نۇرسۇلتان نازارباەۆ. «تەۋەلسٸزدٸك تاعىلىمى»

قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «تەۋەلسٸزدٸك تاعىلىمى» اتتى ماقالاسى جارىق كٶردٸ, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" elbasy.kz-كە سٸلتەمە جاساپ.

***

تەۋەلسٸزدٸك تاعىلىمى

كٶپ ۇزاماي ەڭ قاسيەتتٸ قۇندىلىعىمىز – ەل تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ تورقالى تويىن اتاپ ٶتەمٸز. وسىدان وتىز جىل بۇرىن بٸز سانالى تٷردە, ٶز دٷنيەتانىمىمىز بەن بولمىسىمىزدىڭ نەگٸزٸ رەتٸندە بوستاندىق پەن ازاتتىققا تاڭداۋ جاسادىق. بٷگٸنگە دەيٸنگٸ بۇل مەرزٸم ادامزات تاريحى ٷشٸن قاس-قاعىم عانا سەت بولعانىمەن, وردا بۇزار جاسقا ەندٸ تولعان تەۋەلسٸز قازاقستان ٷشٸن ول – ٷلكەن بەلەس, اسقارالى اسۋ.

مۇندايعا تەك رۋحى كٷشتٸ, بٸرلٸگٸ بەكەم جۇرت قانا قول جەتكٸزە الادى. 

ارعىدا ساق, عۇن بابالارىمىز, بەرٸدە قاھارمان تٷرٸك اتالارىمىز الاساپىران زاماندارداعى الاقۇيىن داۋىلدارعا تٶتەپ بەرٸپ, ۇلى دالادا ۇلىق ۇلىس قۇردى.تالاي جۇرت الاپات سوعىستار مەن ارپالىسقان ايقاستاردا ٷدەرە كٶشٸپ, بورداي توزىپ, تاستاي ٷگٸلٸپ, قۇمداي شايىلىپ كەتكەن زامانداردا قازاقتار تٷرٸك جۇرتىنىڭ اتا قونىسىن, قارا شاڭىراعىن ساقتاپ قالدى.

دانا بابالارىمىز ٶزٸن عانا ەمەس, ادال عۇرپىن, دارحان كٶڭٸلٸن, تازا تٸلٸن, ەسەم ەنٸ مەن قوڭىر كٷيٸن, مەيەكتٸ مەدەنيەتٸ مەن باي ەدەبيەتٸن قوسا ساقتاپ, ۇرپاعىنا اماناتتاي بٸلدٸ. تامىرىن دا, تاريحىن دا, كٷش-قۋاتىن دا ۇلى دالادان الاتىن, كٶپتەگەن ەتنوس ٶكٸلدەرٸ تاتۋلىق پەن كەلٸسٸمدە, بەرەكە-بٸرلٸكتە بٸرگە ٶمٸر سٷرٸپ جاتقان دەل وسىنداي ەلدٸڭ ۇلى مەن قىزى بولۋ – ەر قازاقستاندىقتىڭ ماڭدايىنا جازىلعان شەكسٸز باقىت.

ادامزات تاريحىنداعى ەڭ ايتۋلى وقيعالارعا تولى عاسىرلار توعىسىندا ەلٸمٸزدٸ باسقارۋ ماعان ٷلكەن سەنٸممەن قاتار زور جاۋاپكەرشٸلٸك جٷكتەدٸ. مەن ٶزٸم باسشىلىق ەتكەن وتىز جىلعا جۋىق ۋاقىت بويىنا تۋعان حالقىمنىڭ سەنٸمٸن اقتاۋ ٷشٸن بار كٷش-جٸگەرٸمدٸ ايانباي جۇمسادىم.

ەرلٸك پەن ەلدٸكتٸ تۋ ەتكەن, جاسامپازدىقتى جالاۋ ەتكەن حالقىمىزدىڭ دەربەس مەملەكەت قۇرعانىنىڭ وتىز جىلدىق تورقالى تويى قارساڭىندا تەۋەلسٸزدٸكتەن تاعىلىم الۋ ٷشٸن بٷگٸن تۋعان حالقىممەن وي بٶلٸسۋدٸ جٶن كٶردٸم.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ مەن-ماعىناسى تۋرالى تٷرلٸ عىلىم ٶكٸلدەرٸ ٶزٸنشە تۇجىرىم جاسايتىنى انىق. بٸراق بٸر نەرسە اقيقات, ول – اتا-بابالارىمىزدىڭ ازاتتىق جولىنداعى جان الىسىپ, جان بەرٸسكەن سان عاسىرلىق كٷرەسٸنٸڭ زاڭدى جالعاسى, حالىقارالىق قۇجاتتارمەن بەكٸتٸلٸپ, مەڭگٸلٸككە بەرٸلگەن سىيى.

تەۋەلسٸزدٸككە بارار قيىن جولدارداعى سانسىز كٶپ شايقاستار مەن كٶتەرٸلٸستەردە قانشاما قاھارمان بابالارىمىز شەيٸت بولدى. ولاردى ەسكە الۋ, قۇرمەتتەۋ – بٸزدٸڭ پارىزىمىز. سوندىقتان بٸز جاڭا زاماندا قانتٶگٸسكە جول بەرمەي, قاسيەتتٸ كيەمٸز – تەۋەلسٸزدٸككە سابىر مەن تٶزٸمدٸلٸك, اقىل مەن پاراسات ارقىلى قول جەتكٸزدٸك.

مەن ميلليونداعان ادامدى قانعا بٶكتٸرٸپ, قيساپسىز مول قيىندىقتاردان تۇراتىن XX عاسىردىڭ ورتاسىندا دٷنيەگە كەلدٸم. بٸرٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىسقا قازاقتار قاتىسپاسا دا, پاتشانىڭ 1916 جىلعى ماۋسىم جارلىعىمەن تىل جۇمىسى ٷشٸن ەسكەرگە شاقىرىلدى. وتارشىل ٶكٸمەتتٸڭ ٶكتەمدٸگٸ مەن زۇلىمدىعى حالىقتى اشىندىرىپ, تٶزٸمٸن تاۋىستى. سول كەزدەگٸ جەتٸسۋ ٶلكەسٸنٸڭ قارقارا, قاستەك, سامسى ٶڭٸرٸندە بولعان ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸستەرگە مەنٸڭ اتا-بابالارىم دا قاتىستى.

بۇدان كەيٸنگٸ قازاق دالاسىن قانعا بٶكتٸرگەن ازامات سوعىسى دا حالقىمىزعا قيساپسىز مول قاسٸرەت ەكەلدٸ. اشارشىلىقتىڭ ەكٸ بٸردەي تولقىنى – 1921-22 جىل مەن 1930-32 جىلدارداعى سۇرقييا ساياسات سالدارىنان ورناعان زۇلمات كەزٸندە قازاقتىڭ تەڭ جارتىسى قىرىلدى. ەل ەسٸن ەندٸ جيناي باستاعان وتىزىنشى جىلدار سوڭىندا ستاليندٸك قاندى رەپرەسسييا ۇلتىمىزدىڭ سٷت بەتٸنە شىعار قايماقتارىن جالماپ كەتتٸ, سونىمەن بٸرگە قاتارداعى قاراپايىم ازاماتتار دا قاندى قاساپتان امان قالمادى.

ەرينە, مەن بۇل وقيعالاردىڭ بەرٸن كٶزٸممەن كٶرمەسەم دە, ەكەم مەن انامنىڭ ٶزەگٸن مۇڭ مەن زار ٶرتەپ, جانارىن جاسقا شىلاپ وتىرىپ ايتقان سٶزدەرٸنەن, ازاتتىق جولىندا شەيٸت بولعان ارۋاقتارعا ارناپ, كٷبٸرلەپ وقىعان دۇعالارىنان ەستٸپ-بٸلٸپ, كٶكٸرەگٸمە تٷيٸپ ٶستٸم. كەيدە ويلايمىن: قازاق دەگەن نە دەگەن تٶزٸمدٸ حالىق?! كٶنبەسكە كٶنٸپ, شىداماسقا شىداعان. بولاشاعى بۇلدىر بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە ساعىن سىندىرماي, كەلەشەكتەن ٷمٸتٸن ٷزبەگەن. قيىندىق اتاۋلىعا قاسقايا قارسى تۇرىپ, ٷزدٸكسٸز العا جىلجىعان.

ادامزات تاريحىنا ەڭ قاندى قىرعىن رەتٸندە ەنگەن ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستىڭ قۇرامداس بٶلٸگٸ – ۇلى وتان سوعىسىنىڭ قاھارلى كٷندەرٸ, بالا بولسام دا, ەلٸ كٷنگە دەيٸن كٶز الدىمنان كەتپەيدٸ. سەبي كەزٸمدٸ ەسكە العاندا ەر ٷيدەن مايدانعا اتتانعان اعالارىم, ەر-ازاماتىنىڭ ورنىن جوقتاتپاي, «بەرٸ دە جەڭٸس ٷشٸن» دەپ, بەل شەشپەي ەڭبەك ەتكەن انالارىم مەن جەڭگەلەرٸم, قارشاداي كٷنٸنەن ٶگٸزگە جەگٸلگەن سوقامەن جەر جىرتىپ, ماساق تەرٸپ, ەڭبەكپەن كٶزٸن اشقان قاتارلاستارىم ەسكە تٷسەدٸ. مەنٸڭ ەڭبەك تاقىرىبىنا جيٸ ورالاتىنىمنىڭ بٸر سىرى دا بالالىعىن سوعىس ۇرلاعان سول اۋىر كٷندەردەن قالعان ەستەلٸكتە بولسا كەرەك.

ادامدى قانداي قيىندىقتان دا امان الىپ شىعاتىن قۇدٸرەت ەڭبەك ەكەنٸن مەن سەبي كەزٸمنەن-اق سەزٸندٸم. كەيٸنگٸ جاستارعا ٷنەمٸ «ەڭبەك ەت, وتباسىڭدى اسىرا, ەلٸڭە قىزمەت قىل: ٶزٸڭ دە تابىستى بولىپ, وتانىڭنىڭ دا قۋاتى ارتادى» دەيتٸنٸم سوندىقتان.

سوعىستان سوڭعى كەزەڭدەگٸ تىڭ يگەرۋ, مەتالل قورىتۋ, بولات بالقىتۋ – حالىق شارۋاشىلىعىن قالپىنا كەلتٸرۋدٸڭ دەل ورتاسىندا جٷردٸك. سوتسياليزمنٸڭ ارتىقشىلىعىن دا, كەمشٸلٸگٸن دە كٶردٸك. بٸر سٶزبەن ايتقاندا, كەڭەس وداعى قۇرامىندا بولعان جەتپٸس جىلدىقتىڭ نەتيجەسٸ بٸزدٸڭ ەلدٸڭ پايداسىنا شەشٸلگەن جوق.

XX عاسىر باسىندا الاش قايراتكەرٸ احمەت بايتۇرسىنۇلى «ەلحامدٷللە, التى ميلليون حالىقپىز» دەگەن ەكەن. پاتشالىق رەسەيدەگٸ 1913 جىلعى رەسمي ساناق بويىنشا, دالا ٶلكەسٸندە, تٷركٸستان ٶلكەسٸندەگٸ قازاقتاردى قوسپاعاندا, 5 ميلليون 597 مىڭ حالىق تۇرعان. دەمەك, احاڭنىڭ ايتىپ وتىرعانى – كٷمەن كەلتٸرمەيتٸن اقيقات. ال ارادا جارتى عاسىرداي ۋاقىت ٶتكەندە كسرو-دا 1959 جىلى ٶتكٸزٸلگەن ساناقتا قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ سانى 2 ميلليون 787 مىڭعا دەيٸن كەمٸپ, رەسپۋبليكا حالقىنىڭ نەبەرٸ 30 پايىزىن عانا قۇراعان.

مەن 1989 جىلى رەسپۋبليكامىزدىڭ بٸرٸنشٸ باسشىسى بولىپ سايلاندىم. دەل سول جىلى ٶتكٸزٸلگەن كسرو-نىڭ ەڭ سوڭعى حالىق ساناعىنىڭ دەرەكتەرٸ بويىنشا, قازاقستانداعى قازاقتاردىڭ ٷلەس سالماعى نەبەرٸ 40,1% عانا ەدٸ.

ازات ەلٸمٸزدٸڭ جاستارى تەۋەلسٸزدٸككە بارار جولدىڭ قانداي ازاپتى بولعانىن, قانداي قۇرباندىقتار مەن سىناقتار – 1916 جىلعى ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸس, ازامات سوعىسى, اشارشىلىقتىڭ الاپات ەكٸ تولقىنى, قۋعىن-سٷرگٸن مەن رەپرەسسييالار, ۇلى وتان سوعىسى, تىڭ يگەرۋ جىلدارىنداعى جاپپاي قونىس اۋدارۋدىڭ زاردابى ارقىلى جەتكەنٸمٸزدٸ بٸلۋٸ كەرەك. مۇنىڭ ٶزٸ ٶتكەن تاريحتى قاستەرلەپ, ودان ساباق الۋ ٷشٸن قاجەت. مەنٸڭ «تەۋەلسٸزدٸك – بابالار قانىمەن كەلگەن كيەلٸ قۇندىلىق» دەيتٸنٸم وسىدان.

مەن وتىز جىل بويى حالقىمدى قاناتتىعا قاقتىرماي, تۇمسىقتىعا شوقىتتىرماي, قايراڭعا قالدىرماي, ەلەمدٸك ٶركەنيەتتٸڭ الدىڭعى شەبٸنە, دٷنيەدەگٸ ەڭ دامىعان 40 ەلدٸڭ قاتارىنا قوستىم. وسى جىلدار ٸشٸندە ەلەمدٸك عىلىم مەن مەدەنيەتتٸڭ ەڭ ٷزدٸك جەتٸستٸكتەرٸن مەڭگەرگەن جاڭا ۇرپاق قالىپتاستى. جاڭا ەلوردامىز سالىندى. ەڭ ٷلكەن تابىسىم دا, ەڭ ٷلكەن باقىتىم دا وسى دەپ سانايمىن.

بٸز, اباي اتامىز ايتقانداي, «اقىرىن جٷرٸپ, انىق باستىق». سونىڭ ارقاسىندا كٶپ سالالار مەن باعىتتار بويىنشا ٶزگەلەردەن وزىپ كەتتٸك. ەندٸ وسىنىڭ مەن-جايىنا تەرەڭٸرەك توقتالىپ, بۇرىن كٶپ ايتىلا بەرمەيتٸن كەيبٸر دەرەكتٸ حالىقتىڭ نازارىنا ۇسىنعىم كەلەدٸ.

كەڭەس وداعى سىندى الىپ يمپەرييا ٶتكەن عاسىردىڭ 70-جىلدارى تاريحشىلار قاۋىمى «توقىراۋ» دەپ ايدار تاققان كٷردەلٸ كەزەڭگە اياق باستى. تەك جوعارى بيلٸك بەكٸتكەن جوسپار مەن قوسىپ جازۋعا نەگٸزدەلگەن كەڭەستٸك ەكونوميكا, جالاڭ وي, جاداعاي پٸكٸرلٸ كوممۋنيستٸك يدەولوگييا قوعام دامۋىن تىعىرىققا تٸرەدٸ.

توقىراۋ كەزٸندە ەل ەكونوميكاسىندا ورىن العان مٷشكٸل حالدٸ قاراعاندى وبلىستىق پارتييا كوميتەتٸندە باسشىلىق قىزمەت اتقارعان 70-جىلداردىڭ سوڭىندا ايقىن اڭعارا باستادىم. ال مەن قازاق كسر ٷكٸمەتٸنٸڭ باسشىلىعىنا تاعايىندالعان 80-جىلدارى جاعداي تٸپتٸ اسقىنىپ تۇرعان بولاتىن.

م.س.گورباچەۆتىڭ «قايتا قۇرۋى» توقىراۋعا بەلشەسٸنەن باتقان قوعامعا سەرپٸلٸس ەكەلە المادى, كەرٸسٸنشە كٶپسٶزدٸلٸككە, جاپپاي جارنامالىق ۇراندارعا جول بەرٸلدٸ. ەكونوميكالىق بازيس جاسالماي, اسىعىس باستالعان «بەتبۇرىس» جىلدار بويى قوردالانعان پروبلەمالاردى ودان ەرٸ ٶرشٸتٸپ, شارىقتاۋ شەگٸنە جەتكٸزدٸ.

كسرو-دا بولعان العاشقى دەموكراتييالىق سايلاۋدىڭ نەتيجەسٸندە ٸرٸكتەلگەن حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ ٸ سەزٸ 1989 جىلدىڭ مامىر-ماۋسىم ايلارىندا ٶتتٸ. بۇل كەزدە مەن رەسپۋبليكا مينيسترلەر كەڭەسٸ تٶراعاسى بولاتىنمىن. الىپ وداق ەكونوميكاسىندا ورىن العان مٷشكٸل جاعدايدى اشىق ايتۋعا تۋرا كەلدٸ.

كرەملدٸڭ سەزدەر سارايىنىڭ تريبۋناسىنان مامىردا سٶيلەگەن سٶزٸمدٸ قاز-قالپىندا كەلتٸرەر بولساق, وندا بىلاي دەگەن ەكەم: «...قىزمەتتٸك مٸندەتٸم بويىنشا پراكتيكالىق ەكونوميكا مەسەلەلەرٸمەن اينالىسىپ جٷرگەن مەنٸڭ ايتارىم: بٸز بٷگٸندە ەل ەكونوميكاسىنداعى شىنايى جاعدايدى ناقتى بٸلمەيمٸز. ٶزدەرٸڭٸز ويلاپ كٶرٸڭٸزدەر: كسرو مەملەكەتتٸك ستاتيستيكا كوميتەتٸ دەرەكتەرٸ بويىنشا, ەلدەگٸ ازىق-تٷلٸك ٶندٸرٸسٸ ارتقان, بٸراق سٶرەلەر بوس. جوسپارلار ورىندالۋدا, ال ەكونوميكا احۋالى ناشارلاپ بارادى. نەگە? مۇنداي «نەگەلەر» تىم كٶبەيٸپ كەتتٸ. تٷپتٸڭ تٷبٸندە ەكونوميكاداعى داعدارىستىڭ قانشالىقتى تەرەڭدەپ كەتكەنٸن انىقتاپ, ونى ەڭسەرۋدٸڭ ايقىن جولىن تابۋىمىز كەرەك-اق.

ون ەكٸنشٸ بەسجىلدىق جوسپارى توقىراۋدىڭ ەڭ توزعان دەستٷرلەرٸ نەگٸزٸندە جاسالدى».

ەرينە, ەكٸ كٷننٸڭ بٸرٸندە «قايتا قۇرۋ», «بەتبۇرىس», تٸپتٸ «جەدەلدەتۋ» دەپ ۇرانداتىپ جاتقان م.گورباچەۆقا «ون ەكٸنشٸ بەسجىلدىق توقىراۋدىڭ ەڭ ناشار دەستٷرٸ نەگٸزٸندە جاسالدى» دەگەن سٶز ۇناي قويعان جوق. تٸپتٸ رەگلامەنتپەن شەكتەگٸسٸ كەلگەندەي سىڭاي تانىتتى. بٸراق زالدىڭ دٷركٸرەتە قول سوققانى ونىڭ مەنٸ توقتاتۋىنا مٷمكٸندٸك بەرمەدٸ.

«شەشٸنگەن سۋدان تايىنباس» دەگەندەي, ەندٸ تارتىنىپ قالۋعا بولمايتىنىن سەزگەندٸكتەن, قازاقستاندا قالىپتاسقان اۋىر جاعدايدى دا ايتۋعا تۋرا كەلدٸ: «ۆەدومستۆولىق ٶكتەمدٸك ەلەمدٸك نارىقتا زور سۇرانىسقا يە شيكٸزات رەسۋرسىنا باي رەسپۋبليكامىزدىڭ ٶز ەلەۋمەتتٸك دامۋىندا اۋىر حەلگە تٷسۋٸنە, ەكولوگييالىق داعدارىس شەگٸنە كەلٸپ تٸرەلۋٸنە ەكەپ سوقتىردى. ىدىس-اياق دٷكەنٸنە كٸرٸپ كەتكەن پٸلدٸڭ كەبٸن كيگەن مينيسترلٸكتەر ارالدىڭ تٷبٸنە جەتٸپ تىندى. ەكٸباستۇز دالانى كٷلگە بٶكتٸرۋدە. مۇناي ٶندٸرٸپ جاتقاندارعا ونىڭ تٷك قايىرى بولماي تۇر. تٷرلٸ پوليگون ٷشٸن مالشىلار ٶرٸستەرٸنەن ايىرىلدى, ال ونىڭ ٶتەمٸ تۋرالى مٷلدە سٶز جوق».

سٶزٸمدٸ اياقتاپ, زالعا قاراسام, قازاقستان كومپارتيياسى ورتالىق كوميتەتٸنٸڭ سول كەزدەگٸ بٸرٸنشٸ حاتشىسى گ.ۆ.كولبيننٸڭ ٶڭٸ سۇپ-سۇر بولىپ كەتكەن ەكەن. بٸراق ەل مٷددەسٸ, حالىق تاعدىرى تالقىعا تٷسكەن مۇنداي سەتتەردە ايانىپ قالۋعا بولمايتىن ەدٸ.

وداقتىڭ كەتەۋٸ كەتٸپ, ٸرگەسٸ سٶگٸلە باستاعان كەيٸنگٸ ەكٸ جىل ٸشٸندە قالىپتاسقان ناقتى جاعداي تٸپتٸ ۋشىعىپ كەتتٸ.

كەيٸن زەرتتەۋشٸلەر «ەگەمەندٸك شەرۋٸ» دەپ ايدار تاققان ٷدەرٸسكە 1989 جىلى الدىمەن بالتىق ەلدەرٸ كٸرٸسٸپ, كاۆكاز ەلدەرٸندە جالعاستى دا, ارتىنان بٷكٸل كەڭەس وداعىن قامتىدى. 1990 جىلدىڭ اياعىنا دەيٸن وداق قۇرامىنداعى 15 رەسپۋبليكا تٷگەلدەي ٶز ەگەمەندٸگٸن جارييالاپ ٷلگەرگەنٸمەن, ەستونييا, ليتۆا جەنە لاتۆييا ەلدەرٸنەن باسقا 12 رەسپۋبليكا ەلٸ وداق قۇرامىندا بولاتىن.

م.س.گورباچەۆ قانشالىقتى جانتالاسا قيمىلداپ, وداقتى ساقتاپ قالۋعا ەرەكەت ەتكەنٸمەن, كسرو-نىڭ ودان ەرٸ ىدىراۋىن توقتاتۋ مٷمكٸن ەمەس ەدٸ. كەلەسٸ 1991 جىلدىڭ 18-21 تامىزىندا ەيگٸلٸ «تامىز بٷلٸگٸ» بولدى. بۇل كەڭەس وداعى باسشىلىعىنىڭ دەرمەنسٸزدٸگٸن كٷللٸ ەلەمگە تانىتتى. سونىڭ نەتيجەسٸندە 1991 جىلدىڭ تامىز-جەلتوقسان ايلارىندا قالعان رەسپۋبليكالار تٷگەلدەي ٶز تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييا ەتتٸ.

ساياساتتىڭ قىزۋى كٶتەرٸلٸپ, گورباچەۆ پەن ەلتسيننٸڭ تەكەتٸرەسٸ شەگٸنە جەتٸپ, بٸر كەزدەرٸ تەمٸردەي تەرتٸپكە نەگٸزدەلگەن ورتالىقتاعى باسشىلىقتان بەرەكە كەتكەن سول تۇستا قازاقستان تاراپىنان جٸبەرٸلگەن جالعىز قاتەلٸكتٸڭ ٶزٸ ورنى تولماس تراگەديياعا ەكەپ سوقتىرۋى ەبدەن مٷمكٸن ەدٸ.

بٸز اشۋدى اقىلعا, اسىعىستىقتى سابىرعا جەڭدٸرٸپ, ٷنەمٸ ەلٸپتٸڭ ارتىن باعىپ, اڭىسىن اڭدۋمەن بولدىق. ماعان باتىلىراق قيمىلداۋ ٷشٸن بٷكٸلحالىقتىق ماندات كەرەك ەدٸ. وسىلايشا 1991 جىلدىڭ 1 جەلتوقسانىندا ەل تاريحىنداعى تۇڭعىش پرەزيدەنتتٸك سايلاۋ ٶتكٸزٸلٸپ, وندا حالىقتىڭ 98%-دان استامى قولداۋ بٸلدٸردٸ. بۇل ماعان قانات بٸتٸرٸپ, ەركٸن قيمىلداۋىما جول اشتى.

سايلاۋدان 2 كٷن ٶتكەندە – 3 جەلتوقساندا الماتىعا م.حوفف باستاعان ەۋروپا پارلامەنتٸنٸڭ ٷلكەن دەلەگاتسيياسى كەلٸپ, قازاقستاننىڭ جاڭادان سايلانعان پرەزيدەنتٸ رەتٸندە مەنٸ رەسمي ساپارمەن بريۋسسەلگە كەلۋگە شاقىردى. بۇل دا بٸزگە ٷلكەن دەمەۋ, حالىقارالىق دەڭگەيدەگٸ قولداۋ بولدى.

بٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋعا دايىندىقتىڭ سوڭعى, شەشۋشٸ كەزەڭٸنە دە كەلٸپ جەتتٸك. 8 جەلتوقساندا ب.ن.ەلتسين, ل.م.كراۆچۋك جەنە س.س.شۋشكەۆيچتٸڭ قاتىسۋىمەن بەلورۋسسييانىڭ بەلوۆەجەسٸندە ٶتكەن كەزدەسۋدە كەڭەس وداعىنىڭ «حالىقارالىق قۇقىق پەن گەوساياسي جاعداي سۋبەكتٸسٸ» رەتٸندە ٶمٸر سٷرۋٸن توقتاتقانى تۋرالى مەلٸمدەمە جارييالاندى. مەن ەلتسينمەن, كراۆچۋكپەن, شۋشكەۆيچپەن جٷزدەسۋ ٷشٸن شۇعىل تٷردە مەسكەۋگە ۇشتىم, مۇنداي كەزدەسۋ كٷنٸ بۇرىن جوسپارلانعان ەدٸ, بٸراق شاقىرىلعان ٷشەۋٸ دە كەلمەي قالىپ, كەزدەسۋ بولماي قالدى.

بۇدان كەيٸن كەڭەس جەنە شەتەلدٸك باسپاسٶز ٶكٸلدەرٸمەن مەسكەۋدە ٶتكٸزگەن باسپاسٶز مەسليحاتىندا: «كسرو قۇرامىنا ەنگەن بارلىق رەسپۋبليكالاردىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن مويىنداپ, ولاردىڭ تەز ارادا بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنا مٷشە بولۋىنا كٶمەكتەسۋ كەرەك», – دەگەن پٸكٸرٸمدٸ ورتاعا سالدىم.

جەلتوقساننىڭ 12-13 جۇلدىزىندا اشحابادتا ورتالىق ازييا رەسپۋبليكالارىنىڭ باسشىلارىمەن باس قوسىپ, جاعدايدى سارالاي كەلٸپ, بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىنا تەڭ قۇقىلى مٷشە بولۋعا ەزٸر ەكەندٸگٸمٸز جٶنٸندە ورتاق مەلٸمدەمە جاسادىق. ەرتەڭٸندە كٶپتەن كٷتكەن كٷن تۋىپ, جوعارعى كەڭەستٸڭ 1991 جىلعى 14 جەلتوقسانىندا ٶتكەن 12-شاقىرىلعان 7-سەسسيياسىنىڭ تالقىلاۋىنا «قازاقستاننىڭ مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸگٸ تۋرالى» كونستيتۋتسييالىق زاڭ شىعارىلدى.

ەلٸمٸزدٸڭ جەتەكشٸ زاڭگەرلەرٸنٸڭ قاتىسۋىمەن الدىن الا سارالانىپ, ساراپتامادان ٶتكٸزٸلٸپ, قاپىسىز دايارلانعان زاڭ بٸردەن-اق ماقۇلدانۋعا تيٸس بولاتىن. ونىڭ ٷستٸنە ٶزگە رەسپۋبليكالار مۇنداي زاڭدارىن ەلدەقاشان قابىلداپ قويعان. بٸراق جاعداي بٸز كٷتكەننەن باسقاشالاۋ بولىپ شىقتى.

جوعارعى كەڭەس زالىندا ۆيتسە-پرەزيدەنت ە.م.اسانباەۆ قاتىسىپ وتىرعانىمەن, مەن تالقىلاۋدى كابينەتٸمدەگٸ بايلانىس ارقىلى جٸتٸ باقىلاپ وتىردىم. ەلٸ ەسٸمدە, كٷن تەرتٸبٸ جارييا ەتٸلٸسٸمەن-اق بٸر دەپۋتات: «بٸز كٸمنەن جەنە نەدەن تەۋەلسٸزدٸك العالى وتىرمىز?! ٶزٸمٸز 70 جىل بويى سٶگٸپ كەلە جاتقان رەسەي يمپەريياسى ٷلگٸسٸمەن ەندٸ قازاق يمپەريياسىن قۇرۋعا ۇمتىلىپ جاتقان جوقپىز با وسى?», – دەپ ارانداتۋشىلىق پيعىلداعى سۇراعىن باستاپ كەتتٸ.

كٶپ ۇزاماي تاعى بٸر دەپۋتات ونى قوستاي تٷسٸپ: «بٸز تەۋەلسٸز مەملەكەت جارييالاۋ مەسەلەسٸن تالقىلاۋدامىز. ەرتەڭ تاڭەرتەڭ 17 ميلليون حالىقتىڭ تەڭ جارىمى – ورىستٸلدٸ قاۋىم بٶتەن مەملەكەتتٸڭ ازاماتتارى بولىپ شىعا كەلمەك. جولداستار, بۇلاي ەتۋگە بولمايدى عوي», – دەدٸ.

ال ەندٸ بٸر «حالىق قالاۋلىسىنىڭ»: «تەك قازاق قانا قازاق كسر-ٸنٸڭ نەمەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ بولا الاتىنى جٶنٸندەگٸ ۇسىنىستى ماعان قاتىستى العاندا ازاماتتىق تەڭقۇقىلىققا جاسالعان قييانات دەۋگە بولا ما, جوق پا?», – دەگەن سۇراعىنا وراي دەپۋتات س.سارتاەۆ وعان قازاق ەلٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ جەنە ۇلتارالىق كەلٸسٸم تٸلٸن قاتار مەڭگەرگەن ادام» بولا الاتىنى جٶنٸندە زاڭدا تايعا تاڭبا باسقانداي جازۋلى ەكەنٸن ەسكەرتتٸ. 

مەن ەدەيٸ, ەتيكا ساقتاپ جەنە ول ۋاقىتتىڭ الىستا قالعانىنا, زامان-تٶرەشٸ بەرٸن ەلدەقاشان ٶز ورنىنا كەلتٸرگەنٸنە بايلانىستى قازٸر ولاردىڭ اتىن اتاپ, تٷسٸن تٷستەۋدٸ جٶن كٶرمەدٸم.

ەرينە, ولاردىڭ مۇنداي «باتىل» سٶيلەۋٸنٸڭ ار جاعىندا قولتىعىنا سۋ بٷركەتٸن سىرتقى كٷشتەردٸڭ بار ەكەنٸن دە بٸردەن اڭعاردىم. بٸراق ماعان قاتەلەسۋگە دە, اشۋعا بوي الدىرۋعا دا بولمايتىن ەدٸ. سول كەزدەگٸ جوعارعى كەڭەس دەپۋتاتتارى, ەل اعالارى, بەلگٸلٸ زاڭگەر, عىلىم قايراتكەرلەرٸ س.زيمانوۆ, س.سارتاەۆ, ە.كەكٸلباەۆ, م.قوزىباەۆ, ٶ.جولداسبەكوۆ, ت.ب. دەپۋتاتتاردىڭ ورنىقتى, دەلەلدٸ جاۋاپتارىنا قاراماستان, زاڭ جوباسىن ەكٸ كٷن بويى تالقىلاعان دەپۋتاتتار ورتاق مەمٸلەگە كەلە المادى.

تالقىلاۋ ەبدەن تىعىرىققا تٸرەلگەن كەزدە 16 جەلتوقسان كٷنٸ تٷستەن كەيٸن مەن جوعارعى كەڭەسكە كەلٸپ, دەپۋتاتتارعا مەن-جايدى ٶزٸم تٷسٸندٸرٸپ, ولاردىڭ بۇل شەشٸمٸن بٷكٸل قازاقستان حالقى, كٷللٸ ەلەم جۇرتى كٷتٸپ وتىرعانىن بىلايشا جەتكٸزدٸم: «بۇل زاڭدى قابىلداۋىمىز كەرەك, ٶيتكەنٸ جالعىز بٸز عانا قالدىق. كٶپۇلتتى قازاقستان حالقىنىڭ الدىندا بٸزدٸڭ ارىمىز تازا. بۇل – بارلىعى ەر سٶزٸنە ٷڭٸلە وتىرىپ وقيتىن ماڭىزدى زاڭ. مەنٸڭ سايلاۋالدى باعدارلامام, بٸز شەشكەلٸ وتىرعان بارلىق مەسەلەلەردٸڭ تٷيٸنٸ – وسى. باستى مەسەلە – مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸك مەسەلەسٸ. ارتىق شٷيلٸگۋدٸڭ, ەشقانداي مەن-ماڭىزى جوق سٶزدەردٸ قوسۋدىڭ قاجەتٸ جوق. زاڭدى وسى كٷيٸندە باسىم كٶپشٸلٸك داۋىس ارقىلى قابىلداۋ كەرەك دەپ سانايمىن. بارشاڭىزدان وسىعان بەيٸلدٸلٸك بٸلدٸرۋلەرٸڭٸزدٸ سۇرايمىن».

وسى سٶزدەن كەيٸن قارسى سٶيلەگەن دەپۋتاتتاردىڭ بٸرازى ساباسىنا تٷسٸپ, زاڭ جوباسى كٶپشٸلٸك داۋىسپەن قابىلداندى. بۇل بەرٸمٸز كٶپتەن كٷتكەن ايشىقتى مەزەت, تاريحي وقيعا ەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك بٸزگە وڭايلىقپەن كەلگەن جوق. الدىن الا ويلاستىرۋمەن, زور ۇيىمداستىرۋشىلىقپەن, قاپىسىز دايىندىقپەن جٷزەگە استى.

بٸز تەۋەلسٸزدٸككە بەيبٸت جولمەن قول جەتكٸزسەك تە, وعان بارار جولدا بابالار قانى از تٶگٸلگەن جوق. تەۋەلسٸزدٸك سول كيەلٸ قاننىڭ ٶتەۋٸ ەدٸ. مەن مۇنىڭ بەرٸن بٸز سەنگەن, تەربيەلەگەن بٷگٸنگٸ جاس ۇرپاق بٸلسٸن, ساناسىنا سٸڭٸرسٸن دەپ ەدەيٸ جازىپ وتىرمىن.

تەۋەلسٸزدٸكتٸ جارييالاۋ وڭاي ەمەس, ونى بٷكٸل ەلەمگە مويىنداتۋ ودان دا قيىن ەدٸ. مەن قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸنٸڭ وسىنداي بيٸك دەڭگەيدە مويىندالۋىن دا الدىن الا ويلاستىرىپ قويعان ەدٸم.

بٸرنەشە اي بۇرىن ديپلوماتييالىق ارنالار ارقىلى كەلٸسۋدٸڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان كٷننٸڭ ەرتەڭٸندە ەلٸمٸزگە رەسمي ساپارمەن اقش-تىڭ مەملەكەتتٸك حاتشىسى دج.بەيكەردٸڭ ٶزٸ كەلدٸ. بۇل ونىڭ قازاقستانعا ەكٸنشٸ ساپارى بولاتىن. وسى ۋاقىت ٸشٸندە ەكەۋمٸز ٶزارا سەنٸمگە نەگٸزدەلگەن دوستىق قاتىناس ورناتىپ ٷلگەرگەن ەدٸك. اقش-تىڭ سىرتقى ساياساتىنا جاۋاپتى تۇلعا قازاقستاندى تۇڭعىش پرەزيدەنت سايلاۋىمەن, تەۋەلسٸزدٸك جارييالاۋىمەن شىن جٷرەكتەن قۇتتىقتادى. بۇل اقپاراتتى ونىمەن بٸرگە كەلگەن شەتەلدٸك جۋرناليستەر قاۋىمى اقش پەن باتىس ەلدەرٸنە سول سەتتە-اق تاراتىپ جٸبەردٸ.

وقيعالار اعىنى قارقىن الا تٷستٸ. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ساقتاۋ ٷشٸن 21 جەلتوقسان كٷنٸ رەسەي, ۋكراينا, بەلارۋس, ٶزبەكستان, تٷرٸكمەنستان, تەجٸكستان, قىرعىزستان, ەزەربايجان, ارمەنييا, مولدوۆا جەنە قازاقستان پرەزيدەنتتەرٸ باس قوسقان كەزدەسۋدە تەۋەلسٸز مەملەكەتتەر دوستاستىعىن قۇرۋ جٶنٸندە كەلٸسٸمگە قول قويىلدى. سامميت قازاقستان تاراپىنىڭ باستاماسىمەن الماتىدا ٶتتٸ. بۇل بٸر كەزدەرٸ «كسرو قۇرامىنا ەنگەن رەسپۋبليكالاردىڭ ەندٸگٸ تاعدىرى قالاي بولادى, كٸمنٸڭ جەتەگٸندە كەتۋٸ مٷمكٸن?» دەگەن ەلەم مەملەكەتتەرٸنٸڭ الاڭداۋشىلىعىن ساپ تيىپ, دوستاستىق مەملەكەتتەرٸنٸڭ بٸرلەستٸگٸ پايدا بولدى.

تەۋەلسٸزدٸك وسىنداي «تار جول, تايعاق كەشۋلەر» مەن «سوقتىقپالى, سوقپاقتى زامانداردان» امان ٶتٸپ, ٶزٸنٸڭ ارنالى جولىن تاپتى.

تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى كٷندەرٸنەن باستاپ بٸز بەرەكە-بٸرلٸككە, ىنتىماققا, ۇلتارالىق تاتۋلىق پەن دٸنارالىق كەلٸسٸمگە نەگٸزدەلگەن ساياساتتى جٷزەگە اسىردىق. بۇل ەلٸمٸزدٸ ٷزدٸكسٸز ٶسۋ مەن ٶركەندەۋگە باستادى. وسىنىڭ قادٸرٸن بٸلۋٸمٸز كەرەك. «بٸرلٸگٸ بار ەل وزادى», – دەيدٸ دانا حالقىمىز.

بٸز دامۋدىڭ داڭعىل جولىنا تٷسكەندە ٶزٸمٸز سيياقتى تەۋەلسٸزدٸگٸن جارييالاعان گرۋزييا, ەزەربايجان, ارمەنييا مەملەكەتتەرٸندە, ٶكٸنٸشكە قاراي, سوعىس ٶرتٸ تۇتانىپ, پريدنەستروۆە مولدوۆادان بٶلٸنٸپ كەتتٸ. تەجٸكستاندا ازامات سوعىسى ٶرشٸپ, باۋىرلاس قىرعىز ەلٸندە دٷركٸن-دٷركٸن دٷمپۋلەر مەن قاقتىعىستار ورىن الىپ, سول جىلدارى باستالعان كەلٸسپەۋشٸلٸكتەر ەلٸ كٷنگە دەيٸن جالعاسىپ, ەلدٸڭ بەرەكەسٸن الىپ قانا قويعان جوق, ەكونوميكاسىن دا تۇرالاتىپ, جىلدار بويى العا دامۋىن تەجەدٸ. ۋكراينانىڭ وڭتٷستٸك-شىعىسىنداعى وسى كٷنگٸ جانجالدىڭ تٶركٸنٸ دە توقسانىنشى جىلداردان كەلە جاتقان الاۋىزدىقتاردان باستالدى.

ىنتىماعى جاراسقان ەلدٸڭ تابىسى تاسىپ, ابىرويى اسادى. بەرەكەسٸ قاشقان ەلدٸڭ قۋاتى كەمٸپ, قۇتى قاشادى. وتىز جىل ٸشٸندە بٸز عاسىرلارعا بەرگٸسٸز دامۋ جولىنان ٶتتٸك. اۋىز تولتىرىپ ايتار تابىستارىمىز دا از ەمەس.

تەۋەلسٸزدٸك جارييالاعان سوڭ جٷيەلٸ ساياسي رەفورمانى قولعا الدىق. وسىدان جيىرما بەس جىل بۇرىن بٷگٸنگٸ بارلىق جەتٸستٸكتەرٸمٸزگە بەرٸك زاڭنامالىق ٸرگەتاس بولىپ قالانعان اتا زاڭىمىز – جاڭا كونستيتۋتسييامىزدى قابىلدادىق. بٷكٸل حالىق بولىپ تالقىلاعان بۇل قۇجات ەل دانالىعى مەن ىنتىماعىنىڭ, بەرەكە-بٸرلٸكتٸڭ ٸرگەتاسىنا اينالدى.

دٷنيەدە ەكونوميكالىق دامۋ مەن دەموكراتييانىڭ الۋان فورماسى بولسا دا, ونىڭ دەل سول كٷيٸندە كٶشٸرٸپ الا قوياتىن ورتاق ٷلگٸسٸ جوق. بٸز ەلەمدٸك تەجٸريبەنٸ قورىتىپ, ٶز ەرەكشەلٸكتەرٸمٸز بەن مٷمكٸندٸكتەرٸمٸزدٸ ەسكەرٸپ «قازاقستان – 2030» ستراتەگيياسىن تٷزدٸك. وندا بەلگٸلەنگەن مەجەلٸ كٶرسەتكٸشتەردٸ مەرزٸمٸنەن بۇرىن ورىنداعان سوڭ حالىقتىڭ قولداۋىن تاپقان «قازاقستان – 2050» باعدارلاماسىن جاسادىق. ەلەمدٸك ساياساتكەرلەر مەن ساراپشىلار «قازاقستان جولى» دەپ جوعارى باعا بەرگەن ۇلت دامۋىنىڭ داڭعىل جولىنىڭ ٶزەگٸن دەل وسى قوس ستراتەگييا قۇرايدى.

بٸزدٸڭ جۇرت – تامىرىن جەتٸ قات جەر استىنا جٸبەرگەن الىپ بەيتەرەكتەي ٶزٸنٸڭ كٷش-قۋاتىن عاسىرلار بويى ۇلى دالا تٶسٸنەن العان بايىرعى حالىق. بابالارىمىز بٸزگە مۇرا قىلىپ ۇلانعايىر جەر قالدىردى. بٸراق ول كەشەگٸ پاتشا زامانىندا دا, كەڭەس وداعى تۇسىندا دا حالىقارالىق قۇجاتتارمەن رەسٸمدەلمەدٸ.

جالپى ۇزىندىعى 14 مىڭ شاقىرىمدىق بٸزدٸڭ شەكارامىزدىڭ بارلىق بويلىعىنا قاتىستى سىندارلى كەلٸسسٶزدەر ٷدەرٸسٸن ۇيىمداستىرۋ وڭاي مٸندەت بولعان جوق. بۇعان باسشىلىعى العاشقى كٷندەردەن-اق بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە, سونداي-اق شەكارامىزدى ناقتىلاۋ ٸسٸنە قولداۋ بٸلدٸرگەن ەكٸ ۇلى كٶرشٸمٸزدٸڭ – رەسەي مەن قىتايدىڭ ارقاسىندا قول جەتكٸزٸلگەنٸن ايتا كەتۋٸم كەرەك. سٶيتٸپ, قازاقستاننىڭ رەسەي فەدەراتسيياسىمەن اراداعى ۇزىندىعى 7500 شاقىرىم بولاتىن ورتاق شەكاراسى دوستىق پەن سەنٸم بەلدەۋٸنە اينالدى. قحر-مەن شەكتەس 1700 شاقىرىمدىق شەكارامىز بويىنشا دا تاريحي ۋاعدالاستىققا قول جەتكٸزٸلدٸ. بۇل جايت شەكارا مەسەلەسٸ بويىنشا ٶزگە دە كٶرشٸلەس ەلدەردٸڭ سىندارلى ۇستانىمدا بولۋىنا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. 

بٸز رەسەيدٸڭ جەنە ونىڭ پرەزيدەنتٸ ۆ.ۆ.پۋتيننٸڭ, قىتاي باسشىلىعىنىڭ تاريحىمىزداعى سول ماڭىزدى سەتتە كٶرسەتكەن قولداۋىنىڭ ەردايىم قادٸرٸن بٸلٸپ, ريزاشىلىقپەن ەستە ۇستاۋعا تيٸسپٸز. 

كەلٸسسٶز بارىسىندا ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن تاراپتاردىڭ مٷددەسٸنە دەگەن قۇرمەت احۋالىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, بٸز جٷيەلٸ تٷردە حالىقارالىق كەلٸسٸمشارتتار جاساسىپ, مەملەكەتتٸك شەكارامىزدى تٷپكٸلٸكتٸ ايقىنداپ الدىق. سولايشا, بابالار اماناتىن ورىنداۋ ٷشٸن جەنە كٷندەردٸڭ كٷنٸندە ٶز ۇرپاعىمىزدىڭ الدىنان بۇدان دا اۋىر قيىندىقتار شىقپاۋى ٷشٸن تٷيتكٸلدەر مەن كەدەرگٸلەردٸڭ بەرٸن ەڭسەرٸپ, قولعا الىنعان ٸستٸ اقىرىنا دەيٸن جەتكٸزدٸك.

جەر دەگەننەن شىعادى. كەڭەس وداعى تۇسىندا قازاقتىڭ ۇلان-بايتاق جەرٸنٸڭ ەر تۇسى جانتٷرشٸگەرلٸك اتوم جارىلىستارى جاسالعان تٷرلٸ ەسكەري پوليگوندار مەن بازالارعا, زەرتحانالارعا اينالدى. تەك بٸر عانا سەمەي پوليگونىندا 456 يادرولىق, تەرمويادرولىق جارىلىس جاسالدى. ونىڭ 116-سى اشىق اتموسفەرادا جارىلىپ, حالقىمىزعا وراسان زور زيياندى زارداپتار ەكەلدٸ. قازاقستان عالىمدارىنىڭ ەسەبٸنشە, سەمەي پوليگونىندا جارىلعان اتوم بومباسىنىڭ جالپى قۋاتى حيروسيماعا تاستالعان بومبادان ەكٸ جارىم مىڭ ەسە ارتىق ەكەن. مەن وسى تاجال پوليگونىن 1991 جىلدىڭ 29 تامىزىندا جاپتىم.

قازاقستان تەۋەلسٸزدٸك العاندا بٸزدٸڭ اۋماعىمىزدا كونتينەنتارالىق بالليستيكالىق راكەتالارعا ارنالعان 1216 يادرولىق وقتۇمسىق بولدى. بۇل ەلەمدەگٸ تٶرتٸنشٸ يادرولىق ەلەۋەت ەدٸ.

بٸز اتوم قارۋىنان ٶز ەركٸمٸزبەن باس تارتىپ, بٷكٸلەلەمدٸك يادرولىق قارۋسىزدانۋ كٶشٸن باستادىق. بۇل – قازاقستاننىڭ جاھاندىق بەيبٸتشٸلٸكتٸ ساقتاۋعا قوسقان تەڭدەسسٸز ٷلەسٸ.

تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ جارييالاعاندا بٸزدٸڭ ٶز ۆاليۋتامىز دا جوق ەدٸ. ەلەمدٸك قارجى نارىعىن مۇقييات زەرتتەي كەلٸپ, ۇلتتىق تەڭگەمٸزدٸ دە دەر كەزٸندە اينالىمعا ەنگٸزدٸك.

«قامدانعان قاپى قالمايدى» دەيدٸ حالقىمىز. ەرتەڭٸن ويلاعان ەل عانا وزادى. بولاشاق ۇرپاعىمىز ەشتەڭەدەن تارىلماۋى ٷشٸن ۇلتتىق قور مەن التىن-ۆاليۋتا قورىن جاساقتاپ, وعان مول قارجى جيناقتادىق. دەل وسى مول قاراجات پاندەمييا كەزٸندە بٸزگە كٶمەك بولدى.

بٸزدٸڭ ەنشٸمٸزگە تاريحىمىزدا ٶز اۋقىمدىلىعى مەن قيىندىعى جٶنٸنەن بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن جوبانى جٷزەگە اسىرۋ – سارىارقانىڭ تٶرٸنە, ەركە ەسٸلدٸڭ بويىنا ەل قوندىرىپ, جاڭا دا ەسەم ەلوردا سالۋ مەرتەبەسٸ بۇيىردى.

استانانىڭ قارىشتاپ دامۋى ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸنٸڭ ٶركەندەپ ٶسۋٸنە سەرپٸن بەردٸ. شىمكەنت حالقىنىڭ سانى ميلليوننان اسقان رەسپۋبليكالىق دەربەس ٷشٸنشٸ قالا قاتارىنا قوسىلدى. ەكٸ مىڭ جىلدىق تاريحى بار كٶنە تٷركٸستان كەيٸنگٸ ەكٸ جىلدىڭ ٸشٸندە ايتارلىقتاي ٶزگەرٸپ, ەسەم شاھارلاردىڭ بٸرٸنە اينالدى. ەلٸمٸزدٸڭ ٶزگە ٶڭٸرلەرٸ مەن ٸرٸ قالالارىن دا دەل وسىنداي بولاشاق كٷتٸپ تۇر دەپ نىق سەنٸممەن ايتا الامىن.

ەگەمەندٸكتٸڭ ەلەڭ-الاڭىندا-اق مەن قازاقستانعا ەكونوميكالىق جاڭعىرۋ, ينفراقۇرىلىمدى جاڭارتۋ جەنە شيكٸزاتقا تەۋەلدٸلٸكتەن قۇتىلۋ قاجەت ەكەنٸن تٷسٸندٸم. بٸراق تەك ٷشٸنشٸ ونجىلدىقتىڭ باسىنا قاراي, رەسۋرس پەن تەجٸريبە جيناقتاعان سوڭ عانا بٸز بۇل قيىن ٸستٸ جٷزەگە اسىرا الدىق.

بٸز يندۋسترييالاندىرۋعا جەنە ٶز ٶنەركەسٸپ بازامىزدى دامىتۋعا يەك ارتتىق. سول ماقساتپەن يندۋسترييالىق-يننوۆاتسييالىق دامۋدىڭ ٷش باعدارلاماسى قابىلداندى, 9 تريلليون تەڭگە سوماسىنداعى 1500 جوبا ەنگٸزٸلدٸ. قازاقستان بۇرىن ٶندٸرٸلمەگەن ٶنٸمدەر – ەلەكتروۆوز, اۆتوبۋس, اۆتوموبيل, تەمٸرجول ۆاگوندارى, ترانسفورماتورلار جەنە باسقا دا 500-دەن استام ٶنٸم تٷرٸن شىعارا باستادى.

جولدار مەملەكەتتٸڭ كٶلٸك سالاسىنىڭ قان تامىرى قىزمەتٸن اتقاراتىنى بەلگٸلٸ. نەبەرٸ 10 جىل ٸشٸندە بٸز 14 مىڭ شاقىرىم اۆتوموبيل جولىن جەنە 2,5 مىڭ شاقىرىم تەمٸرجول سالدىق, ٸرٸ ەۋەجايلاردىڭ بەرٸن, تەڭٸز بەن قۇرلىق پورتتارىن قايتا جاڭعىرتتىق. سونىڭ نەتيجەسٸندە تەڭٸزگە شىعاتىن جولى بولماعان قازاقستان ەۋروپا ەلدەرٸنە, پارسى شىعاناعىنا, ٷندٸ, التانت جەنە تىنىق مۇحيتقا تٸكەلەي شىعۋ مٷمكٸندٸگٸنە قول جەتكٸزدٸ جەنە ەۋرازييالىق ترانسكونتينەنتالدى كٶلٸك كٶپٸرٸنە اينالدى. 

تەۋەلسٸز ەلٸمٸزدٸڭ باستى بايلىعى – ادام. مەملەكەتٸمٸزدٸڭ تٸرەگٸ دە, التىن دٸڭگەگٸ دە – قازاقستان حالقى. مەن بويىمداعى قۋات, قىزمەتٸمدەگٸ تەجٸريبە, ويىمداعى نەر – بەرٸ-بەرٸن حالقىما قىزمەت ەتۋگە جۇمساپ كەلەمٸن.

سول ٷشٸن تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان بەرٸ تاعدىر تالايىمەن دٷنيەنٸڭ تٶرت بۇرىشىنا تارىداي شاشىلعان ميلليوننان استام قانداستارىمىزدى اتامەكەنگە الدىردىم. بۇل ايتار اۋىزعا عانا وڭاي. جەر بەتٸندە حالقىنىڭ سانى ميلليونعا جەتپەيتٸن قانشاما مەملەكەت بار. بٸز وسىنشاما قانداستارىمىزدى شەت ەلدەردەن الدىرىپ قانا قويماي, باسىنا – باسپانا, ٶزٸنە – جۇمىس, ۇرپاعىنا بٸلٸم بەردٸك. بۇل ٸس ەلٸ دە جالعاسىن تابا بەرەدٸ. وسىنىڭ بەرٸ تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ ارقاسىندا عانا مٷمكٸن بولعانىن ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.

ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ وتىز جىلى ٸشٸندە كٶپتەگەن قيىندىقتى ەڭسەرٸپ, ۇلانعايىر تابىستارعا قول جەتكٸزدٸ. الدا الار اسۋلارىمىز بەن باعىندىرار بيٸكتەرٸمٸز دە, ىقتيمال سىن-قاتەرلەر دە از ەمەس.

مٸنە, ەكٸ جىلدان بەرٸ دٷنيە جٷزٸ الاڭ كٷي كەشۋدە. كوروناۆيرۋس دەرتٸنەن تۋىنداعان پاندەمييا ەلەمدٸك ەكونوميكانى عانا ەمەس, ٶندٸرٸس پەن ەڭبەكتٸ ۇيىمداستىرۋدى, عىلىم مەن تەحنولوگييا دامۋىن, جالپى ادامنىڭ ويلاۋ جٷيەسٸن ايتارلىقتاي ٶزگەرتتٸ. ەڭ الدىمەن, ادامزاتقا ورتاق ٸندەت دامۋ دەڭگەيٸنە قاراماستان ەل مەن ەلدٸڭ ەكونوميكاسى مەن تەحنولوگيياسىن جاقىنداستىرىپ, بٸر-بٸرٸمەن ىنتىماقتاستىرا باستادى. سونىڭ نەگٸزٸندە جاڭا جاھاندىق ەكونوميكالىق پاراديگما قالىپتاستى.

جاقىندا نوبەل سىيلىعىنىڭ تٷرلٸ عىلىم سالاسىنداعى لاۋرەاتتارىنىڭ ٷلكەن بٸر شوعىرى «بٸزدٸڭ عالامشار, بٸزدٸڭ بولاشاعىمىز» سامميتٸنٸڭ قورىتىندىسى بويىنشا ەلەم مەملەكەتتەرٸنە ٷندەۋ جاساپ, پاندەمييا ادامزات دامۋىنا ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸنگٸ ەڭ ٷلكەن اپات بولىپ ەنگەندٸگٸن اتاپ كٶرسەتٸپ, ونىمەن بٷكٸل دٷنيە جٷزٸ بٸرلەسە كٷرەسۋٸ كەرەكتٸگٸن العا تارتتى. ولار: «ەگەر وسى بەسجىلدىقتا ترانسفورماتسييالىق شارالار قابىلدانباسا, ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا اۋىر قاتەر تٶنەتٸن بولادى... قوعامنىڭ ەڭ كەدەي جەنە مارگينالدانعان توپتارى مەيلٸنشە ەلسٸز جٸكتەر كٷيٸندە قالا بەرەدٸ», – دەدٸ.

بۇل مەنٸڭ وسىدان تۋرا 30 جىلداي بۇرىن, 1992 جىلدىڭ 5 قازانىندا, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ مٸنبەسٸنەن ايتقان ۇسىنىستارىممەن استاسىپ جاتىر. بٸز سول كەزەڭنٸڭ ٶزٸندە ەلەمنٸڭ ەڭ باي مەملەكەتتەرٸنٸڭ ەسكەري-سوعىس ماقساتىنا قاراستىراتىن شىعىندارىنىڭ 1%-ىن بٶلۋ ارقىلى ادامزاتقا ايتىپ كەلمەيتٸن, تٶتەنشە اپاتتارعا قارسى كٷرەسۋدٸڭ حالىقارالىق قورىن جاساۋدى ۇسىنعان ەدٸك. ەڭگٸمە ول كەزدە بۇۇ-نىڭ بٸتٸمگەرشٸلٸك كٷشتەرٸ تۋرالى بولعان ەدٸ, بٸراق, بٸرٸنشٸدەن, ماڭىزدىسى يدەيا جەنە ۇجىمدىق ەرەكەتتەستٸكتٸڭ تەتٸگٸ بولاتىن, ەكٸنشٸدەن, تٷرلٸ ەلدەردە تەۋلٸك سايىن جٷزدەگەن-مىڭداعان ادامدى باۋداي تٷسٸرٸپ جاتقان پاندەمييانىڭ سوعىستان نەسٸ كەم?

ەگەر دەل سول كەزدە مەن ۇسىنعانداي قور جاسالعان بولسا, قازٸرگٸ پاندەمييا جاعدايىندا كەدەي مەملەكەتتەرگە كوروناۆيرۋسپەن كٷرەسۋگە جەنە ونىڭ زيياندى زارداپتارىن جويۋعا باعىتتالعان شارالاردى ۇيىمداستىرۋعا مول مٷمكٸندٸك تۋعان بولار ەدٸ.

پاندەمييا ەلەمدٸ جاڭا كٷشكە, جەتەكشٸ تەندەنتسييالار مەن الداعى قاۋٸپ-قاتەرلەرگە نەگٸزدەلگەن جاڭا گەوساياسي ترانسفورماتسيياعا باستادى. تۇتقيىلدان كەلگەن ٸندەتكە قارسى كٷرەستە جۇرتقا اقپارات پەن ساندىق جٷيەگە نەگٸزدەلگەن جاڭا تەحنولوگييا كٶمەك قولىن سوزدى. بۇل ەڭبەك نارىعىنا ايتارلىقتاي جاڭا ٶزگەرٸستەر ەكەلدٸ.

ەكونوميكا بويىنشا نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى كريستوفەر پيسساريدەس تٶرتٸنشٸ يندۋسترييالىق رەۆوليۋتسييا بارىسىندا روبوتتار بٸرتٸندەپ ادامدار قىزمەت ەتەتٸن ماماندىقتاردىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸن الماستىراتىن بولادى دەگەن بولجام جاساعان ەدٸ. سول بولجام ەندٸ كەلدٸ. جاھاندىق تەحنولوگييالاندىرۋ نەتيجەسٸندە قازٸردٸڭ ٶزٸندە اقپاراتتىق تەحنولوگييا, روبوت تەحنيكاسى, سينتەتيكالىق بيولوگييا, بيونيكا, نانوتەحنولوگييا, جاساندى ينتەللەكت سالاسىندا بۇرىن ساناعا دا سىيمايتىن رەۆوليۋتسييالىق ٶزگەرٸستەر ورىن الىپ جاتىر. ەلەمدە بيوينجەنەر, روبوت تەحنيكاسى ينجەنەرٸ, كيبەرقاۋٸپسٸزدٸك مامانى, نەيروماركەتولوگ, كوسموبيولوگ, ۋربانيست-ەكولوگ, بيوفارماكولوگ, اگروكيبەرنەتيك, مەتەوەنەرگەتيك سيياقتى جاڭا ماماندىقتارعا سۇرانىستار بارعان سايىن ارتا تٷسۋدە.

بٸز كەزٸندە «ەحرو-2017» كٶرمەسٸن ٶتكٸزٸپ, جاسىل ەنەرگەتيكاعا كٶشۋدٸڭ كەشەندٸ باعدارلاماسىن قابىلدادىق. بٷگٸندە بٷكٸل ەلەم بالامالىق ەنەرگەتيكانى – جەل ەنەرگيياسى, گەليوەنەرگەتيكا, گيدروەنەرگەتيكا, بيوەنەرگەتيكا, گەوتەرمالدى ەنەرگەتيكا سالالارىن قارقىندى دامىتۋ ٷستٸندە. وسى ٷدەرٸستەن قالماۋىمىز كەرەك.

جاھاندىق جاڭا ترەندتەردٸڭ قاتارىندا بولۋ ٷشٸن بٸز «بولاشاق» باعدارلاماسىن جاساپ, جاستارىمىزدى ەلەمنٸڭ ەڭ ٷزدٸك ۋنيۆەرسيتەتتەرٸندە وقىتتىق. ال قاراجات جەتكٸلٸكسٸز بولعان ٶتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى بٸز ستۋدەنتتەردٸڭ وقۋ اقىسىن, جٷرٸپ-تۇرۋى مەن كٷنكٶرٸسٸن تٶلەپ بەردٸك. وسى ۋاقىتقا دەيٸن ەل يگٸلٸگٸ ٷشٸن 15 مىڭنان استام مامان دايارلاندى. ولار ٶز وتانىنىڭ قامقورلىعىن سەزٸنٸپ, ەلگە قىزمەت ەتٸپ, بٸزدٸڭ ٷمٸتٸمٸزدٸ اقتايدى دەپ سەنەمٸن.

كەيٸننەن ەلەمدٸك دەڭگەيدەگٸ جوعارى وقۋ ورنى – نازارباەۆ ۋنيۆەرسيتەتٸ, نازارباەۆ زيياتكەرلٸك مەكتەپتەرٸ جەلٸسٸ, اقپاراتتىق تەحنولوگييالار سالاسىنداعى ستارتاپتارعا ارنالعان «استانا-حاب» حالىقارالىق تەحنوپاركٸ اشىلدى. بٸزدٸڭ جاستار وسىنداي ٸلگەرٸشٸل ٶزگەرٸستەردٸڭ كٶش باسىندا بولۋى قاجەت.

وسىدان ەكٸ جارىم جىل بۇرىن ەلٸمٸزدە پرەزيدەنتتٸك بيلٸك اۋىستى. ماعان: «اتا زاڭىمىزدا سٸزگە ەشقانداي شەكتەۋلٸلٸك جوق. سوڭعى سايلاۋدا حالىقتىڭ 98%-ىنا جۋىعىنىڭ قولداۋىنا يە بولدىڭىز. قىزمەتٸڭٸزدٸ اتقارا بەرٸڭٸز», – دەۋشٸلەر از بولعان جوق. بٸراق ەر نەرسە ٶز رەتٸمەن بولۋى كەرەك.

وتىز جىلعا جۋىق ەل باسقارعان كەزٸمدە مەن جانىما قانشاما ازاماتتى سەرٸك ەتٸپ, كٶپتەگەن شەكٸرت تەربيەلەدٸم. سولاردىڭ ٸشٸندە ٷكٸمەت باسقارعان, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمى باس حاتشىسىنىڭ ورىنباسارى رەتٸندە جاھاندىق ساياساتقا جەتٸكتٸگٸن تانىتقان, تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ قاسىمنان تابىلعان ناعىز پاتريوت, جوعارى بٸلٸكتٸ كەسٸپقوي تۇلعا قاسىم-جومارت كەمەلۇلى توقاەۆتى پرەزيدەنتتٸك قىزمەتكە ۇسىندىم. سايلاۋدا حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ ونى قولدادى. وسىلايشا, بٸز حالقىمىزدىڭ اۋىزبٸرلٸگٸن, ساياساتتاعى ساباقتاستىعىمىزدى كٷللٸ ەلەم قوعامداستىعىنا تاعى بٸر قىرىنان تانىتا بٸلدٸك.

حالىقتان كٸم اسىرىپ ايتقان?! «ديٸرمەننٸڭ تاسىنداي دٶڭگەلەنگەن دٷنيە» بٸر ورنىندا تۇرمايتىنى بەلگٸلٸ. پرەزيدەنت اۋىسادى, بٸراق تەۋەلسٸزدٸك مەڭگٸلٸك بولۋى كەرەك. ەر قازاقستاندىق الداعى ۋاقىتتا ونىڭ تۇعىرىن نىقتاپ, ەڭسەسٸن تٸكتەپ, ابىرويىن اسىرۋعا قىزمەت ەتۋگە تيٸس. «مەڭگٸلٸك ەل» يدەياسىنىڭ تٷپكٸ ماقساتى وسىندا. ەڭ باستىسى – ەلٸمٸز امان, ۇرپاعىمىز ازات. بٸز الاقانعا سالىپ ٶسٸرگەن سول ازات ۇرپاق ەندٸگٸ جەردە «مەن قازاقستانىما نە بەرەمٸن?» دەگەندٸ ويلاۋى كەرەك.

بٸز ٶزٸمٸزدٸڭ تولاعاي تابىستارىمىز ارقىلى تەۋەلسٸزدٸككە سەنبەگەندەردٸ يلاندىردىق, كٶنبەگەندەردٸ قاتارىمىزعا تارتتىق, ەلەم مويىنداعان ابىرويلى مەملەكەتكە اينالدىق.

تەۋەلسٸزدٸك تە باقىت سيياقتى, باعالاعان ادامنىڭ, ايالاعان قوعامنىڭ قولىنا تۇراقتايدى. حالقى تاتۋ, ەكونوميكاسى قۋاتتى, ساياسي جٷيەسٸ تۇراقتى, مەرتەبەسٸ بيٸك, ابىرويى اسقاق قازاقستاننىڭ بولاشاعى كەشەگٸدەن كەمەل, بٷگٸنگٸدەن نۇرلى ەكەندٸگٸنە كەمٸل سەنەمٸن.

تەۋەلسٸزدٸككە بەرٸك ٸرگەتاس بولىپ قالانعان بابالارىمىزدىڭ اسىل مۇراتى – ەرلٸك پەن ەلدٸگٸمٸزدەن كٷش-قۋات الىپ, ەردايىم العا باسا بەرەيٸك, اعايىن!