اقش پرەزيدەنتٸ دونالد ترامپ پەن رەسەي باسشىسى ۆلاديمير پۋتيننٸڭ اراعا از ۋاقىت سالىپ بەيجٸڭگە بارۋى ەلەمدٸك ساياساتتاعى جاڭا ديپلوماتييالىق قوزعالىستاردى ايقىن كٶرسەتتٸ. بٸر اپتا ٸشٸندە ەلەمدەگٸ ەڭ ىقپالدى ەكٸ دەرجاۆانىڭ كٶشباسشىلارىن قابىلداعان قىتاي ٶزٸنٸڭ حالىقارالىق ارەناداعى سالماعىن تاعى بٸر مەرتە اڭعارتتى. ەسٸرەسە, ۋكرايناداعى سوعىس, اقش–قىتاي بەسەكەلەستٸگٸنٸڭ كٷشەيۋٸ جەنە تاياۋ شىعىستاعى گەوساياسي شيەلەنٸستەر جاعدايىندا بەيجٸڭنٸڭ ۆاشينگتون مەن مەسكەۋمەن قاتار بايلانىس ورناتۋى ساراپشىلار نازارىن اۋدارىپ وتىر.
وسىعان بايلانىستى قىتايدىڭ قازٸرگٸ سىرتقى ساياساتى قانداي باعىتتا دامىپ جاتىر? بەيجٸڭ ٷشٸن باستى باسىمدىق ەكونوميكا ما, ەلدە قاۋٸپسٸزدٸك پە? قىتاي ٶزٸن جاڭا ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ نەگٸزگٸ ويىنشىسى رەتٸندە كٶرسەتۋگە قانشالىقتى ۇمتىلىپ وتىر? وسى جەنە ٶزگە دە سۇراقتار تٶڭٸرەگٸندە ult.kz تٸلشٸسٸ ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ حالىقارالىق قاتىناستار فاكۋلتەتٸ ايماقتانۋ كافەدراسىنىڭ دوكتورانتى قانات قاھارمەن سۇقباتتاستى.
فوتو: قانات قاھاردىڭ جەكە مۇراعاتىنان
– قىتاي باسشىسى سي تسزينپين الدىمەن دونالد ترامپپەن, كەيٸن ۆلاديمير پۋتينمەن كەزدەستٸ. بۇل كەزدەسۋلەر قىتايدىڭ اقش پەن رەسەيمەن قاتىناسىنداعى قانداي مٷددەلەردٸ شەشە الادى دەپ ويلايسىز?
– سٸز ايتىپ ٶتكەندەي دونالد ترامپ قىتايدان كەتكەن بويدا ۆلاديمير پۋتين بەيجٸڭگە كەلٸپ ٷلگٸردٸ. بٸر اپتا ٸشٸندە بەيجٸڭ ۆاشينگتون مەن مەسكەۋدەن كەلگەن ەكٸ كٶشباسشىنى قابىلدادى. بۇل ٸس-شارالار قىتايدىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى رٶلٸن كٶرەسەتتٸ. قازٸرگٸ حالىقارالىق تەرتٸپتەگٸ ٶزگەرٸستەر, رەسەي مەن ۋكراينانىڭ ۇزاققا سوزىلعان سوعىسىن, اقش-يران قاقتىعىسى جەنە قىتاي مەن امەريكا قۇراما شتاتتارى اراسىنداعى بەسەكەلەستٸكتٸڭ كٷشەيۋٸن ەسكەرە وتىرىپ, ەلەمدەگٸ الپاۋىت ٷش ەل اراسىندا كەزدەسۋلەر بولاتىنى جەنە «كٸم كٸمگە جاقىنداۋى مٷمكٸن?» دەگەن سۇراق ايتىلىپ كەلگەن ەدٸ.
پۋتيننٸڭ قىتايعا ساپارى كەزٸندە ەكٸ ەل ساۋدا, عىلىم مەن تەحنولوگييا, باق الماسۋ سيياقتى سالالاردى قامتيتىن 40-تان استام ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمگە وتىردى. سونىمەن قاتار ەكٸ كٶشباسشى رەسەي مەن قىتايدى «كٶپپوليارلى ەلەمدەگٸ ماڭىزدى كٷش ورتالىقتارى» دەپ سيپاتتايتىن بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەگە قول قويدى. سي مەن پۋتين كەزدەسۋٸنٸڭ باستى مٷددەسٸ – رەسەيدٸڭ تابيعي گازىن موڭعولييا ارقىلى قىتايعا تاسىمالداۋدى كٶزدەيتٸن «سٸبٸر كٷشٸ 2» (Power of Siberia 2) گاز قۇبىرى جوباسى ەدٸ. دەگەنمەن, ەكٸ تاراپ كەلٸسٸمگە كەلمەدٸ. تەك كٶرشٸ ەلدٸڭ رەسۋرسىنا ارقا سٷيەۋ قىتاي ٷشٸن قاۋٸپتٸ. قىتايدىڭ ەنەرگەتيكالىق ديپلوماتيياسىنداعى نەگٸزٸ باعىتتارىنىڭ بٸرٸ – ەنەرگەتيكا سالاسىن ەرتاراپتاندارۋ جەنە اكتسيونەرلٸك قۇقىققا يە بولۋ.
فوتو: سٸبٸر كٷشٸ 2 (قىزىل تٷستٸ سىزىق) / reuters
ال ترامپ پەن سي تسزينپين بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەگە قول قويعان جوق, ەشقانداي كەلٸسٸمگە وتىرۋعا كۋە بولعان جوق. بٸرنەشە كەلٸسٸمنٸڭ ەگجەي-تەگجەيٸ اقش پرەزيدەنتٸ بەيجٸڭنەن كەتكەننەن كەيٸن عانا جارييالاندى. ۆاشينگتون قىتايدىڭ اقش اۋىلشارۋاشىلىق ٶنٸمدەرٸن جىلىنا ورتا ەسەپپەن 17 ميلليارد دوللارعا ساتىپ الۋعا جەنە 200 Boeing ۇشاعىن ساتىپ الۋعا كەلٸسكەنٸن مەلٸمدەدٸ. بٸراق, ەكٸ تاراپ چيپ ٶندٸرٸسٸ مەن سيرەك كەزدەسەتٸن جەنە جەر مەتالدارى ٶندٸرٸسٸ تۋرالى كەلٸسٸمگە كەلگەنٸ جايىندا ايتىلمادى.
ايتىلعان اقپاراتتاردان قىتاي–اقش جەنە رەسەي قاتىناستارىندا ەنەرگەتيكالىق جەنە ساۋدا ەكونوميكالىق قاتىناستاردى باستى مٷددە رەتٸندە قاراستىراتىندىعىن, ەكٸ الپاۋىت ەل اراسىندا بالانىستى ساقتاعىسى كەلەتٸنٸن كٶرۋگە بولادى.
– بەيجٸڭنٸڭ بٸر مەزەتتە ۆاشينگتونمەن دە, مەسكەۋمەن دە بايلانىسىن نىعايتۋىنىڭ باستى ماقساتى قانداي?
– بۇل ساپارلار قىتايدىڭ وسى ەكٸ ەلمەن قارىم-قاتىناسىنداعى ٷلكەن ايىرماشىلىقتى كٶرسەتتٸ. ترامپتىڭ ساپارى كەزٸندە قىتاي امەريكا قۇراما شتاتتارىمەن قارىم-قاتىناسىن تۇراقتاندىرۋعا نازار اۋداردى. اقش پەن قىتاي اراسىنداعى ساۋدا سوعىسى, تەحنولوگييا جەنە تايۆان سيياقتى نەگٸزگٸ داۋلى مەسەلەلەر بويىنشا تٸكەلەي ەسكەري قاقتىعىستاردىڭ الدىن الۋعا, ەكٸ ەل اراسىنداعى تۇراقتىلىقتى ساقتاۋعا باعىتتالعان. ال, پۋتيننٸڭ ساپارى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ تەرەڭدەتۋدٸ كٶزدەيدٸ. بۇل باتىستىڭ قىسىمىنا قاراماستان ەكٸ ەل اراسىنداعى ستراتەگييالىق قاتىناستار تۋرالى شارتتى قايتا راستايدى جەنە تىعىز گەوساياسي ايماقتىق ىنتىماقتاستىقتى ساقتايدى.
– قىتايدىڭ قازٸرگٸ سىرتقى ساياساتىندا ەكونوميكا باسىم با, ەلدە قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸ مە?
– قازٸرگٸ قىتاي ساياساتىندا ەكونوميكالىق قاتىناستار جەنە تۇراقتىلىق باسىم. ٶيتكەنٸ قىتاي ەلٸ جەنە قىتاي مەدەنيەتٸ ٷشٸن قاي ۋاقىتتا دا تۇراقتى دامۋ جەنە ەلدٸڭ كٷشەيۋٸ باستى ماقسات جەنە ول سوڭعى جەڭٸسكە الىپ كەلەتٸن ٷدەرٸس.
– قىتاي ٶزٸن جاھاندىق دەلدال ەرٸ ىقپالدى كٷش رەتٸندە كٶرسەتۋگە ۇمتىلىپ وتىر دەۋگە بولا ما?
– ەرينە, اقش پەن رەسەي پرەزيدەنتتەرٸنٸڭ بٸر اپتا ٸشٸندە بٸرٸنەن سوڭ بٸرٸ قىتايعا ۇشٸپ كەلۋٸ قىتاي ديپلوماتيياسى تاريحىندا بۇرىن-سوڭدى بولماعان جاعداي. ەكٸ ەل باسشىسىن قابىلداۋ جەنە ٶزٸنە تيٸمدٸ ەكونوميكالىق قاتىناستاردى قاراستىرۋىداعى قىتايدىڭ ماقساتى – ىقپالدى ٸرٸ دەرجاۆا رەتٸندەگٸ يميدجٸن كٶرسەتۋ. جەنە ونىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى رٶلٸ بار ەكەنٸ سٶزسٸز. سونىمەن قاتار, قىتاي ەلەمدٸك تەرتٸپتٸ قايتا قۇرۋ جەنە ونىڭ باسىم كٷشٸنە اينالۋ نيەتٸن جاسىرمايدى.
– بۇل ەلەمدەگٸ جاڭا گەوساياسي تەرتٸپتٸڭ قالىپتاسىپ جاتقانىن اڭعارتا ما?
– ەلەمدٸك تەرتٸپتٸڭ تەز ارادا ٶزگەرٸسكە تٷسۋٸ قيىن. ەر ەلدٸڭ ٶزٸندٸك ساياسي مٷددەسٸ بار. رەسەي ۋكرايناداعى سوعىسىن جالعاستىرۋ ٷشٸن قىتايدىڭ ەكونوميكالىق قولداۋىنا سٷيەنەدٸ جەنە بارىنشا قىتايدى ٶز تارپىندا بولۋىن قالايدى. دەگەنمەن, رەسەي مەن قىتايدىڭ اقش–يزرايلدٸڭ يرانعا قارسى سوعىسى جەنە ورمۋز بۇعازىن باقىلاۋعا الۋىنا قاتىستى كٶزقاراستارى ەرتٷرلٸ بولۋى مٷمكٸن. قىتايدىڭ ەكونوميكالىق جەنە ەنەرگەتيكالىق نارىعى ەلەمدٸك كەمە قاتىناسى جولدارىنا تەۋەلدٸ. سوندىقتان ول بۇعازدىڭ بۇعاتتالۋىن تەزٸرەك شەشۋدٸ قالايدى. رەسەي بولسا, بۇل قاقتىعىستان ٶز مۇنايىنا سالىنعان سانكتسييانى باسقا ەلدەردٸڭ جەڭٸلدەتٸپ ساتىپ الۋىن قالايدى. ال اقش قىتايدىڭ يرانعا قولداۋ كٶرسەتۋدەن باس تارتۋىنا نيەتتٸ. ەلەمدٸك ساياساتتا ٶز مٷددەسٸن ويلاعان ەلدەردٸڭ اراسىندا جاڭا تەرتٸپتٸڭ قالىپتاسۋى قيىن جەنە كەز كەلگەن ۋاقىتتا مٷددەگە بايلانىستى ولارىڭ ەلەمدٸك تەرتٸپتەگٸ رٶلٸ دە ٶزگەرٸپ وتىرادى.
– قىتايدىڭ رەسەيمەن جاقىنداسۋى باتىس ەلدەرٸنٸڭ رەاكتسيياسىنا قالاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن?
– قىتاي–رەسەي باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋٸندە بەيجٸڭ مەن مەسكەۋ اراسىندا جاھاندىق كٶپپوليارلىلىقتى جاقتايتىن كەلٸسٸمگە قول قويىلعانى ايتىلدى. بۇل جەردە كٶپپوليارلى ەلەمنٸڭ دامۋىن ٸلگەرٸلەتۋ – جەكە ەلدەردٸڭ حالىقارالىق ٸستەرگە مونوپولييا جاساۋىنا جەنە بلوكتار قۇرۋعا قارسى تۇرۋ, سونداي-اق كٶپتەگەن ەلدەردٸڭ ەركٸن پٸكٸرٸن بٸلدٸرۋٸ, ەدٸل جەنە اقىلعا قونىمدى جاھاندىق جٷيە قۇرۋ دەپ كٶرسەتٸلگەنٸمەن, باتىس ەلدەرٸ ٷشٸن ونىڭ ارتىندا شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى, بريكس ەلدەرٸ جەنە عالامدىق وڭتٷستٸك سىندى باتىس ەلدەرٸنٸڭ قاتىسۋىنسىز ۇيىمداردى مەڭزەگەنٸن بٸلۋگە بولادى.
– قىتايدىڭ سوڭعى ديپلوماتييالىق بەلسەندٸلٸگٸ ورتالىق ازييا ەلدەرٸنە, سونىڭ ٸشٸندە قازاقستانعا قالاي ەسەر ەتۋٸ مٷمكٸن?
– الپاۋىت ەلدەردٸڭ اراسىنداعى قاتىناستاردا ورتالىق ازييا ەلدەرٸنٸڭ ۇستانىمى كٶپۆەكتورلى ساياسات بولعاندىقتان, ەزٸرگە قاتتى ەسەرٸ بولا قويمايدى. قازاقستان ەلەمدٸك ساياساتتا بەلگٸلٸ ساياسي ۇستانىمدى ەشقاشان بٸلدٸرگەن ەمەس جەنە الپاۋىت ەلدەرمەن ديپلوماتييالىق قاتىناستا ەلەمدٸك ساياساتتى تالقىلامايتىن. سوندىقتان تەك ەكونوميكالىق قاتىناستاردى دامىتۋعا نازار اۋداراتىن ۇستانىمدا قالعانى دۇرىس دەپ سانايمىن.
سۇقباتتاسقان
بالجان جەڭسقىزى
