قر پارلامەنتٸ سەناتىنىڭ دەپۋتاتى نۇرتٶرە جٷسٸپ مەملەكەت باسشىسى قول قويعان «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» زاڭعا قاتىستى پٸكٸرٸن بٸلدٸردٸ, دەپ حابارلايدى قازاقپارات.
مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» قالىپتاستىرۋ تۋرالى قاعيداتى دەر كەزٸندە قولعا الىنعان باستاما بولدى. قازاقستان وسىعان دەيٸنگٸ دامۋ جولىندا ايتارلىقتاي رەفورمالار جاسادى: ەلدٸڭ ەكونوميكالىق, ەلەۋمەتتٸك, مەدەني سالاسىندا كٶپتەگەن ٶزگەرٸستەر بولدى, ەيتسە دە ساياسي تۇرعىدا بٸراز مەسەلە قوردالانىپ تا قالعان ەدٸ, پرەزيدەنتتٸڭ حالىققا جولداۋىندا اتاپ ٶتكەندەي, ەلٸمٸزدٸڭ قوعامدىق-ساياسي ٶمٸرٸن جاڭعىرتپاي, ەكونوميكالىق رەفورمالاردى تابىستى جٷزەگە اسىرۋ مٷمكٸن بولمايتىن جاعداي تۋىندادى. مەملەكەت باسشىسى جينالىستاردى, ميتينگٸلەر مەن دەمونستراتسييالاردى ٶتكٸزۋ رەسٸمٸن جاڭارتۋ تۋرالى مەسەلەنٸ وسىدان تۋرا بٸر جىل بۇرىن ۇسىندى», - دەدٸ نۇرتٶرە جٷسٸپ.
ونىڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, ساياسي رەفورمالاردى تٷبەگەيلٸ جاڭعىرتۋ ماقساتىنان تۋىندايتىن بٸر مەسەلە - حالىقتىڭ ٶز ۇستانىمىن بەيبٸت جينالىستار ارقىلى بٸلدٸرۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن ايتارلىقتاي كەڭەيتۋ. بۇل بٸر جاعىنان ازاماتتىق قوعامنىڭ سۇرانىسى دەسەك تە بولادى. قولدانىستاعى زاڭ 1995 جىلى قابىلدانعان بولاتىن.
«سەنات قابىرعاسىندا «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» قازاقستان رەسپۋبليكاسى زاڭىنىڭ جوباسى قىزۋ تالقىعا تٷسكەنٸ بەلگٸلٸ. سٶيتٸپ, زاڭ جوباسى مەجٸلٸسكە كەرٸ قايتارىلدى. تاياۋدا مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى ميتينگ تۋرالى زاڭ جوباسىن قايتا قاراپ, سەنات ۇسىنعان تٷزەتۋلەر مەن ەسكەرتپەلەردٸ قابىلدادى. بۇل نەنٸ كٶرسەتەدٸ? قوعامدا ٷلكەن سەرپٸلٸس جٷرٸپ جاتىر. بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸنە قاتىستى زاڭ جوباسى تالاي تالقىلاۋدان ٶتتٸ. زاڭ جوباسىن دايىنداۋعا سول كەزدەگٸ اقپارات جەنە قوعامدىق دامۋ مينيسترٸ دەۋرەن اباەۆ كٶپ جۇمىس جاسادى. اقپارات مينيسترلٸگٸ زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋ بارىسىندا قوعامدىق پٸكٸردٸ, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردەگٸ سانالۋان پٸكٸردٸ تەرەڭ زەردەلەدٸ. تيٸستٸ ەلەۋمەتتٸك زەرتتەۋلەر جٷرگٸزٸلدٸ. قوعام بولعان سوڭ قاراما-قايشى پٸكٸرلەردٸڭ بولۋى دا زاڭدى. الايدا, ٷزدٸكسٸز تالقىلاۋدان سوڭ وڭتايلى نۇسقا جوباسى جاسالدى. زاڭ جوباسىن ەزٸرلەۋ بارىسىندا قوعامدىق ۇيىمدار مەن قوعام بەلسەندٸلەرٸ قاتتى بەلسەندٸلٸك كٶرسەتتٸ. جاڭا زاڭدى ەزٸرلەۋ پروتسەسٸندە ۇلتتىق قوعامدىق سەنٸم كەڭەسٸ تاراپىنان دا ناقتى ۇسىنىستار بولدى», - دەدٸ ول.
سەناتوردىڭ ايتۋىنشا, «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» زاڭعا قاتىستى مەجٸلٸس دەپۋتاتتارى «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستار ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» زاڭ جوباسىنا پارلامەنت سەناتى ەنگٸزگەن ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلاردى قولدادى جەنە «قازاقستان رەسپۋبليكاسىندا بەيبٸت جينالىستار ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ تەرتٸبٸ تۋرالى» جاڭا زاڭ قابىلداندى.
«بۇل زاڭ – قازاقستاندا بارلىق بەيبٸت جينالىس تٷرلەرٸن ۇيىمداستىرۋ مەن ٶتكٸزۋ مەسەلەلەرٸن رەتتەيتٸن جاڭا زاڭ. تۇجىرىمدامالىق تۇرعىدان العاندا تۇرپاتى مەن مازمۇنى مٷلدەم ٶزگەشە. شەكٸرٸم قۇدايبەردٸۇلىنىڭ «بۇل ەن بۇرىنعى ەننەن ٶزگەرەك» دەگەن سٶزٸنٸڭ سورابىنا سالساق, بۇرىنعى زاڭنان شىن مەنٸندە ٶزگەرەك. بٸرٸنشٸدەن, بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ ٸسٸندە جاۋاپكەرشٸلٸككە باسا مەن بەرٸلٸپ وتىر. اقش, ۇلىبريتانييا, فرانتسييا, اۆسترالييا, سينگاپۋر, جاپونييا, شۆەتسييا جەنە رەسەي سيياقتى ەلدەردٸڭ وسىنداي زاڭنامالارى مۇقييات زەردەلەندٸ. حالىقارالىق تەجٸريبەگە سەيكەس, ەلەمنٸڭ كٶپتەگەن ەلٸ بەيبٸت ميتينگٸنٸ ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكٸزۋدە قوعامدىق قاۋٸپسٸزدٸككە ايرىقشا مەن بەرەدٸ.
نۇرتٶرە جٷسٸپتٸڭ اتاپ ٶتۋٸنشە, ەكٸنشٸدەن, بۇل زاڭناماعا بەيبٸت جينالىستاردىڭ بازالىق قاعيداتتارى ەنگٸزٸلدٸ. بۇل – زورلىق-زومبىلىقسىز سيپات, زاڭدىلىق, مەملەكەتتٸك قاۋٸپسٸزدٸكتٸ, قوعامدىق تەرتٸپتٸ, دەنساۋلىق ساقتاۋدى, باسقا ادامداردىڭ قۇقىقتارى مەن بوستاندىقتارىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتۋ, قاتىسۋ ەرٸكتٸلٸگٸ. ٷشٸنشٸدەن, قولدانىستاعى زاڭدا ميتينگ پەن پيكەتتٸڭ جەنە ٶزگە دە جيىنداردىڭ ارا جٸگٸ اجىراتىلماعان ەدٸ. قازٸرگٸ جاڭا جوبادا بەيبٸت جينالىستاردى ٶتكٸزۋدٸڭ بەس تٷرٸ انىقتالىپ, ناقتى كٶرسەتٸلٸپ وتىر. بۇرىن رۇقسات الۋ تەرتٸبٸ قيىن بولاتىن. اتقارۋشى ورگانداردان رۇقسات الۋ ٷشٸن تالاي ۇسىنىم جاسالىپ, بيۋروكراتييالىق كەدەرگٸلەرگە تاپ بولىپ جاتاتىن. زاڭ جوباسىن تالقىلاۋ بارىسىندا بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋ جەنە ٶتكiزۋ ٷشiن ارنايى ورىنداردى بەلگiلەۋ جەنە ونىڭ سانىنا قاتىستى سۇراقتار كٶپ بولدى. بۇعان قاتىستى نورمالار دا ايتارلىقتاي وڭتايلاندى. زاڭ جوباسى بويىنشا ەندٸ ميتينگٸلەردٸ ٶتكٸزۋدٸڭ حابارلاما تەرتٸبٸ ەنگٸزٸلەدٸ. ميتينگٸلەردٸ ٶتكٸزۋگە ٶتٸنٸم بەرۋ رەسٸمٸ جەڭٸلدەدٸ. جوسپارلانعان ٸس-شارالار تۋرالى حابارلاۋ مەرزٸمدەرٸ, سونداي-اق اتقارۋشى بيلٸك ورگاندارىنىڭ ٶتٸنٸمدٸ قاراۋ مەرزٸمدەرٸ ايتارلىقتاي قىسقاردى. بەيبٸت جينالىستاردى ۇيىمداستىرۋشىلاردىڭ, وعان قاتىسۋشىلاردىڭ, سونداي-اق جۋرناليستەردٸڭ قۇقىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ بٸرشاما ناقتىلاندى. بەيبٸت جينالىستاردى ٶتكٸزۋدەن باس تارتۋ, ونى توقتاتۋ جەنە توقتاتا تۇرۋ ٷشٸن نەگٸزدەردٸڭ تولىق تٸزبەسٸ دە بەلگٸلەندٸ.
«مۇنىڭ بەرٸ ٷلكەن ٶزگەرٸستەر. بٸز كٶبٸنە «ميتينگ» دەگەندە تەك قانا وپپوزيتسييالىق تۇرعىداعى تٷسٸنٸكپەن قارايتىنىمىز راس. شىن مەنٸندە بەيبٸت جينالىستار - ميتينگ, شەرۋ, پيكەت دەگەن ازاماتتىق قوعام مەن بيلٸك اراسىنداعى ديالوگتىڭ تٷرٸ عوي. قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتىپ وتىرعان «حالىق ٷنٸنە قۇلاق اساتىن مەملەكەت» دەگەن قاعيداتتىڭ بٸر كٶرٸنٸسٸ. سوسىن تاعى بٸر مەسەلە – بەيبٸت جينالىستاردى ٶتكٸزۋ مەدەنيەتٸن قالىپتاستىرۋ. بۇل دا ٶزەكتٸ مەسەلە. قوعام بولعاسىن تولعاندىراتىن جەيتتەر بولادى. سولاردى مەدەنيەتتٸ تٷردە بيلٸك تارماقتارىنا جەتكٸزۋ ٷردٸسٸ قالىپتاسادى. ەڭ الدىمەن مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ حالىقپەن بايلانىسى جاقساراتىن بولادى. سونىمەن قاتار, ازاماتتاردىڭ كەز كەلگەن مەسەلەنٸ اشىق جەنە ەركٸن جەتكٸزۋٸنە مٷمكٸندٸك تۋادى», - دەدٸ سەناتور.
