustanymdaryńyz qandai?

– Ulttyq Banktiń quzyretinde in­f­liatsiianyń maqsatty kórsetkishterine qol jetkizýge múmkindik bere otyryp, ekonomikanyń ósýine tikelei áser etetin nemese ony tikelei yntalandyratyn tetikter joq.

Álemdik tájiribede, shynymen de, ortalyq bankterdiń qos (kóp) man­datty qoldaný tájiribesi bar. Alaida bul infliatsiiasy burynnan tómen ári turaqty damyǵan elderge ǵana tán. Sondai-aq kóp jaǵdaida mundai ortalyq bankterdiń basty maqsaty – baǵa turaqtylyǵyn saqtaý, al ekonomikalyq ósý (ekonomikalyq saiasat) mandaty ekinshi orynda qalady.

Qazir elimizde joǵary infliatsiia oryn alyp otyrǵan jaǵdaida Ulttyq Banktiń aqsha-kredit saiasatyn turaqtandyrýshy rólin saqtap qalýy áldeqaida mańyzdy.

– Nelikten Ulttyq Bank teń­ge­niń rýblge qatysty tikelei baǵa­myn qalyptastyrý máselesin qaras­tyr­maidy?

– Ulttyq Bank ulttyq valiýta baǵamynyń erkin ózgermeli qaǵi­dattaryn ustanady.

Maýsym aiynda rýbldiń baǵasy barlyq valiýtaǵa, eń aldymen, AQSh dol­laryna qatysty aitarlyqtai nyǵaidy. Osyndai nyǵaiý Resei Federa­tsiiasynda engizilgen kapital qoz­ǵalysyn shekteý sharalary, ener­giia resýrstaryn qosa alǵanda, negizgi eksporttyq taýarlardyń joǵary ba­ǵalary aiasynda, importtyń aitarlyq­tai qysqarýymen birge oryn aldy. Buryn engizilgen valiýta­lyq shekteýlerdiń aitarlyqtai jeńil­deýine qaramastan, Resei rýbli munai men gazdyń joǵary baǵasy men importtyń tómen kólemi aiasynda nyǵaiýyn jalǵastyrdy.

Óz kezeginde, teńgeniń Resei rýb­line qatysty aiyrbas baǵamy tikelei qalyptaspaidy, ol teńge men rýbldiń dollarǵa qatysty baǵamyna qarai jekelei qalyptasady. Teńge/rýbl naryǵy derbes qalyptasý úshin bizdiń memleketter arasyndaǵy saýda-sat­tyq teńesýi qajet. Al qazir bizdiń Re­seiden ákeletinimiz Reseige aparaty­nymyzdan áldeqaida kóp jáne bizdiń taýar satýshylarymyz óz taýar­laryn Reseige satqanda teńgege emes, valiýtaǵa satqandy tańdaidy. Son­dyqtan teńgege degen suranys tómen.

Qubylmaly aiyrbas baǵamy saiasatyn ustaný – teńgerimsizdikterdiń jinaqtalýyn boldyrmaidy jáne sonymen qatar eldiń altyn-valiýta rezervterin saqtaýǵa múmkindik beredi. Sondyqtan rýblmen nemese kez kelgen basqa valiýtamen paritetke áser etý maqsatynda ulttyq valiýtanyń aiyrbas baǵamy boiynsha kez kelgen amaldy jasaýǵa jol berilmeidi.

– Dollar baǵamy naryq shartyna qarai qalyptasyp otyr ma jáne Ulttyq Bank buǵan rasymen aralaspai ma?

– Ulttyq Bank valiýtalyq interventsiialardy jáne valiýta nary­ǵynda júrgizilgen barlyq operatsiia týraly aqparatty aidyń sońynda ashyp kórsetedi. Ulttyq Bank ishki valiý­ta naryǵynda júrgizilgen opera­tsiialardyń kólemin jáne olardy júrgizý sebepterin jariialap otyrady. Sonymen qatar teńge baǵa­my­nyń qubylý sebepterin de úzdiksiz túsindirip kelemiz.

Bul rette qarjylyq turaqtylyqqa qaýip-qaterge jol bermeý maqsatynda Ulttyq Bank baǵamnyń shamadan tys qubylmalylyǵy kezinde valiýtalyq saýda-sattyqqa aralasý quqyǵyn saqtaidy.

Buǵan deiin Ulttyq Banktiń resmi málimdemelerinde aitylǵandai, qysqa merzimdi perspektivada teńge baǵamynyń qubylmalylyǵy geosaiasi jaǵdaidyń ózgerýine, ishki qatysýshylardyń kútýlerine jáne álemdik naryqtardaǵy jaǵdaiǵa bailanysty bolady.

– Qazir álemde kúrdeli geosaia­si jaǵdai qalyptasty, jaǵdai tez ózgerip jatyr. Retteýshi jáne tutas­tai alǵanda bizdiń qarjy júiemiz jańa synaqtarǵa daiyn ba?

– Iá, biz qiyn syn-qaterlerge kezigip otyrmyz, biraq qarjy júiesi olarǵa tótep berip, qiyndyqtardy tabysty eńserip keledi. Atap aitqanda, biz qabyldaǵan sharalar aqpan aiynda búkil dúnie júzin dúr silkindirgen oqiǵalar kezinde qarjylyq turaq­ty­lyqty saqtap qalýǵa sep boldy.

Bolashaqta bizdi ne kútip turǵanyn qazir eshkim tap basyp aita almaityny anyq, biraq jaǵdai birshama tynysh. Biz bárimiz qiyndyqtar men táýekelderdi kórip otyrmyz, qarjylyq institýttarymyz turaqty. Qazirgi ýaqytta bizdiń qarjy júiemizde ne bolyp jatqanyna erekshe alańdaýdyń jóni joq. Ras, kóptegen synaq, táýekel bar. Biraq biz kez kelgen qubylysqa daiynbyz.

Biz jaǵdaidy únemi baqylap otyramyz, jańa sanktsiialardy, basqa elderdegi sheshimderdiń ekonomikamyz ben qarjy júiemizge áserin saraptaimyz. Ulttyq Bankte óte bilimdi ári bilikti mamandar jumys isteidi jáne olardyń barlyǵy óz isine adal. Qarjylyq jáne baǵa turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin barlyq qural men resýrs jetkilikti.

Biz ashyq kommýnikatsiialyq saia­satty ustanýdy jalǵastyramyz, naryqtyń kásibi qatysýshylary ne istep jatqanymyzdy jáne ony qalai qamtamasyz etýge tyrysyp jat­qa­nymyzdy túsinýi úshin sheshimderi­miz­diń logikasyn meilinshe tez ashyp kórsetýge tyrysamyz. Menińshe, qazir­gi jaǵdaida bul óte mańyzdy.

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimeleseken

Káribai MUSYRMAN,

 «Egemen Qazaqstan»