كوللاج: بەيسەنعازى ۇلىقبەك
كەڭەس وداعى تاراعان جىلداردان باستاپ (قىزىل يمپەرييا تۇسىندا رۇقسات ەتٸلمەيتٸن تاقىرىپتار), ورىستىڭ بٸراز عالىمدارى, قازٸرگٸ ۋاقىتتا رەسەيدە تۇرىپ جاتقان قازاقتاردىڭ تاريحىن, دەستٷرٸن سونىمەن قاتار, ولاردىڭ ۇستانىمى مەن سەنٸمدەرٸن جەنە تۇرىپ جاتقان ايماقتارىنىڭ اتاۋلارىن تۇراقتى تٷردە زەرتتەپ, جيناقتاپ جەنە بۇلتتارتپاس شىنايى دەلەلدەرمەن ناقتىلاپ, ونى سول ەلدٸڭ باسپاسٶزٸندە ارا-تۇرا بولسا دا, جارىققا شىعارىپ كەلەدٸ. سونىڭ بٸرٸ جەنە بٸرەگەيٸ چەليابينسك قالاسىندا تۇراتىن يۋريي بوشنياكوۆ.
«وڭتٷستٸك ورال دالاسى ەجەلدەن ەۋروپاعا ٶتۋدٸڭ ەڭ ىڭعايلى ورنى – «كاسپيي دەلٸزٸنە» قاقپا رەتٸندە قىزمەت ەتكەن. وڭتٷستٸگٸندە قازاقستاننىڭ سۋسىز شٶلەيت دالاسى جاتسا, سولتٷستٸگٸندە ٷيٸر-ٷيٸر تابىنى بار قالىڭ كٶشپەلٸلەر ٶمٸر سٷردٸ. بۇل دالادا كٸمدەر تۇرمىس سٷرمەدٸ دەيسٸز. كەزٸندە وسى سولتٷستٸكتە سارماتتار, الاندار جەنە باسقالار دا كٶشٸپ-قونىپ جٷردٸ. سودان كەيٸن عۇنداردان باستاپ تٷركٸلەرگە دەيٸن وسى ۇلانعايىر ٶلكەنٸ مەكەندەدٸ. X-XI عاسىرلاردا وڭتٷستٸك ورال دالاسى قىپشاق كونفەدەراتسيياسىنىڭ قۇرامىنا كٸردٸ. سودان كەيٸن, ۇلىستار ىدىراعاننان كەيٸن, ونى قازٸرگٸ قازاق حالقىنىڭ كٸشٸ جٷزٸنە كٸرەتٸن, رۋ-تايپالار قونىس ەتتٸ. شامامەن XVII عاسىرعا قاراي كٷشەيگەن, بٸرٸككەن قازاق حاندىعى باشقۇرت شەكاراسىنا تاقادى. وسىلايشا قازاقتار XVII عاسىرعا قاراي باشقۇرت شەكاراسىنا تاقاپ كەلدٸ. بۇل حالىقتاردىڭ قارىم-قاتىناسى ەر تٷرلٸ جاعدايدا بولدى».
وسىلاردى وقي وتىرىپ, اۆتوردىڭ جازبالارىنان تاعى مىنانداي جولداردى كەزدەستٸرەسٸڭ: «باتىستا باشقۇرتتار مەن قازاق رۋلارىنىڭ اراسىنداعى شەكارا ورال ٶزەنٸ ارقىلى ٶتتٸ. سول جاعالاۋدا قازاقتاردىڭ جازعى جايىلىمدارى ورنالاستى. ول جايىلىمدار: ماگنيتوگورسك, ۆەرحنەۋرالسك, اگاپ, كيزيل اۋداندارىندا جەنە ۆارنا, ترويتسك, گيمەن ايماقتارىندا بولدى. تاعى بٸر ايتارىم, قازاقتىڭ «قىز-جٸبەك» ليرو-ەپوستىق پوەماسىنىڭ باس كەيٸپكەرٸ – تٶلەگەننٸڭ رۋى, وسى ورال ٶزەنٸنٸڭ اۋماعىندا (قازاقتار جايىق نەمەسە اق جايىق اتايدى) ماگنيتوگورسك اۋدانىندا كٶشٸپ جٷرگەن.
«قازاقتاردىڭ سولتٷستٸك شەكاراسى, ولاردى باشقۇرتتاردان اجىراتىپ تۇرعان, ميان ٶزەنٸ بويىمەن ٶتكەن. اڭىز-ەڭگٸمەلەردٸڭ بٸرٸندە: «كٸشٸ جٷز رۋلارىنىڭ بٸرٸنە جاتاتىن, سۇلتان تاعانبايدىڭ تٶرت ۇلى بولعان: ەسٸمباي, سارىباي, ماڭعىت جەنە سٸلەمباي.
ٷلكەن ۇلى – ەسٸمباي باشقۇرت قىزىنا ٷيلەنٸپ, ەكەسٸن قاتتى اشۋلاندىرادى. تاعانباي ونى ٶزٸنەن اۋلاقتاتىپ, قۋىپ جٸبەرەدٸ. سونداي-اق قارعاپ-سٸلەپ, ونىڭ ٶلۋٸن تٸلەيدٸ. ەسٸمباي باشقۇرت جەرٸنٸڭ تاۋلى ٶڭٸرٸندە اڭ اۋلاپ جٷرٸپ, تاسقا جانشىلىپ, قازا تابادى. ال سول مەيٸتتٸڭ جانىندا جەرگە قۇلاعان تاستىڭ استىنان «ەسٸمبايدىڭ قانى» اتانعان مۇناي فونتانى اتقىلاپ تۇرعان ەكەن. قازٸر وسى ارادا, ياعني, باشقۇرتستاندا مۇنايشىلار قالاسى – يشيمباي بار.
تاعانبايدىڭ ەكٸنشٸ ۇلى – سارىباي ٶز اۋىلدارىمەن توبىل ٶزەنٸنٸڭ ماڭىنا كٶشٸپ كەلەدٸ. ونىڭ قىستايتىن جەرٸ سارىباي دەپ اتالادى. بۇل قازاقستاننىڭ قوستاناي وبلىسىنداعى ەيگٸلٸ سوكولوۆ-سارىباي كەن ورنىنىڭ اۋدانى.
تاعانبايدىڭ ٷشٸنشٸ ۇلى – ماڭعىت, ٶز اۋىلدارىمەن ورال ٶزەنٸ بويىنا كٶشٸپ كەلگەن ەكەن. ونىڭ ەلٸ, وسى ٷشٸنشٸ ۇلدىڭ اتىمەن اتالعان, قازٸرگٸ كٷنگٸ باشقۇرتستانداعى ماڭعىت تاۋلارىنىڭ ماڭايى, ساي-سالاسى بولاتىن. كەيٸننەن وسى تاۋدىڭ اتىمەن, بۇل ارادا ماڭعىت دەپ اتالاتىن كازاك ەلدٸمەكەنٸ پايدا بولدى. سونىمەن قاتار, بۇل جەر, تەمٸر رۋداسىنا ٶتە باي ەكەنٸ انىقتالدى. كەيٸننەن, ٸشكٸ رەسەيدەن كەلگەن, ورىس قىزمەت ەتۋشٸلەرٸ ماڭعىت اتاۋىن ماگنيت سٶزٸنە اينالدىرىپ, سودان كەيٸن ونىڭ نەگٸزٸندە مەتاللۋرگتەر قالاسى – ماگنيتوگورسك بوي كٶتەردٸ.
تاعانبايدىڭ تٶرتٸنشٸ ۇلى – سٸلەمباي ەڭ كٶرنەكتٸ بولدى. ول ٶز اۋىلدارىمەن بٸرگە قيىر سولتٷستٸكتە, مياس ٶزەنٸنٸڭ اۋماعىندا, باشقۇرت كٶشپەندٸلەرٸنە جاقىن جٷردٸ. ول ەكٸ ەلدٸڭ ورتاسىنداعى ٷزدٸكسٸز بارىمتانى, ٶزارا رەيدتەردٸ توقتاتا الدى. سٶيتٸپ, باشقۇرت رۋلارىمەن بەيبٸتشٸلٸك ورناتتى. كٶپتەگەن قازاق پەن باشقۇرت رۋلارى, ونىڭ قاراماعىنا قارادى. بۇل ەلدەردٸڭ قۇرامىندا بٸرلەسكەن نەكەلەر جيٸ كەزدەسەتٸن. قازاقتار دا, باشقۇرتتار دا ونى قۇرمەتتەپ, جاقسى كٶردٸ. قازاقتار سٸلەمبايدى بي دەپ جارييالاپ, ونى جاڭا قۇرمەتتٸ ەسٸممەن سٸلەم بي دەپ اتادى. تٸپتٸ وتارلاۋ دەۋٸرٸندە دە, ورىستاردىڭ وسى ايماقتاعى جۇرتتىڭ كٶڭٸلٸن تابۋ ٷشٸن, كەزٸندە سولاردىڭ تٸلٸمەن اتالعان سٸلەم بي اڭعارىنىڭ اتاۋىن ٶزگەرتۋگە باتىلى جەتپەدٸ. ولاردىڭ وسى اراعا سالعان كٸشٸگٸرٸم قالا بەكٸنٸسٸ سٸلەم بي دەپ اتالدى. بۇل اتاۋ, كەلە-كەلە, كەيٸننەن چەليابٸگە اينالدى. سٶيتٸپ, ورىس كارتاسىنا وسى اتاۋمەن كٸردٸ», - دەيدٸ ورىس عالىمى يۋريي بوشنياكوۆ.
بٸزدٸڭ كەيبٸر عالىمدار, چەليابينسك سٶزٸنٸڭ تٷپ-تٶركٸنٸ سەلەبە دەپ ايتىپ جٷر. ەرينە, ەركٸمنٸڭ ٶز دەلەلٸ بار شىعار.
سونىمەن, قازٸرگٸ باشقۇرتستانداعى يشيمباي قالاسى, قازاقشا ايتقاندا, ەسٸمباي. (ورىستار ەسٸل ٶزەنٸن يشيم دەپ اتايدى عوي). سونىمەن قاتار, ماڭعىت تاۋ - ماگنيتوگورسك قالاسىنىڭ تٷپكٸ اتاۋى. ماڭعىت كەيٸننەن ورىسشا ماگنيت, ارتىنان ماگنيتوروسك دەپ اتالعان بولدى عوي. رەسەيدٸڭ وسى كٷنگٸ چەليابينسك قالاسىنىڭ اتاۋىنىڭ دا قالاي شىققانىن ەندٸ تٷسٸندٸك. كٸشٸ جٷز تٶرەسٸ – سٸلەمباي, ارتىنان قالىڭ جۇرتشىلىق سٸلەم بي دەپ اتاعان ازاماتتىڭ ەسٸمٸ, كەيٸننەن وسى اراعا ەسكەري بەكٸنٸس رەتٸندە سالىنعان قالاشىقتىڭ اتىنا اينالىپ – سٸلەم بي, كەيٸننەن چەليابٸ دەپ اتالعانىن بٸلدٸك. ورىس عالىمىنىڭ شىندىققا جاقىن كەلەتٸن تاريحي شىعارماسىن وقي كەلە, چەليابينسك وبلىسىنىڭ اۋماعىن, ٶز زامانىندا كٸشٸ جٷزدٸڭ قازاق تايپالارى مەن رۋلارىنىڭ كٶنەدەن مەكەندەگەنٸن اڭعارامىز.
جالپى, رەسەيدٸڭ قۇرامىنداعى قاجى – تارحان (استراحان), سارى - تاۋ (ساراتوۆ), سامار – قۇندىز دالاسى (سامارا), ورىنبور (ورەنبۋرگ), سٸلەم بي (چەليابينسك), قورعان (كۋرگان), تٶمەن – تٶمەنگٸ دالا (تيۋمەن), ٷركٸت (يركۋتسك), توڭ – توپىراعى توڭ بولىپ كەلەتٸن ٶلكە – مەرزلايا زەمليا (تومسك), ومبى - قارى قالىڭ جاۋاتىن ٶڭٸر (ومسك), كەمەر - ٶزەننٸڭ جاعالاۋى (كەمەروۆو), تار (تارسك), سونداي-اق التاي تاۋلى ٶلكەلەرٸ ەجەلگٸ تٷركٸلەردٸڭ, ياعني, كٶشپەلٸ قازاق تايپالارى مەن رۋلارىنىڭ عاسىردان, عاسىرلارعا جالعاسقان اتامەكەندەرٸ بولاتىن.
