وقيمىن دەگەنگە مەملەكەت جاسايتىن جاقسىلىقتار كٶپ

– دەيدٸ بعم-عا قاراستى «قارجى ورتالىعى» اق-تىڭ پرەزيدەنتٸ رامازان ەلٸمقۇلوۆ

«بەسٸكتەن باستاپ بٸلٸم ٸزدە» دەيدٸ قازاق دانالىعى. بٸلٸمنٸڭ ماڭىزدىلىعى وسىدان-اق كٶرٸنەدٸ. جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە بٸلٸمنٸڭ شەكاراسى كەڭەيدٸ, مازمۇنى ارتتى. ەيتسە دە, نارىقتىق قوعامنىڭ قىسپاعى, جىل سايىن بٶلٸنەتٸن مەملەكەتتٸك گرانتتىڭ شەكتەۋلٸلٸگٸ ەربٸر قازاقستاندىق جاستىڭ بٸلٸم الۋىنا مٷمكٸندٸك بەرۋٸ دە ەكٸتالاي. مەملەكەت وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جولىن قالاي تاپتى?  بۇل تۋرالى قازاقستان رەسپۋبليكاسى بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنە قاراستى «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلٸك قوعامىنىڭ پرەزيدەنتٸ رامازان ەلٸمقۇلوۆ ايتىپ بەردٸ.

– رامازان سيحىمۇلى, «قارجى ورتالىعى» اكتسيونەرلٸك قوعامى وپەراتور قىزمەتٸن اتقارىپ وتىرعان مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جيناقتاۋ جٷيەسٸ تۋرالى بٷگٸنگٸ كٷنٸ كٶپشٸلٸك بٸلەدٸ دەگەن ويدامىز. ٶيتكەنٸ, بۇل تۇرعىدا زاڭ قابىلدانىپ, جٷيەنٸڭ جۇمىس ٸستەي باستاعانىنا دا ٷش جىلداي ۋاقىت ٶتتٸ. وسى كەزەڭدە قانداي نەتيجەگە جەتتٸڭٸزدەر?

– دۇرىس ايتاسىز. مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جيناقتاۋ سالىمىن اشىپ, بالالارىنىڭ تابىستى بولاشاعىنا جول سالىپ جاتقان اتا-انالار بار­شىلىق. ولار جىل ٶتكەن سايىن كٶبەيٸپ كەلەدٸ دەسەك تە بولادى. بٸزدٸڭ ورتالىق جٷيەنٸڭ وپەراتورى بولعاندىقتان, قاي جەردە قانداي سالىم اشىلدى, وسىنىڭ بەرٸن باقىلاپ, قاداعالاپ وتىرادى. بٷگٸنگٸ تاڭدا سالىمشىلارىمىزدىڭ سانى 15,5 مىڭ ادامنان استى. ونىڭ ٸشٸندە ەڭ بەلسەندٸ ٶڭٸرلەر رەتٸندە الماتى, استانا, وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىستارىن اتاپ ٶتكەن جٶن بولار.

– حالىق تاراپىنان, سالىم­شىلار تاراپىنان بۇل جٷ­يە قالاي باعالانۋدا? ٷگٸت-ناسي­حات جۇمىستارىن قانشالىق­تى دەڭگەيدە اتقارىپ جاتىرسىزدار?

– ەرينە, بٸزگە ەڭ الدىمەن قاجەت نەرسە – ول حالىقتىڭ سەنٸمٸ. بٸزگە بٷگٸندە كٶپتەگەن اتا-انالار قوڭىراۋ شالىپ, حابارلاسىپ تۇرادى. بەلسەندٸ اتا-انالار ٶز پٸكٸرلەرٸن دە بٸلدٸرٸپ جاتادى. ەربٸر پٸكٸر بٸز ٷشٸن قىمبات. سونىڭ نەگٸزٸندە جٷيە جەتٸلدٸرٸلە بەرەدٸ. بٸز دە حالىقتىڭ سەنٸمٸن اقتاۋ ٷشٸن بارىنشا تىرىسىپ ەڭبەك ەتٸپ جاتىرمىز. ٷش جىل ٸشٸندە قانشاما ٷگٸت-ناسيحات جۇمىستارى جٷرگٸزٸلدٸ. گازەت-جۋرنالدار, تەلەارنالار, ينتەرنەت ارقىلى, تٸپتٸ, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر ارقىلى بٸز جٷيەنٸ بارىنشا ناسيحاتتادىق. ەربٸر اتا-انانىڭ باۋىر ەتٸ بالاسى ٷشٸن وسى باستان قارجى جيناۋىن, ول قارجىنىڭ ەسەلەپ كٶبەيۋٸنە مەملەكەت جاعداي جاسايتىنىن تٷسٸندٸرٸپ باقتىق. وسى ورايدا ايتا كەتەر نەرسە, مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جيناقتاۋ جٷيەسٸ تمد اۋماعىندا تەك بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدە عانا جۇمىس ٸستەيدٸ. ال ەلەمدٸك دەڭگەيدە توعىز مەملەكەت وسى جٷيەنٸ قولدانادى. بٸز مٷم­كٸندٸگٸنشە جٷيەنٸ جەتٸلدٸرە بەرەمٸز.

– قارجىنىڭ ەسەلەپ كٶبەيۋٸنە مەملەكەت جاعداي جاسايدى دەپ قالدىڭىز. ول قانداي جاعداي?

– مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جي­ناقتاۋ جٷيەسٸ بويىنشا ەربٸر سالىمشى مەملەكەتتٸڭ سىياقىسىن پايدالانا الادى. ەڭگٸمە ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەر تاراپىنان بەرٸلەتٸن 14 پايىزدىق ٷستەمەدەن بٶلەك, مەملەكەتتٸڭ بٶلەتٸن 5-7 پايىز ٷستەمەسٸ تۋرالى. 7 پايىز ٷستەمە جەتٸم, مٷگەدەك بالالارعا, از قامتىلعان نەمەسە كٶپبالالى وتباسىلاردىڭ بالالارىنا بە­رٸلەدٸ. بۇل تۇرعىدان كەلگەندە ەر­بٸر سالىمشىنىڭ قارجىسى ەكٸ سىي­اقىنى دا قوسىپ ەسەپتەگەندە جىلىنا 19-21 پايىزعا ارتىپ وتىرادى. جەنە مەملەكەت تاراپىنان بٶلٸنەتٸن سىياقىلارعا تابىس سالىعى سالىنبايدى. بۇل جيناقتاۋ سالىمىنىڭ ٶزگە سالىمداردان ەڭ ٷلكەن ايىرماشىلىعى. بٸراق بۇل جەردە ەسكەرە كەتەتٸن نەرسە – سالىم تەك بٸلٸم الۋ ماقساتىندا اشىلۋى تيٸس. ال ەگەر بٸلٸم الۋ ماقساتىنان ٶزگە ماقساتقا جۇمسالاتىن بولسا, وندا مەملەكەت تاراپىنان سىياقى تٶلەنبەيدٸ. ەگەر بالا مەم­لەكەتتٸك گرانتقا تٷسەتٸن بولسا, وندا سالىمشىنىڭ قارجىسى ٶزٸنە قايتارىلادى جەنە مەملەكەتتٸك سىياقى دا قوسا بەرٸلەدٸ.

– جٷيە بويىنشا قانداي بانك­تەردەن سالىم اشۋعا بولادى? جال­­­پى, سالىم اشۋدىڭ قىر-سى­رى تۋ­رالى ەڭگٸمەلەي وتىر­ساڭىز.

– قازٸرگٸ كٷنٸ ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ ٷش بانك سالىمشىلارعا قىزمەت كٶرسەتۋدە. ولار – «حالىق بانكٸ», «نۇربانك» جەنە «تسەسنابانك». سالىم اشۋ ٷشٸن ەربٸر اتا-انا باستاپقى جارناسىن تٶلەيدٸ. ول «حالىق بانكٸندە» 15 مىڭ تەڭگە, ال قالعان ەكٸ بانكتە 6 مىڭ تەڭگەنٸڭ كٶلەمٸندە. سالىم اتا-انانىڭ نە بالانىڭ اتىنا اشىلسا دا ەكٸ-اق تٷرلٸ قۇجات قاجەت. بٸرٸنشٸسٸ – بالانىڭ تۋۋ تۋرالى كۋەلٸگٸ نە پاس­پورتى, ەكٸنشٸسٸ – اتا-انانىڭ جەكە كۋەلٸگٸ نە پاسپورتى. سودان سوڭ بانك قىزمەتكەرٸ جيناقتاۋ مەرزٸمٸن, وقۋعا اقى تٶلەيتٸن كەزگە دەيٸن قاجەت بولاتىن سومانى بەلگٸلەيدٸ. بٸراق, سالىمشى مٷمكٸندٸگٸنە قاراي سالىمدى تولتىرىپ وتىراتىن قارجىسىن ٶزٸ كٶرسەتەدٸ.

– سالىمدى قانشا جىلعا اشۋ­عا بولادى? بٸزدٸڭشە, اتا-انا­لار­دىڭ كٶبٸن قارجىمىز قان­شا­لىقتى كەپٸلدەندٸرٸلەدٸ دەگەن ساۋال مازالايدى.

– سالىم ەڭ كەمٸ ٷش جىلعا اشىلادى. ال ۇزاقتىعى كٶرسەتٸل­مەگەن. ول – ون, ون بەس, جيىرما جىل بولا بەرۋٸ مٷمكٸن. مەملەكەتتٸك سىياقى جيىرما جىلعا دەيٸن تٶلەنەدٸ. سونداي-اق, ەكٸنشٸ دەڭگەيلٸ بانكتەردٸڭ دە سىياقىسى تٷرلٸ ەكونوميكالىق جاعدايلارمەن بايلانىستى ٶسٸپ وتىرادى. مىسالى, جٷيە باستاپقى جۇمىسىن باستاعاندا بانكتەر سىياقىسى 6-8 پايىز عانا بولاتىن. قازٸر ول 14 پايىزعا دەيٸن ٶستٸ. ايتا كەتەيٸك, وسى كٷنٸ 214 ستۋدەنت وسى جٷيەنٸڭ, بانكتە اشىل­عان سالىمنىڭ قاراجاتىمەن بٸلٸم الىپ جاتىر. سونىمەن قاتار, وقۋعا قاجەتتٸ اقشانىڭ جارتىسى عانا جينالعان جاعداي دا بولادى. وندايدا بٸزدٸڭ قوعام ٶزٸ كەپٸل بولىپ بانكتەن ەلۋ پايىز قاجەتتٸ قاراجاتتى نەسيەگە الىپ بەرەدٸ. كەپٸلدەندٸرۋ مەسەلەسٸنە كەلەر بولساق, ەربٸر سالىمشىنىڭ قارا­جاتى 10 ميلليون تەڭگەگە دەيٸن كەپٸلدەندٸرٸلەدٸ.

– جٷيەنٸڭ جۇمىس ٸستەۋٸ ٷشٸن سٸزدەردٸڭ اكتسيونەرلٸك قوعام­دارىڭىز بەلسەندٸ قىزمەت ەتكەنٸن بٸ­لەمٸز. بۇل ورايدا, قانداي قيىن­دىقتار ورىن الدى? قازٸرگٸ كٷندە دە شەشٸلمەگەن مەسەلەلەر بار ما?

– قيىندىق دەگەندە تەحنيكالىق قيىندىقتى عانا ايتۋعا بولاتىن شىعار. جٷيە جاڭا, زاڭ جاڭا. بٸز ٶز جٷيەمٸزدٸ باسقا دا مەملەكەتتٸك ورگاندارمەن بٸرٸكتٸرۋٸمٸز قاجەت بولدى. وسى تۇرعىدا ەپتەپ قينالدىق. قازٸر ونداي مەسەلە جوق.

– مەملەكەتتٸك بٸلٸم بەرۋ جي­ناق­تاۋ جٷيەسٸنە جەكە اتا-انالار­دان باسقا زاڭدى تۇلعالار سالىم اشا الا ما?

– يە. بۇل ورايدا س.نازارباەۆا حانىم باسقاراتىن «بٶبەك» قورىن جاقسى مىسال ەتٸپ كٶرسەتۋگە بولادى. ول كٸسٸنٸڭ باستاماسىمەن 8 مىڭداي جەتٸم بالانىڭ اتىنا سالىم اشىلدى. ەندٸ ول بالالار مەكتەپتٸ بٸتٸرگەن كەزدە قانداي دا بٸر وقۋ ورنىنا تٷسۋٸ ٷشٸن قينالمايتىن بولادى. سول سيياقتى, باسقا دا ۇيىمدار نەمەسە قوعام قايراتكەرلەرٸ, زييالى قاۋىم ٶكٸلدەرٸ, قالتالى كەسٸپ­كەرلەر بالالار ٷشٸن سالىم اشا الادى.

– مازمۇندى ەڭگٸمەڭٸزگە راحمەت.

ەڭگٸمەلەسكەن

مارات اققۇل,

«ەگەمەن قازاقستان»