Qazaqstan Respýblikasynyń Tuńǵysh Prezidenti Nursultan Nazarbaevtyń «Táýelsizdik taǵylymy» atty maqalasy jaryq kórdi, dep habarlaidy "Ult aqparat" elbasy.kz-ke silteme jasap.
***
TÁÝELSIZDIK TAǴYLYMY
Kóp uzamai eń qasietti qundylyǵymyz – el táýelsizdiginiń torqaly toiyn atap ótemiz. Osydan otyz jyl buryn biz sanaly túrde, óz dúnietanymymyz ben bolmysymyzdyń negizi retinde bostandyq pen azattyqqa tańdaý jasadyq. Búginge deiingi bul merzim adamzat tarihy úshin qas-qaǵym ǵana sát bolǵanymen, orda buzar jasqa endi tolǵan táýelsiz Qazaqstan úshin ol – úlken beles, asqaraly asý.
Mundaiǵa tek rýhy kúshti, birligi bekem jurt qana qol jetkize alady.
Arǵyda saq, ǵun babalarymyz, beride qaharman túrik atalarymyz alasapyran zamandardaǵy alaquiyn daýyldarǵa tótep berip, Uly dalada ulyq ulys qurdy.Talai jurt alapat soǵystar men arpalysqan aiqastarda údere kóship, bordai tozyp, tastai úgilip, qumdai shaiylyp ketken zamandarda qazaqtar túrik jurtynyń ata qonysyn, qara shańyraǵyn saqtap qaldy.
Dana babalarymyz ózin ǵana emes, adal ǵurpyn, darhan kóńilin, taza tilin, ásem áni men qońyr kúiin, máiekti mádenieti men bai ádebietin qosa saqtap, urpaǵyna amanattai bildi. Tamyryn da, tarihyn da, kúsh-qýatyn da Uly daladan alatyn, kóptegen etnos ókilderi tatýlyq pen kelisimde, bereke-birlikte birge ómir súrip jatqan dál osyndai eldiń uly men qyzy bolý – ár qazaqstandyqtyń mańdaiyna jazylǵan sheksiz baqyt.
Adamzat tarihyndaǵy eń aitýly oqiǵalarǵa toly ǵasyrlar toǵysynda elimizdi basqarý maǵan úlken senimmen qatar zor jaýapkershilik júktedi. Men ózim basshylyq etken otyz jylǵa jýyq ýaqyt boiyna týǵan halqymnyń senimin aqtaý úshin bar kúsh-jigerimdi aianbai jumsadym.
Erlik pen eldikti tý etken, jasampazdyqty jalaý etken halqymyzdyń derbes memleket qurǵanynyń otyz jyldyq torqaly toiy qarsańynda táýelsizdikten taǵylym alý úshin búgin týǵan halqymmen oi bólisýdi jón kórdim.
Táýelsizdiktiń mán-maǵynasy týraly túrli ǵylym ókilderi ózinshe tujyrym jasaityny anyq. Biraq bir nárse aqiqat, ol – ata-babalarymyzdyń azattyq jolyndaǵy jan alysyp, jan berisken san ǵasyrlyq kúresiniń zańdy jalǵasy, halyqaralyq qujattarmen bekitilip, máńgilikke berilgen syiy.
Táýelsizdikke barar qiyn joldardaǵy sansyz kóp shaiqastar men kóterilisterde qanshama qaharman babalarymyz sheiit boldy. Olardy eske alý, qurmetteý – bizdiń paryzymyz. Sondyqtan biz jańa zamanda qantógiske jol bermei, qasietti kiemiz – táýelsizdikke sabyr men tózimdilik, aqyl men parasat arqyly qol jetkizdik.
Men milliondaǵan adamdy qanǵa bóktirip, qisapsyz mol qiyndyqtardan turatyn XX ǵasyrdyń ortasynda dúniege keldim. Birinshi dúniejúzilik soǵysqa qazaqtar qatyspasa da, patshanyń 1916 jylǵy maýsym jarlyǵymen tyl jumysy úshin áskerge shaqyryldy. Otarshyl ókimettiń óktemdigi men zulymdyǵy halyqty ashyndyryp, tózimin taýysty. Sol kezdegi Jetisý ólkesiniń Qarqara, Qastek, Samsy óńirinde bolǵan ult-azattyq kóterilisterge meniń ata-babalarym da qatysty.
Budan keiingi qazaq dalasyn qanǵa bóktirgen Azamat soǵysy da halqymyzǵa qisapsyz mol qasiret ákeldi. Asharshylyqtyń eki birdei tolqyny – 1921-22 jyl men 1930-32 jyldardaǵy surqiia saiasat saldarynan ornaǵan zulmat kezinde qazaqtyń teń jartysy qyryldy. El esin endi jinai bastaǵan otyzynshy jyldar sońynda stalindik qandy repressiia ultymyzdyń sút betine shyǵar qaimaqtaryn jalmap ketti, sonymen birge qatardaǵy qarapaiym azamattar da qandy qasaptan aman qalmady.
Árine, men bul oqiǵalardyń bárin kózimmen kórmesem de, ákem men anamnyń ózegin muń men zar órtep, janaryn jasqa shylap otyryp aitqan sózderinen, azattyq jolynda sheiit bolǵan arýaqtarǵa arnap, kúbirlep oqyǵan duǵalarynan estip-bilip, kókiregime túiip óstim. Keide oilaimyn: qazaq degen ne degen tózimdi halyq?! Kónbeske kónip, shydamasqa shydaǵan. Bolashaǵy buldyr bolǵan kúnniń ózinde saǵyn syndyrmai, keleshekten úmitin úzbegen. Qiyndyq ataýlyǵa qasqaia qarsy turyp, úzdiksiz alǵa jyljyǵan.
Adamzat tarihyna eń qandy qyrǵyn retinde engen ekinshi dúniejúzilik soǵystyń quramdas bóligi – Uly Otan soǵysynyń qaharly kúnderi, bala bolsam da, áli kúnge deiin kóz aldymnan ketpeidi. Sábi kezimdi eske alǵanda ár úiden maidanǵa attanǵan aǵalarym, er-azamatynyń ornyn joqtatpai, «Bári de jeńis úshin» dep, bel sheshpei eńbek etken analarym men jeńgelerim, qarshadai kúninen ógizge jegilgen soqamen jer jyrtyp, masaq terip, eńbekpen kózin ashqan qatarlastarym eske túsedi. Meniń eńbek taqyrybyna jii oralatynymnyń bir syry da balalyǵyn soǵys urlaǵan sol aýyr kúnderden qalǵan estelikte bolsa kerek.
Adamdy qandai qiyndyqtan da aman alyp shyǵatyn qudiret eńbek ekenin men sábi kezimnen-aq sezindim. Keiingi jastarǵa únemi «Eńbek et, otbasyńdy asyra, elińe qyzmet qyl: óziń de tabysty bolyp, Otanyńnyń da qýaty artady» deitinim sondyqtan.
Soǵystan sońǵy kezeńdegi tyń igerý, metall qorytý, bolat balqytý – halyq sharýashylyǵyn qalpyna keltirýdiń dál ortasynda júrdik. Sotsializmniń artyqshylyǵyn da, kemshiligin de kórdik. Bir sózben aitqanda, Keńes Odaǵy quramynda bolǵan jetpis jyldyqtyń nátijesi bizdiń eldiń paidasyna sheshilgen joq.
XX ǵasyr basynda alash qairatkeri Ahmet Baitursynuly «Álhamdúllá, alty million halyqpyz» degen eken. Patshalyq Reseidegi 1913 jylǵy resmi sanaq boiynsha, Dala ólkesinde, Túrkistan ólkesindegi qazaqtardy qospaǵanda, 5 million 597 myń halyq turǵan. Demek, Ahańnyń aityp otyrǵany – kúmán keltirmeitin aqiqat. Al arada jarty ǵasyrdai ýaqyt ótkende KSRO-da 1959 jyly ótkizilgen sanaqta Qazaqstandaǵy qazaqtardyń sany 2 million 787 myńǵa deiin kemip, respýblika halqynyń nebári 30 paiyzyn ǵana quraǵan.
Men 1989 jyly respýblikamyzdyń birinshi basshysy bolyp sailandym. Dál sol jyly ótkizilgen KSRO-nyń eń sońǵy halyq sanaǵynyń derekteri boiynsha, Qazaqstandaǵy qazaqtardyń úles salmaǵy nebári 40,1% ǵana edi.
Azat elimizdiń jastary táýelsizdikke barar joldyń qandai azapty bolǵanyn, qandai qurbandyqtar men synaqtar – 1916 jylǵy ult-azattyq kóterilis, azamat soǵysy, asharshylyqtyń alapat eki tolqyny, qýǵyn-súrgin men repressiialar, Uly Otan soǵysy, tyń igerý jyldaryndaǵy jappai qonys aýdarýdyń zardaby arqyly jetkenimizdi bilýi kerek. Munyń ózi ótken tarihty qasterlep, odan sabaq alý úshin qajet. Meniń «Táýelsizdik – babalar qanymen kelgen kieli qundylyq» deitinim osydan.
Men otyz jyl boiy halqymdy qanattyǵa qaqtyrmai, tumsyqtyǵa shoqyttyrmai, qairańǵa qaldyrmai, álemdik órkeniettiń aldyńǵy shebine, dúniedegi eń damyǵan 40 eldiń qataryna qostym. Osy jyldar ishinde álemdik ǵylym men mádeniettiń eń úzdik jetistikterin meńgergen jańa urpaq qalyptasty. Jańa elordamyz salyndy. Eń úlken tabysym da, eń úlken baqytym da osy dep sanaimyn.
Biz, Abai atamyz aitqandai, «aqyryn júrip, anyq bastyq». Sonyń arqasynda kóp salalar men baǵyttar boiynsha ózgelerden ozyp kettik. Endi osynyń mán-jaiyna tereńirek toqtalyp, buryn kóp aityla bermeitin keibir derekti halyqtyń nazaryna usynǵym keledi.
Keńes Odaǵy syndy alyp imperiia ótken ǵasyrdyń 70-jyldary tarihshylar qaýymy «toqyraý» dep aidar taqqan kúrdeli kezeńge aiaq basty. Tek joǵary bilik bekitken jospar men qosyp jazýǵa negizdelgen keńestik ekonomika, jalań oi, jadaǵai pikirli kommýnistik ideologiia qoǵam damýyn tyǵyryqqa tiredi.
Toqyraý kezinde el ekonomikasynda oryn alǵan múshkil haldi Qaraǵandy oblystyq partiia komitetinde basshylyq qyzmet atqarǵan 70-jyldardyń sońynda aiqyn ańǵara bastadym. Al men Qazaq KSR Úkimetiniń basshylyǵyna taǵaiyndalǵan 80-jyldary jaǵdai tipti asqynyp turǵan bolatyn.
M.S.Gorbachevtyń «qaita qurýy» toqyraýǵa belshesinen batqan qoǵamǵa serpilis ákele almady, kerisinshe kópsózdilikke, jappai jarnamalyq urandarǵa jol berildi. Ekonomikalyq bazis jasalmai, asyǵys bastalǵan «betburys» jyldar boiy qordalanǵan problemalardy odan ári órshitip, sharyqtaý shegine jetkizdi.
KSRO-da bolǵan alǵashqy demokratiialyq sailaýdyń nátijesinde iriktelgen halyq depýtattarynyń I sezi 1989 jyldyń mamyr-maýsym ailarynda ótti. Bul kezde men Respýblika Ministrler Keńesi tóraǵasy bolatynmyn. Alyp odaq ekonomikasynda oryn alǵan múshkil jaǵdaidy ashyq aitýǵa týra keldi.
Kremldiń Sezder saraiynyń tribýnasynan mamyrda sóilegen sózimdi qaz-qalpynda keltirer bolsaq, onda bylai degen ekem: «...Qyzmettik mindetim boiynsha praktikalyq ekonomika máselelerimen ainalysyp júrgen meniń aitarym: biz búginde el ekonomikasyndaǵy shynaiy jaǵdaidy naqty bilmeimiz. Ózderińiz oilap kórińizder: KSRO Memlekettik statistika komiteti derekteri boiynsha, eldegi azyq-túlik óndirisi artqan, biraq sóreler bos. Josparlar oryndalýda, al ekonomika ahýaly nasharlap barady. Nege? Mundai «negeler» tym kóbeiip ketti. Túptiń túbinde ekonomikadaǵy daǵdarystyń qanshalyqty tereńdep ketkenin anyqtap, ony eńserýdiń aiqyn jolyn tabýymyz kerek-aq.
On ekinshi besjyldyq jospary toqyraýdyń eń tozǵan dástúrleri negizinde jasaldy».
Árine, eki kúnniń birinde «qaita qurý», «betburys», tipti «jedeldetý» dep urandatyp jatqan M.Gorbachevqa «on ekinshi besjyldyq toqyraýdyń eń nashar dástúri negizinde jasaldy» degen sóz unai qoiǵan joq. Tipti reglamentpen shektegisi kelgendei syńai tanytty. Biraq zaldyń dúrkirete qol soqqany onyń meni toqtatýyna múmkindik bermedi.
«Sheshingen sýdan taiynbas» degendei, endi tartynyp qalýǵa bolmaitynyn sezgendikten, Qazaqstanda qalyptasqan aýyr jaǵdaidy da aitýǵa týra keldi: «Vedomstvolyq óktemdik álemdik naryqta zor suranysqa ie shikizat resýrsyna bai respýblikamyzdyń óz áleýmettik damýynda aýyr hálge túsýine, ekologiialyq daǵdarys shegine kelip tirelýine ákep soqtyrdy. Ydys-aiaq dúkenine kirip ketken pildiń kebin kigen ministrlikter Araldyń túbine jetip tyndy. Ekibastuz dalany kúlge bóktirýde. Munai óndirip jatqandarǵa onyń túk qaiyry bolmai tur. Túrli poligon úshin malshylar óristerinen aiyryldy, al onyń ótemi týraly múlde sóz joq».
Sózimdi aiaqtap, zalǵa qarasam, Qazaqstan Kompartiiasy Ortalyq komitetiniń sol kezdegi birinshi hatshysy G.V.Kolbinniń óńi sup-sur bolyp ketken eken. Biraq el múddesi, halyq taǵdyry talqyǵa túsken mundai sátterde aianyp qalýǵa bolmaityn edi.
Odaqtyń keteýi ketip, irgesi sógile bastaǵan keiingi eki jyl ishinde qalyptasqan naqty jaǵdai tipti ýshyǵyp ketti.
Keiin zertteýshiler «egemendik sherýi» dep aidar taqqan úderiske 1989 jyly aldymen Baltyq elderi kirisip, Kavkaz elderinde jalǵasty da, artynan búkil Keńes Odaǵyn qamtydy. 1990 jyldyń aiaǵyna deiin Odaq quramyndaǵy 15 respýblika túgeldei óz egemendigin jariialap úlgergenimen, Estoniia, Litva jáne Latviia elderinen basqa 12 respýblika áli Odaq quramynda bolatyn.
M.S.Gorbachev qanshalyqty jantalasa qimyldap, Odaqty saqtap qalýǵa áreket etkenimen, KSRO-nyń odan ári ydyraýyn toqtatý múmkin emes edi. Kelesi 1991 jyldyń 18-21 tamyzynda áigili «tamyz búligi» boldy. Bul Keńes Odaǵy basshylyǵynyń dármensizdigin kúlli álemge tanytty. Sonyń nátijesinde 1991 jyldyń tamyz-jeltoqsan ailarynda qalǵan respýblikalar túgeldei óz táýelsizdigin jariia etti.
Saiasattyń qyzýy kóterilip, Gorbachev pen Eltsinniń teketiresi shegine jetip, bir kezderi temirdei tártipke negizdelgen ortalyqtaǵy basshylyqtan bereke ketken sol tusta Qazaqstan tarapynan jiberilgen jalǵyz qateliktiń ózi orny tolmas tragediiaǵa ákep soqtyrýy ábden múmkin edi.
Biz ashýdy aqylǵa, asyǵystyqty sabyrǵa jeńdirip, únemi áliptiń artyn baǵyp, ańysyn ańdýmen boldyq. Maǵan batylyraq qimyldaý úshin búkilhalyqtyq mandat kerek edi. Osylaisha 1991 jyldyń 1 jeltoqsanynda el tarihyndaǵy tuńǵysh Prezidenttik sailaý ótkizilip, onda halyqtyń 98%-dan astamy qoldaý bildirdi. Bul maǵan qanat bitirip, erkin qimyldaýyma jol ashty.
Sailaýdan 2 kún ótkende – 3 jeltoqsanda Almatyǵa M.Hoff bastaǵan Eýropa Parlamentiniń úlken delegatsiiasy kelip, Qazaqstannyń jańadan sailanǵan Prezidenti retinde meni resmi saparmen Briýsselge kelýge shaqyrdy. Bul da bizge úlken demeý, halyqaralyq deńgeidegi qoldaý boldy.
Biz táýelsizdikti jariialaýǵa daiyndyqtyń sońǵy, sheshýshi kezeńine de kelip jettik. 8 jeltoqsanda B.N.Eltsin, L.M.Kravchýk jáne S.S.Shýshkevichtiń qatysýymen Belorýssiianyń Belovejesinde ótken kezdesýde Keńes Odaǵynyń «halyqaralyq quqyq pen geosaiasi jaǵdai sýbektisi» retinde ómir súrýin toqtatqany týraly málimdeme jariialandy. Men Eltsinmen, Kravchýkpen, Shýshkevichpen júzdesý úshin shuǵyl túrde Máskeýge ushtym, mundai kezdesý kúni buryn josparlanǵan edi, biraq shaqyrylǵan úsheýi de kelmei qalyp, kezdesý bolmai qaldy.
Budan keiin keńes jáne sheteldik baspasóz ókilderimen Máskeýde ótkizgen baspasóz máslihatynda: «KSRO quramyna engen barlyq respýblikalardyń táýelsizdigin moiyndap, olardyń tez arada Birikken Ulttar Uiymyna múshe bolýyna kómektesý kerek», – degen pikirimdi ortaǵa saldym.
Jeltoqsannyń 12-13 juldyzynda Ashhabadta Ortalyq Aziia respýblikalarynyń basshylarymen bas qosyp, jaǵdaidy saralai kelip, biz Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyna teń quqyly múshe bolýǵa ázir ekendigimiz jóninde ortaq málimdeme jasadyq. Erteńinde kópten kútken kún týyp, Joǵarǵy Keńestiń 1991 jylǵy 14 jeltoqsanynda ótken 12-shaqyrylǵan 7-sessiiasynyń talqylaýyna «Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstitýtsiialyq zań shyǵaryldy.
Elimizdiń jetekshi zańgerleriniń qatysýymen aldyn ala saralanyp, saraptamadan ótkizilip, qapysyz daiarlanǵan zań birden-aq maquldanýǵa tiis bolatyn. Onyń ústine ózge respýblikalar mundai zańdaryn áldeqashan qabyldap qoiǵan. Biraq jaǵdai biz kútkennen basqashalaý bolyp shyqty.
Joǵarǵy Keńes zalynda vitse-prezident E.M.Asanbaev qatysyp otyrǵanymen, men talqylaýdy kabinetimdegi bailanys arqyly jiti baqylap otyrdym. Áli esimde, kún tártibi jariia etilisimen-aq bir depýtat: «Biz kimnen jáne neden táýelsizdik alǵaly otyrmyz?! Ózimiz 70 jyl boiy sógip kele jatqan resei imperiiasy úlgisimen endi qazaq imperiiasyn qurýǵa umtylyp jatqan joqpyz ba osy?», – dep arandatýshylyq piǵyldaǵy suraǵyn bastap ketti.
Kóp uzamai taǵy bir depýtat ony qostai túsip: «Biz táýelsiz memleket jariialaý máselesin talqylaýdamyz. Erteń tańerteń 17 million halyqtyń teń jarymy – orystildi qaýym bóten memlekettiń azamattary bolyp shyǵa kelmek. Joldastar, bulai etýge bolmaidy ǵoi», – dedi.
Al endi bir «halyq qalaýlysynyń»: «Tek qazaq qana Qazaq KSR-iniń nemese Qazaqstan Respýblikasynyń Prezidenti bola alatyny jónindegi usynysty maǵan qatysty alǵanda azamattyq teńquqylyqqa jasalǵan qiianat deýge bola ma, joq pa?», – degen suraǵyna orai depýtat S.Sartaev oǵan qazaq eliniń Prezidenti «memlekettik tildi jáne ultaralyq kelisim tilin qatar meńgergen adam» bola alatyny jóninde zańda taiǵa tańba basqandai jazýly ekenin eskertti.
Men ádeii, etika saqtap jáne ol ýaqyttyń alysta qalǵanyna, zaman-tóreshi bárin áldeqashan óz ornyna keltirgenine bailanysty qazir olardyń atyn atap, túsin tústeýdi jón kórmedim.
Árine, olardyń mundai «batyl» sóileýiniń ar jaǵynda qoltyǵyna sý búrketin syrtqy kúshterdiń bar ekenin de birden ańǵardym. Biraq maǵan qatelesýge de, ashýǵa boi aldyrýǵa da bolmaityn edi. Sol kezdegi Joǵarǵy Keńes depýtattary, el aǵalary, belgili zańger, ǵylym qairatkerleri S.Zimanov, S.Sartaev, Á.Kekilbaev, M.Qozybaev, Ó.Joldasbekov, t.b. depýtattardyń ornyqty, dáleldi jaýaptaryna qaramastan, zań jobasyn eki kún boiy talqylaǵan depýtattar ortaq mámilege kele almady.
Talqylaý ábden tyǵyryqqa tirelgen kezde 16 jeltoqsan kúni tústen keiin men Joǵarǵy Keńeske kelip, depýtattarǵa mán-jaidy ózim túsindirip, olardyń bul sheshimin búkil Qazaqstan halqy, kúlli álem jurty kútip otyrǵanyn bylaisha jetkizdim: «Bul zańdy qabyldaýymyz kerek, óitkeni jalǵyz biz ǵana qaldyq. Kópultty Qazaqstan halqynyń aldynda bizdiń arymyz taza. Bul – barlyǵy ár sózine úńile otyryp oqityn mańyzdy zań. Meniń sailaýaldy baǵdarlamam, biz sheshkeli otyrǵan barlyq máselelerdiń túiini – osy. Basty másele – memlekettik táýelsizdik máselesi. Artyq shúiligýdiń, eshqandai mán-mańyzy joq sózderdi qosýdyń qajeti joq. Zańdy osy kúiinde basym kópshilik daýys arqyly qabyldaý kerek dep sanaimyn. Barshańyzdan osyǵan beiildilik bildirýlerińizdi suraimyn».
Osy sózden keiin qarsy sóilegen depýtattardyń birazy sabasyna túsip, zań jobasy kópshilik daýyspen qabyldandy. Bul bárimiz kópten kútken aishyqty mezet, tarihi oqiǵa edi. Táýelsizdik bizge ońailyqpen kelgen joq. Aldyn ala oilastyrýmen, zor uiymdastyrýshylyqpen, qapysyz daiyndyqpen júzege asty.
Biz táýelsizdikke beibit jolmen qol jetkizsek te, oǵan barar jolda babalar qany az tógilgen joq. Táýelsizdik sol kieli qannyń óteýi edi. Men munyń bárin biz sengen, tárbielegen búgingi jas urpaq bilsin, sanasyna sińirsin dep ádeii jazyp otyrmyn.
Táýelsizdikti jariialaý ońai emes, ony búkil álemge moiyndatý odan da qiyn edi. Men Qazaqstan táýelsizdiginiń osyndai biik deńgeide moiyndalýyn da aldyn ala oilastyryp qoiǵan edim.
Birneshe ai buryn diplomatiialyq arnalar arqyly kelisýdiń nátijesinde Qazaqstan táýelsizdigin jariialaǵan kúnniń erteńinde elimizge resmi saparmen AQSh-tyń memlekettik hatshysy Dj.Beikerdiń ózi keldi. Bul onyń Qazaqstanǵa ekinshi sapary bolatyn. Osy ýaqyt ishinde ekeýmiz ózara senimge negizdelgen dostyq qatynas ornatyp úlgergen edik. AQSh-tyń syrtqy saiasatyna jaýapty tulǵa Qazaqstandy tuńǵysh Prezident sailaýymen, táýelsizdik jariialaýymen shyn júrekten quttyqtady. Bul aqparatty onymen birge kelgen sheteldik jýrnalister qaýymy AQSh pen Batys elderine sol sátte-aq taratyp jiberdi.
Oqiǵalar aǵyny qarqyn ala tústi. Ekonomikalyq yntymaqtastyqty saqtaý úshin 21 jeltoqsan kúni Resei, Ýkraina, Belarýs, Ózbekstan, Túrikmenstan, Tájikstan, Qyrǵyzstan, Ázerbaijan, Armeniia, Moldova jáne Qazaqstan prezidentteri bas qosqan kezdesýde Táýelsiz Memleketter Dostastyǵyn qurý jóninde kelisimge qol qoiyldy. Sammit Qazaqstan tarapynyń bastamasymen Almatyda ótti. Bul bir kezderi «KSRO quramyna engen respýblikalardyń endigi taǵdyry qalai bolady, kimniń jeteginde ketýi múmkin?» degen álem memleketteriniń alańdaýshylyǵyn sap tiyp, Dostastyq memleketteriniń birlestigi paida boldy.
Táýelsizdik osyndai «tar jol, taiǵaq keshýler» men «soqtyqpaly, soqpaqty zamandardan» aman ótip, óziniń arnaly jolyn tapty.
Táýelsizdiktiń alǵashqy kúnderinen bastap biz bereke-birlikke, yntymaqqa, ultaralyq tatýlyq pen dinaralyq kelisimge negizdelgen saiasatty júzege asyrdyq. Bul elimizdi úzdiksiz ósý men órkendeýge bastady. Osynyń qadirin bilýimiz kerek. «Birligi bar el ozady», – deidi dana halqymyz.
Biz damýdyń dańǵyl jolyna túskende ózimiz siiaqty táýelsizdigin jariialaǵan Grýziia, Ázerbaijan, Armeniia memleketterinde, ókinishke qarai, soǵys órti tutanyp, Pridnestrove Moldovadan bólinip ketti. Tájikstanda azamat soǵysy órship, baýyrlas qyrǵyz elinde dúrkin-dúrkin dúmpýler men qaqtyǵystar oryn alyp, sol jyldary bastalǵan kelispeýshilikter áli kúnge deiin jalǵasyp, eldiń berekesin alyp qana qoiǵan joq, ekonomikasyn da turalatyp, jyldar boiy alǵa damýyn tejedi. Ýkrainanyń ońtústik-shyǵysyndaǵy osy kúngi janjaldyń tórkini de toqsanynshy jyldardan kele jatqan alaýyzdyqtardan bastaldy.
Yntymaǵy jarasqan eldiń tabysy tasyp, abyroiy asady. Berekesi qashqan eldiń qýaty kemip, quty qashady. Otyz jyl ishinde biz ǵasyrlarǵa bergisiz damý jolynan óttik. Aýyz toltyryp aitar tabystarymyz da az emes.
Táýelsizdik jariialaǵan soń júieli saiasi reformany qolǵa aldyq. Osydan jiyrma bes jyl buryn búgingi barlyq jetistikterimizge berik zańnamalyq irgetas bolyp qalanǵan Ata zańymyz – jańa Konstitýtsiiamyzdy qabyldadyq. Búkil halyq bolyp talqylaǵan bul qujat el danalyǵy men yntymaǵynyń, bereke-birliktiń irgetasyna ainaldy.
Dúniede ekonomikalyq damý men demokratiianyń alýan formasy bolsa da, onyń dál sol kúiinde kóshirip ala qoiatyn ortaq úlgisi joq. Biz álemdik tájiribeni qorytyp, óz erekshelikterimiz ben múmkindikterimizdi eskerip «Qazaqstan – 2030» strategiiasyn túzdik. Onda belgilengen mejeli kórsetkishterdi merziminen buryn oryndaǵan soń halyqtyń qoldaýyn tapqan «Qazaqstan – 2050» baǵdarlamasyn jasadyq. Álemdik saiasatkerler men sarapshylar «Qazaqstan joly» dep joǵary baǵa bergen ult damýynyń dańǵyl jolynyń ózegin dál osy qos strategiia quraidy.
Bizdiń jurt – tamyryn jeti qat jer astyna jibergen alyp báiterektei óziniń kúsh-qýatyn ǵasyrlar boiy Uly dala tósinen alǵan baiyrǵy halyq. Babalarymyz bizge mura qylyp ulanǵaiyr jer qaldyrdy. Biraq ol keshegi patsha zamanynda da, Keńes Odaǵy tusynda da halyqaralyq qujattarmen resimdelmedi.
Jalpy uzyndyǵy 14 myń shaqyrymdyq bizdiń shekaramyzdyń barlyq boilyǵyna qatysty syndarly kelissózder úderisin uiymdastyrý ońai mindet bolǵan joq. Buǵan basshylyǵy alǵashqy kúnderden-aq bizdiń táýelsizdigimizge, sondai-aq shekaramyzdy naqtylaý isine qoldaý bildirgen eki uly kórshimizdiń – Resei men Qytaidyń arqasynda qol jetkizilgenin aita ketýim kerek. Sóitip, Qazaqstannyń Resei Federatsiiasymen aradaǵy uzyndyǵy 7500 shaqyrym bolatyn ortaq shekarasy dostyq pen senim beldeýine ainaldy. QHR-men shektes 1700 shaqyrymdyq shekaramyz boiynsha da tarihi ýaǵdalastyqqa qol jetkizildi. Bul jait shekara máselesi boiynsha ózge de kórshiles elderdiń syndarly ustanymda bolýyna septigin tigizdi.
Biz Reseidiń jáne onyń prezidenti V.V.Pýtinniń, Qytai basshylyǵynyń tarihymyzdaǵy sol mańyzdy sátte kórsetken qoldaýynyń árdaiym qadirin bilip, rizashylyqpen este ustaýǵa tiispiz.
Kelissóz barysynda ózara túsinistik pen taraptardyń múddesine degen qurmet ahýalyn qalyptastyra otyryp, biz júieli túrde halyqaralyq kelisimsharttar jasasyp, memlekettik shekaramyzdy túpkilikti aiqyndap aldyq. Solaisha, babalar amanatyn oryndaý úshin jáne kúnderdiń kúninde óz urpaǵymyzdyń aldynan budan da aýyr qiyndyqtar shyqpaýy úshin túitkilder men kedergilerdiń bárin eńserip, qolǵa alynǵan isti aqyryna deiin jetkizdik.
Jer degennen shyǵady. Keńes Odaǵy tusynda qazaqtyń ulan-baitaq jeriniń ár tusy jantúrshigerlik atom jarylystary jasalǵan túrli áskeri poligondar men bazalarǵa, zerthanalarǵa ainaldy. Tek bir ǵana Semei poligonynda 456 iadrolyq, termoiadrolyq jarylys jasaldy. Onyń 116-sy ashyq atmosferada jarylyp, halqymyzǵa orasan zor ziiandy zardaptar ákeldi. Qazaqstan ǵalymdarynyń esebinshe, Semei poligonynda jarylǵan atom bombasynyń jalpy qýaty Hirosimaǵa tastalǵan bombadan eki jarym myń ese artyq eken. Men osy tajal poligonyn 1991 jyldyń 29 tamyzynda japtym.
Qazaqstan táýelsizdik alǵanda bizdiń aýmaǵymyzda kontinentaralyq ballistikalyq raketalarǵa arnalǵan 1216 iadrolyq oqtumsyq boldy. Bul álemdegi tórtinshi iadrolyq áleýet edi.
Biz atom qarýynan óz erkimizben bas tartyp, búkilálemdik iadrolyq qarýsyzdaný kóshin bastadyq. Bul – Qazaqstannyń jahandyq beibitshilikti saqtaýǵa qosqan teńdessiz úlesi.
Táýelsizdigimizdi jariialaǵanda bizdiń óz valiýtamyz da joq edi. Álemdik qarjy naryǵyn muqiiat zerttei kelip, ulttyq teńgemizdi de der kezinde ainalymǵa engizdik.
«Qamdanǵan qapy qalmaidy» deidi halqymyz. Erteńin oilaǵan el ǵana ozady. Bolashaq urpaǵymyz eshteńeden tarylmaýy úshin Ulttyq qor men altyn-valiýta qoryn jasaqtap, oǵan mol qarjy jinaqtadyq. Dál osy mol qarajat pandemiia kezinde bizge kómek boldy.
Bizdiń enshimizge tarihymyzda óz aýqymdylyǵy men qiyndyǵy jóninen buryn-sońdy bolyp kórmegen jobany júzege asyrý – Saryarqanyń tórine, erke Esildiń boiyna el qondyryp, jańa da ásem elorda salý mártebesi buiyrdy.
Astananyń qaryshtap damýy elimizdiń ózge óńirleriniń órkendep ósýine serpin berdi. Shymkent halqynyń sany millionnan asqan respýblikalyq derbes úshinshi qala qataryna qosyldy. Eki myń jyldyq tarihy bar kóne Túrkistan keiingi eki jyldyń ishinde aitarlyqtai ózgerip, ásem shaharlardyń birine ainaldy. Elimizdiń ózge óńirleri men iri qalalaryn da dál osyndai bolashaq kútip tur dep nyq senimmen aita alamyn.
Egemendiktiń eleń-alańynda-aq men Qazaqstanǵa ekonomikalyq jańǵyrý, infraqurylymdy jańartý jáne shikizatqa táýeldilikten qutylý qajet ekenin túsindim. Biraq tek úshinshi onjyldyqtyń basyna qarai, resýrs pen tájiribe jinaqtaǵan soń ǵana biz bul qiyn isti júzege asyra aldyq.
Biz indýstriialandyrýǵa jáne óz ónerkásip bazamyzdy damytýǵa iek arttyq. Sol maqsatpen Indýstriialyq-innovatsiialyq damýdyń úsh baǵdarlamasy qabyldandy, 9 trillion teńge somasyndaǵy 1500 joba engizildi. Qazaqstan buryn óndirilmegen ónimder – elektrovoz, avtobýs, avtomobil, temirjol vagondary, transformatorlar jáne basqa da 500-den astam ónim túrin shyǵara bastady.
Joldar memlekettiń kólik salasynyń qan tamyry qyzmetin atqaratyny belgili. Nebári 10 jyl ishinde biz 14 myń shaqyrym avtomobil jolyn jáne 2,5 myń shaqyrym temirjol saldyq, iri áýejailardyń bárin, teńiz ben qurlyq porttaryn qaita jańǵyrttyq. Sonyń nátijesinde teńizge shyǵatyn joly bolmaǵan Qazaqstan Eýropa elderine, Parsy shyǵanaǵyna, Úndi, Altant jáne Tynyq muhitqa tikelei shyǵý múmkindigine qol jetkizdi jáne eýraziialyq transkontinentaldy kólik kópirine ainaldy.
Táýelsiz elimizdiń basty bailyǵy – adam. Memleketimizdiń tiregi de, altyn dińgegi de – Qazaqstan halqy. Men boiymdaǵy qýat, qyzmetimdegi tájiribe, oiymdaǵy nár – bári-bárin halqyma qyzmet etýge jumsap kelemin.
Sol úshin táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan beri taǵdyr talaiymen dúnieniń tórt buryshyna tarydai shashylǵan millionnan astam qandastarymyzdy atamekenge aldyrdym. Bul aitar aýyzǵa ǵana ońai. Jer betinde halqynyń sany millionǵa jetpeitin qanshama memleket bar. Biz osynshama qandastarymyzdy shet elderden aldyryp qana qoimai, basyna – baspana, ózine – jumys, urpaǵyna bilim berdik. Bul is áli de jalǵasyn taba beredi. Osynyń bári táýelsizdiktiń arqasynda ǵana múmkin bolǵanyn umytpaýymyz kerek.
Elimiz táýelsizdiktiń otyz jyly ishinde kóptegen qiyndyqty eńserip, ulanǵaiyr tabystarǵa qol jetkizdi. Alda alar asýlarymyz ben baǵyndyrar biikterimiz de, yqtimal syn-qaterler de az emes.
Mine, eki jyldan beri dúnie júzi alań kúi keshýde. Koronavirýs dertinen týyndaǵan pandemiia álemdik ekonomikany ǵana emes, óndiris pen eńbekti uiymdastyrýdy, ǵylym men tehnologiia damýyn, jalpy adamnyń oilaý júiesin aitarlyqtai ózgertti. Eń aldymen, adamzatqa ortaq indet damý deńgeiine qaramastan el men eldiń ekonomikasy men tehnologiiasyn jaqyndastyryp, bir-birimen yntymaqtastyra bastady. Sonyń negizinde jańa jahandyq ekonomikalyq paradigma qalyptasty.
Jaqynda Nobel syilyǵynyń túrli ǵylym salasyndaǵy laýreattarynyń úlken bir shoǵyry «Bizdiń ǵalamshar, bizdiń bolashaǵymyz» sammitiniń qorytyndysy boiynsha álem memleketterine úndeý jasap, pandemiia adamzat damýyna Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiingi eń úlken apat bolyp engendigin atap kórsetip, onymen búkil dúnie júzi birlese kúresýi kerektigin alǵa tartty. Olar: «Eger osy besjyldyqta transformatsiialyq sharalar qabyldanbasa, adamzattyń bolashaǵyna aýyr qater tónetin bolady... Qoǵamnyń eń kedei jáne marginaldanǵan toptary meilinshe álsiz jikter kúiinde qala beredi», – dedi.
Bul meniń osydan týra 30 jyldai buryn, 1992 jyldyń 5 qazanynda, Birikken Ulttar Uiymynyń minbesinen aitqan usynystarymmen astasyp jatyr. Biz sol kezeńniń ózinde álemniń eń bai memleketteriniń áskeri-soǵys maqsatyna qarastyratyn shyǵyndarynyń 1%-yn bólý arqyly adamzatqa aityp kelmeitin, tótenshe apattarǵa qarsy kúresýdiń halyqaralyq qoryn jasaýdy usynǵan edik. Áńgime ol kezde BUU-nyń bitimgershilik kúshteri týraly bolǵan edi, biraq, birinshiden, mańyzdysy ideia jáne ujymdyq árekettestiktiń tetigi bolatyn, ekinshiden, túrli elderde táýlik saiyn júzdegen-myńdaǵan adamdy baýdai túsirip jatqan pandemiianyń soǵystan nesi kem?
Eger dál sol kezde men usynǵandai qor jasalǵan bolsa, qazirgi pandemiia jaǵdaiynda kedei memleketterge koronavirýspen kúresýge jáne onyń ziiandy zardaptaryn joiýǵa baǵyttalǵan sharalardy uiymdastyrýǵa mol múmkindik týǵan bolar edi.
Pandemiia álemdi jańa kúshke, jetekshi tendentsiialar men aldaǵy qaýip-qaterlerge negizdelgen jańa geosaiasi transformatsiiaǵa bastady. Tutqiyldan kelgen indetke qarsy kúreste jurtqa aqparat pen sandyq júiege negizdelgen jańa tehnologiia kómek qolyn sozdy. Bul eńbek naryǵyna aitarlyqtai jańa ózgerister ákeldi.
Ekonomika boiynsha Nobel syilyǵynyń laýreaty Kristofer Pissarides tórtinshi indýstriialyq revoliýtsiia barysynda robottar birtindep adamdar qyzmet etetin mamandyqtardyń basym kópshiligin almastyratyn bolady degen boljam jasaǵan edi. Sol boljam endi keldi. Jahandyq tehnologiialandyrý nátijesinde qazirdiń ózinde aqparattyq tehnologiia, robot tehnikasy, sintetikalyq biologiia, bionika, nanotehnologiia, jasandy intellekt salasynda buryn sanaǵa da syimaityn revoliýtsiialyq ózgerister oryn alyp jatyr. Álemde bioinjener, robot tehnikasy injeneri, kiberqaýipsizdik mamany, neiromarketolog, kosmobiolog, ýrbanist-ekolog, biofarmakolog, agrokibernetik, meteoenergetik siiaqty jańa mamandyqtarǵa suranystar barǵan saiyn arta túsýde.
Biz kezinde «EHRO-2017» kórmesin ótkizip, jasyl energetikaǵa kóshýdiń keshendi baǵdarlamasyn qabyldadyq. Búginde búkil álem balamalyq energetikany – jel energiiasy, gelioenergetika, gidroenergetika, bioenergetika, geotermaldy energetika salalaryn qarqyndy damytý ústinde. Osy úderisten qalmaýymyz kerek.
Jahandyq jańa trendterdiń qatarynda bolý úshin biz «Bolashaq» baǵdarlamasyn jasap, jastarymyzdy álemniń eń úzdik ýniversitetterinde oqyttyq. Al qarajat jetkiliksiz bolǵan ótken ǵasyrdyń 90-jyldary biz stýdentterdiń oqý aqysyn, júrip-turýy men kúnkórisin tólep berdik. Osy ýaqytqa deiin el igiligi úshin 15 myńnan astam maman daiarlandy. Olar óz Otanynyń qamqorlyǵyn sezinip, elge qyzmet etip, bizdiń úmitimizdi aqtaidy dep senemin.
Keiinnen álemdik deńgeidegi joǵary oqý orny – Nazarbaev ýniversiteti, Nazarbaev ziiatkerlik mektepteri jelisi, aqparattyq tehnologiialar salasyndaǵy startaptarǵa arnalǵan «Astana-hab» halyqaralyq tehnoparki ashyldy. Bizdiń jastar osyndai ilgerishil ózgeristerdiń kósh basynda bolýy qajet.
Osydan eki jarym jyl buryn elimizde prezidenttik bilik aýysty. Maǵan: «Ata zańymyzda Sizge eshqandai shekteýlilik joq. Sońǵy sailaýda halyqtyń 98%-yna jýyǵynyń qoldaýyna ie boldyńyz. Qyzmetińizdi atqara berińiz», – deýshiler az bolǵan joq. Biraq ár nárse óz retimen bolýy kerek.
Otyz jylǵa jýyq el basqarǵan kezimde men janyma qanshama azamatty serik etip, kóptegen shákirt tárbieledim. Solardyń ishinde Úkimet basqarǵan, Birikken Ulttar Uiymy bas hatshysynyń orynbasary retinde jahandyq saiasatqa jetiktigin tanytqan, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynan bastap qasymnan tabylǵan naǵyz patriot, joǵary bilikti kásipqoi tulǵa Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevty Prezidenttik qyzmetke usyndym. Sailaýda halyqtyń basym kópshiligi ony qoldady. Osylaisha, biz halqymyzdyń aýyzbirligin, saiasattaǵy sabaqtastyǵymyzdy kúlli álem qoǵamdastyǵyna taǵy bir qyrynan tanyta bildik.
Halyqtan kim asyryp aitqan?! «Diirmenniń tasyndai dóńgelengen dúnie» bir ornynda turmaityny belgili. Prezident aýysady, biraq Táýelsizdik máńgilik bolýy kerek. Ár qazaqstandyq aldaǵy ýaqytta onyń tuǵyryn nyqtap, eńsesin tiktep, abyroiyn asyrýǵa qyzmet etýge tiis. «Máńgilik el» ideiasynyń túpki maqsaty osynda. Eń bastysy – elimiz aman, urpaǵymyz azat. Biz alaqanǵa salyp ósirgen sol azat urpaq endigi jerde «Men Qazaqstanyma ne beremin?» degendi oilaýy kerek.
Biz ózimizdiń tolaǵai tabystarymyz arqyly táýelsizdikke senbegenderdi ilandyrdyq, kónbegenderdi qatarymyzǵa tarttyq, álem moiyndaǵan abyroily memleketke ainaldyq.
Táýelsizdik te baqyt siiaqty, baǵalaǵan adamnyń, aialaǵan qoǵamnyń qolyna turaqtaidy. Halqy tatý, ekonomikasy qýatty, saiasi júiesi turaqty, mártebesi biik, abyroiy asqaq Qazaqstannyń bolashaǵy keshegiden kemel, búgingiden nurly ekendigine kámil senemin.
Táýelsizdikke berik irgetas bolyp qalanǵan babalarymyzdyń asyl muraty – erlik pen eldigimizden kúsh-qýat alyp, árdaiym alǵa basa bereiik, aǵaiyn!
