(1).jpg)
قيىر سولتٷستٸكتە – مۋرمانسك قالاسىندا ەسكەري بورىشىمدى ٶتەپ جٷرگەن كەزٸم بولاتىن. بٶلٸمگە جۋىقتا عانا كەلگەنمٸن. سەمەي قالاسىنان بٸر توپ جٸگٸتتەردٸ ارنايى جولاۋشىلار پوەزىنا سالىپ اتتاندىرعاندا, كٷن مەن تٷن بٸردەي ەدٸ. مۇندا كەلگەن بەتتە قاراڭعى تٷنگە سٷڭگٸدٸك. سٶيتسەك, پوليارلىق تٷننەن بٸر-اق شىعىپپىز عوي. مۇندايدى بۇرىن كٸم كٶرگەن? تٷنٸ دە تٷن, كٷنٸ دە تٷن. جارىق كٷندٸ اڭساپ قينالدىق. العاشقى دايىندىقتان ٶتٸپ جٷرگەنٸمدە, دەنەمنٸڭ ەر جەرٸنە سىزداۋىقتار تورسيىپ شىققانى. تەگٸ, اۋا-رايىنىڭ اۋىسقاندىعىنان بولار. كيٸم تيٸپ كەتسە, جان شىداتپاي اۋىرادى. امالسىز بٶلٸمدەگٸ شاعىن ەمحاناعا باردىم. ەمحانا ەكٸ-ٷش بٶلمە عانا. بٸر دەرٸگەر ەيەل جەنە ەكٸ مەدبيكە جۇمىس ٸستەيتٸن كٶرٸنەدٸ. ناعىز قازاقتىڭ ورتاسىندا ٶسكەن باسىم ەلگٸلەرگە نە ٷشٸن كەلگەنٸمدٸ جەنە جارام جايىندا ەرەڭ تٷسٸندٸردٸم. دەرٸگەر قاسىندا وتىرعان شاشى قوڭىرلاۋ, سونشالىق سٷيكٸمدٸ, قول-اياعى بالعاداي, اق حالات كيگەن ەدەمٸ قىزعا مەنٸ قاراپ شىق دەپ مەڭزەدٸ. قىز ورتا بويلى, مەنٸمەن دەڭگەيلەس, جاسى دا ماعان قارايلاس. قاسىما كەلٸپ, ٷستٸمدەگٸ فورمامدى, مايكامدى شەشتٸرٸپ, ارقامنىڭ بٸرنەشە تۇسىنان شىققان سىزداۋىقتى الدىمەن ابايلاپ مايلاپ, حيرۋرگييالىق پىشاقپەن تٸلٸپ-تٸلٸپ جٸبەرگەنٸ. جانىما باتقاندىقتان, جان داۋسىم شىقتى. وعان قاراپ جاتقان قىز جوق, اققان ارام قانداردى سٷرتٸپ الىپ, قولىمەن جارامدى سىعىپ, تاس قىلىپ بايلاپ تاستادى. ٶزٸ «نيچەگو, نيچەگو» دەپ قويادى. سەلدەن سوڭ قايدان كەلگەنٸمدٸ سۇرادى. قازاقستاننان ەكەنٸمدٸ ايتتىم. «زناچيت, تى كازاح», – دەدٸ ول كٷبٸرلەپ. سٶيتٸپ, بٸراز كٷن ەمحاناعا ٷزبەي كەلٸپ جٷردٸم. بٸردە اتىمدى سۇرادى.
– بەيسەنعازى, – دەدٸم قىسىلىپ-قىمتىرىلىپ.
– ەسلي يا سوكراششەننو تەبيا بەيسەنوم نازوۆۋ, تى نە وبيديشسيا? – دەدٸ قىز ماعان. مەن باسىمدى يزەدٸم. ٶزٸن ناتاشا دەپ تانىستىردى. ۇلتى چۋۆاش ەكەن, ونى دا ايتتى. سٶيتٸپ, ەكەۋٸمٸز جاقىنداسىپ, بٸراز كٷننەن كەيٸن دوستاسىپ تا ٷلگەردٸك. كەيدە ەكەۋٸمٸز قاتار وتىرىپ جاي عانا ەڭگٸمەلەسەتٸن ەدٸك. مەنٸڭ كەيبٸر تٷسٸندٸرە الماعانىمدى ول ەپتەپ تٷسٸنٸپ, «ورىسشا وسىلاي ايتقىڭ كەلٸپ وتىر عوي» دەيتٸن. مەن «دا» دەپ قويامىن. ٶزٸ سٷيكٸمدٸ, سۇلۋ, سىمباتتى قىزعا كٶڭٸلٸمنٸڭ اۋعانىن بٸراز ۋاقىتتان سوڭ تٷسٸندٸم. كٷندە كەلٸپ تۇرعىم كەلەدٸ. سىزداۋىقتار جازىلىپ كەتكەن. دەرٸگەر مەن ەكٸنشٸ مەدبيكە كٶڭٸلٸمدٸ تٷسٸنەدٸ-اۋ دەيمٸن, مەن قىسىلىڭقىراپ كٸرگەندە, اۋلاقتاپ كەتٸپ, ٶز جۇمىستارىمەن ەۋرە بولىپ جاتادى. ناتاشا نازدانىپ كەلٸپ, قولىمنان جەتەكتەپ, قۋىقتاي باسقا بٶلمەگە كٸرگٸزەتٸن. مەنٸڭ شاشىم قارا, كٶزدەرٸم دٶڭگەلەك, قاستارىم قالىڭ, قىر مۇرىندى, بەتٸم اقشىل تٷستٸ, ەدەمٸلەۋ جٸگٸتپٸن. ەلدە جٷرگەندە دە بٸراز قىزدار قىرىنداپ جٷرەتٸن.
بٸردە «مەن باتىردىڭ قارىنداسىمىن» دەگەنٸ. «ول كٸم?» دەگەندەي اڭىرايىپ قالىپپىن. ناتاشا كٷلدٸ دە: «ۆاسيليي يۆانوۆيچ چاپاەۆ بٸزدٸڭ حالىقتىڭ ۇلتتىق باتىرى عوي, – دەدٸ. «ول ورىس ەمەس پە?» دەپپٸن. «ول – چۋۆاش باتىرى, بٸز ونى ماقتان تۇتامىز», – دەدٸ ناتاشا. «سولاي ما?» دەدٸم. ول باسىن يزەدٸ. «بٸزدٸڭ مۋرمانسكٸگە كٶشٸپ كەلگەنٸمٸزگە بٸرنەشە جىل بولدى. ەكەم – ينجەنەر, كەمەدە جۇمىس ٸستەيدٸ. شەشەم – مۇعالٸم. مەنەن ٶزگە بالالارى جوق».
تاعى بٸردە: «سەن تٷركٸ حالقىنا جاتاسىڭ عوي. بٸز دە تٷركٸ ەلٸ بولىپ سانالامىز», – دەگەنٸ. اۋىلدىڭ بالاسى مەن ونى قايدان بٸلەيٸن. مەن تەك قازاق ەكەنٸمدٸ بٸلەمٸن, ەيتەۋٸر. تەگٸ, ەكەسٸ بٸلٸمدٸ ادام بولار, قىزىنا بەرٸن تٷسٸندٸرٸپ, ٷيرەتٸپ, قۇلاعىنا قۇيىپ قويعان ەكەن. سٶيتٸپ, ەكەۋمٸزدٸڭ ماحاببات جىرىمىز باستالعان ەدٸ.
بٸز كٶبٸنە قالادان گٶرٸ ايلاقتىڭ جاعاسىنا كەلٸپ, جاعاداعى تٷرلٸ كەمەلەردٸ جەنە ەسكەري سۋاستى كەمەلەرٸن تاماشالايتىنبىز. بٸر جىلدىڭ ٸشٸندە ەكەۋٸمٸز دە بٸر-بٸرٸمٸزدٸ ۇناتىپ, ٶتە جاقىنداسىپ كەتتٸك. ناتاشا مەنٸ بٸرنەشە كٷن كٶرمەسە تۇرا المايتىن. روتاعا جٷگٸرٸپ كەلەتٸن. ەسكەري مەدپۋنكتتە ٸستەيدٸ ەرٸ اعا سەرجانت اتاعى بار بولاتىن. قاراپايىم سولدات قالجىڭداي المايتىن. بٸزدٸڭ روتانىڭ باستىعى كاپيتان ۆاسيلەۆ پەن ستارشينا كوۆالەۆ اعا سەرجانت ەكەۋٸمٸزدٸڭ جاقىندىعىمىزدى بٸلەدٸ. سوندىقتان ناتاشا (شىن اتى ناتاليا) كەلٸپ, مەنٸ سۇراسا, قىدىرۋعا بٸر-ەكٸ ساعاتقا, ەسٸرەسە, كەشكٸ استان سوڭ جٸبەرە سالاتىن. ناتاشا ٶتە اشىق ەرٸ شىنايى سٶيلەيتٸن. ٶجەت ەدٸ. كەيدە بۋشلاتىمنىڭ ٸشٸنە ەكٸ قولىن تىعىپ جٸبەرٸپ, بٸر سەت قۇشاقتاپ تۇرىپ الاتىن.
بٸردە دەمالىس كٷنٸ مەنٸ ٷيٸنە ەرتٸپ كەلدٸ. ەكە-شەشەسٸمەن تانىستىردى. اتا-اناسى بييازى كٸسٸلەر ەكەن.
ەسكەردە جٷرگەنٸمە بٸرجارىم جىل تولعاندا, سوقىرٸشەك بولىپ, گوسپيتالعا تٷستٸم. ناتاشا كٷنٸنە بٸر رەت ارنايى كەلەدٸ. كەيدە ىستىق تاماق, توقاشتار ەكەلٸپ, تۋمبوچكاما سالىپ كەتەتٸن. ارا-تۇرا ويلايمىن: «ناتاشا – قالانىڭ قىزى ەرٸ باسقا ۇلتتىڭ ٶكٸلٸ. مەن بولسام تەك قازاقتار تۇراتىن اۋىلدانمىن. قالاي ٷيگە الىپ بارامىن?» دەپ. اۋىلدا كٶپبالالى وتباسىندا ٶسكەن بوزداقپىن عوي, قازاقيلىعىم تاعى بار, ٶتە قىسىلامىن. بٸراق شىنىمەن سٷيٸپ قالدىم.
«وسى قالادا قال, ەكەممەن بٸرگە جۇمىس ٸستەيسٸڭ, جالاقىلارىڭ ٶتە جوعارى بولادى»,- دەيدٸ ول ٷنەمٸ. كەيدە: «مەنٸ ٶزٸڭمەن بٸرگە الا كەت, جۋرناليستيكاعا تٷسەمٸن دەيسٸڭ عوي. الماتىدا تۇرامىز. سەندەر جاق قاتتى ىستىق ەمەس پە?» – دەۋشٸ ەدٸ كٷلٸپ. مەن ساحاراداي ىستىق ەمەس دەيمٸن. گوسپيتالدان شىققان سوڭ, ەبدەن جازىلىپ كەتكەنشە جاتتىعۋلارعا جارامايدى دەپ, مەنٸ سالىنىپ جاتقان كٶپقاباتتى ٷيلەردٸڭ بٸرٸنە كٸلتشٸ ەتٸپ قويدى. بٸر پودەزدە قانشاما پەتەر بولسا, سونشاما كٸلتتٸ قولىما ۇستاپ جٷرەمٸن. مۋرمانسك ول كەزدە قۇرىلىس جاعىنان كەڭەستەر وداعى بويىنشا بٸرٸنشٸ ورىندى الاتىن. پەتەر يەلەرٸ وتباسىلارىمەن كٷندٸز كەلٸپ, وردەرلەرٸن كٶرسەتٸپ, دايىن بولىپ قالعان پەتەرلەرٸن اشتىرىپ, داستارقان جايىپ, مەنٸ دە قوناققا شاقىرىپ, راحاتقا باتاتىن ەدٸ. قايتسٸن, باسپانالى بولۋ, قاي ۇلت ٷشٸن دە قۋانىش قوي. ناتاشا: «سەن قالاساڭ, بٸز دە وسىنداي پەتەر الاتىن بولامىز», – دەپ ٷگٸتتەپ قوياتىن. سٷيتەتٸن دە بەتٸمنەن, ەرنٸمنەن سٷيٸپ-سٷيٸپ الاتىن. وندايدا تٶبەم كٶكتەن اسىپ كەتەتٸن ەدٸ.
كٷندٸز سىلاقشى ەيەلدەر پەتەر قابىرعالارىنا تۇسقاعاز جاپسىرماستان بۇرىن, ەڭ بٸرٸنشٸ گازەتتەردٸ بۋدا-بۋداسىمەن ەكەپ, قابىرعالارعا جاپسىراتىن. ول ەبدەن كەۋٸپ قالعان سوڭ, ونىڭ ٷستٸنە تٷرلٸ-تٷستٸ قاعازدى جاپسىراتىن ەدٸ.
بٸردە تاڭەرتەڭ كەلٸپ, تٷنگٸ كٷزەتشٸدەن كٸلتتەردٸ الىپ, پەتەرلەردٸڭ اشىق قالماعاندىعىن تەكسەرٸپ جٷرگەنمٸن. بٸر پەتەردەن (قابىرعالارعا جاپسىرۋ ٷشٸن مۋرمانسك وبلىستىق «نا ستراجە زاپوليارە» گازەتٸن پايدالاناتىن) قابىرعاعا جاپسىرىلعان بٸر گازەتتە (تٶبەگە جاقىن جاپسىرىلىپتى) ەدەمٸ ازييالىق قىزدىڭ سۋرەتٸن كٶردٸم, ول تۋرالى ٷلكەن ماتەريال جازعان ەكەن. بۇل كٸم ەكەن دەپ سىلاقشى ەيەلدەردٸڭ كٸشٸگٸرٸم ساتىسىن ەكەپ, قابىرعاعا تٸرەپ قويدىم دا, جوعارى كٶتەرٸلٸپ, ماتەريالدى تولىقتاي وقىپ شىقتىم. سٶيتسەم, قازاقستاننان شىققان ەنشٸ قىز بولگاريياداعى كونكۋرستا «زولوتوي ورفەيدٸ» جەڭٸپ الىپتى. ٶزٸ سەمەيدٸڭ جارما اۋدانىنان بولىپ شىقتى. مەن قايران قالىپ, بٸراز وتىردىم ەرٸ قاتتى قۋاندىم. قايتا بٸر وقىپ شىقتىم. مەن ٶزٸم ٷرجار اۋدانىنانمىن, ول بولسا جارما اۋدانىنان. ەكەۋٸ دە – كٶرشٸ جاتقان اۋدان.
ەلٸم ەسٸمە تٷستٸ, كٶزٸمە جاس كەلٸپ قالعانىن بايقاماپپىن. ساتىدا وتىرىپ, بٸراز جىلاپ العانىم ەلٸ ەسٸمدە. تەرەزەگە قاراسام, پوليارلىق تٷن. «كٷنٸ بار, تٷنٸ بار قايران قازاقستانىم-اي», – دەدٸم ٸشٸمنەن. مەن سٶيتٸپ العاش رەت قازٸرگٸ اتاقتى ەنشٸ روزا رىمباەۆامەن وسىلايشا سىرتتاي تانىسقان ەدٸم.
ەلگە قايتاتىن ۋاقىت تا تاياندى. ەكٸ جىلعى ەسكەري ٶمٸر, ىستىق-سۋىق, تەمٸردەي تەرتٸپ مەنٸ دە بٸراز شيراتىپ, شىنىقتىرىپ ەدٸ. مەنٸڭ ەندٸگٸ ۋايىمىم – «ناتاشانى قالاي ەلگە اپارام, وتباسىم, اۋىلداستارىم نە دەيدٸ?» دەگەن مەسەلە. جۋرناليست بولسام دەگەن ماقساتىم تاعى بار. ناتاشا قال دەپ ەلەك. مەنٸڭ ەلگە كەتكٸم كەلەدٸ. وندا بٸرگە الىپ كەت دەيدٸ. «ەمٸربەكتٸڭ بالاسى ورىستىڭ بٸر قىزىن الىپ كەلٸپتٸ» دەيدٸ عوي ەل شۋلاپ, سوندا قايتپەكپٸن.
بٸر كٷنٸ ناتاشامەن اشىق سٶيلەسۋگە تۋرا كەلدٸ. مەن ەلگە بارىپ, ٷي-ٸشٸممەن كەلٸسٸپ كەلەيٸن دەدٸم. بايقۇس قىز بوتاداي بوزداپ قويا بەردٸ.
– سەن ٶتٸرٸك ايتىپ تۇرسىڭ, قايتىپ كەلمەيسٸڭ, – دەدٸ. «مەن سەنٸ سونشالىقتى سٷيەتٸنٸمدٸ وسى ۋاقىتقا دەيٸن تٷسٸنبەي كەلدٸڭ بە?- دەدٸ ٸزٸنشە جۇبانىپ. ايقايلاپ ماعان ۇرسىپ الدى. – مەن قايتىپ كەلٸپ, سەنٸ الىپ كەتەمٸن عوي. الماتىدا تۇراتىن بولامىز» دەيمٸن مٸڭگٸرلەپ. بٸر كەزدە شاپالاقپەن بەتٸمنەن سالىپ قالعانى. اڭداۋسىز تۇرعان مەن تەڭسەلٸپ كەتتٸم. ول مەنٸ قۇشاقتاي الىپ, تاعى جىلادى. «تالاي ورىستىڭ جٸگٸتٸ ارتىمنان جٷگٸرٸپ ەدٸ, مەن ەشكٸمگە قايىرىلماپ ەدٸم-اۋ. ەگەر مەنٸ تاستايتىن بولساڭ, مەن ٶلەمٸن», – دەدٸ بۋلىعىپ. ناتاشانى قۇشاقتاپ, شامام كەلگەنشە جۇباتىپ ەلەكپٸن. ول بۋشلاتىمنىڭ ٸشٸنە قولىن تىعىپ الىپ, جىلاپ تۇردى. «ەيتەۋٸر, سەنٸ ەشقاشان تاستامايمىن», – دەپ ەزەر جۇباتتىم. ٶزٸم دە كەرەمەتتەي سٷيەتٸن ەدٸم, قيعىم كەلمەيدٸ.
– ناتاشا, ەرتەڭ كەزدەسەيٸكشٸ,- دەپ ەرەڭ شىعارىپ سالدىم.
اينالايىن-اي, سالى سۋعا كەتكەندەي ەرەڭ باسىپ كەتٸپ بارا جاتتى. ەرتەڭٸندە قىزبەن قايتا كەزدەستٸم. ول مەنٸ قۇشاقتاپ, بەتٸمنەن سٷيدٸ دە: «بەيسەن, مەن ساعان بٸر نەرسە ايتايىن. ەكە-شەشەم رۇقسات بەردٸ جەنە كاپيتان ۆاسيلەۆتەن دە رۇقسات الدىم. سەنٸ ەندٸ ەلٸڭە كەتكەنشە بٸزدٸڭ ٷيدە تۇراتىن بولاسىڭ»,-دەدٸ. ەلگە كەتۋگە دە بٸر جارىم اي قالعان. ٸشٸمنەن ويلادىم: «ەندٸ ماحابباتتان بۇرىن, ەرلٸ-زايىپتى بولىپ تۇراتىن بولدىق-اۋ». سەنەر-سەنبەسٸمدٸ بٸلمەدٸم. «روتا كومانديرٸ رۇقسات بەرگەن بولسا, جارايدى»,- دەدٸم.
كەشكە جاقىن ول مەنٸ ٷيٸنە ەرتٸپ كەلدٸ. بٶگدە ەلدٸڭ زاڭى باسقاشا ما, بٸزگە ارنايى بٸر بٶلمەسٸن دايىنداپ قويىپتى. سٶيتٸپ, ەكەۋٸمٸز بٸر بٶلمەدە تۇرىپ جاتتىق. تاڭەرتەڭ ەرتە كەتەمٸز, كەشكە قايتىپ كەلەمٸز. مەن ەلگە قايتاردىڭ الدىندا, بٸر كٷنٸ تٷندە ناتاشا مەنٸ قۇشاقتاپ الىپ: «بەيسەن, مەنٸڭ اياعىم اۋىرلاپ قالدى, سەن ەلٸڭە بارىپ, الماتىداعى وقۋىڭا تٷسكەنشە, بٸر بالاڭ وسى جاقتا بولۋى مٷمكٸن. مەن وسىنىڭ بارلىعىن سەن قايتىپ كەلسٸن دەپ, مەنٸ تاستاپ كەتپەسٸنشٸ دەپ ەدەيٸ ۇيىمداستىردىم. سوندىقتان سەن ماعان رەنجٸمە. ەگەر ۇل تۋسام, اتىن كٸم دەپ قويايىن?»-دەپ سۇرادى. مەن ساسقانىمنان «ەرلٸك دەپ قويا سال»,-دەپپٸن. ول «ەرليك» دەپ كٷبٸرلەدٸ. «قىز بولسا, ٶزٸم اتايمىن»,-دەدٸ.
ەلگە قايتاتىن تاعى دا ۋاقىت كەلٸپ, مۋرمانسكٸدەن الماتىعا ۇشىپ كەتتٸم. ەلگە ورالىپ, ودان الماتىعا وقۋعا تٷسٸپ (جۋرناليستيكا فاكۋلتەتٸنە), ناتاشا بٸراز ۋاقىت ۇمىت بولدى. بٸر كٷنٸ ودان حات كەلدٸ. حاتتا ٶزٸنٸڭ بوسانعانىن, ۇل بالا تۋعانىن, اتىن مەن ايتقانداي ەرلٸك دەپ قويعانىن, قازٸر ٷيدە ەكەنٸن جازىپتى. «ۋاقىتىڭ بولسا, كەلٸپ كەت»,-دەپ قوسىپتى.
ستۋدەنتتە سوناۋ مۋرمانسكٸگە بارىپ كەلۋگە قايدان اقشا بولسىن ەرٸ بٸرٸنشٸ كۋرستامىن, ساباقتان قولىم بوسامايدى. تەك ناتاشانى قۇتتىقتاپ حات جازىپ جٸبەردٸم. «كەيٸنٸرەك بارىپ قايتامىن», – دەدٸم. بٸراق سوناۋ بٸر قيىرداعى مۋرمانسكٸگە قايتىپ جولىم تٷسپەدٸ. بٸراز ۋاقىتقا دەيٸن حات الىسىپ تۇردىق. رەتٸ كەلٸپ, وسىنداعى قازاقتىڭ بٸر قىزىنا ٷيلەندٸم. بالالى-شاعالى بولدىق.
مٸنە, سودان بەرٸ قىرىق جىل ٶتتٸ. سوناۋ الىستا قالعان زاپوليارلىق قىزدىڭ مەنٸ سونشالىقتى سٷيگەنٸن, ونىڭ ريياسىز ماحابباتىن, ەلٸ كٷنگە دەيٸن ۇمىتا المايمىن. جٷرەگٸمدٸ سىزداتقان تالاي جىلعى ساعىنىش ەستە قالسىن, ۇمىتىلماسىن دەپ ەڭگٸمە ەتٸپ جازدىم.
