كەشە عانا ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ ۇلتتىق دومبىرا كٷنٸ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. بۇل جاعىمدى جاڭالىق كٶپشٸلٸك تاراپىنان قىزۋ قولداۋ تاۋىپ, ايرىقشا ٸلتيپاتقا يە بولدى.
1 شٸلدە كٷنٸ, ساعات 11.30-12.30-دا ەلٸمٸزدٸڭ باستى الاڭى «قازاق ەلٸ» مونۋمەنتٸنٸڭ الدىندا, دومبىرا دۋمانى باستالماق. «ۇلتتىق دومبىرا كٷنٸ» مەيرامى دەگەن ات بەرٸلٸپ, ايدار تاعىلعان الامان جوبادا دەۋلەسكەر كٷشٸ سەكەن تۇرىسبەك, اقتاڭگەر ەنشٸ بەكبولات تٸلەۋحان باستاعان, مەيرامبەك بەسباەۆ, اسىلبەك ەڭسەپوۆ, ايگٷل ٷلكەنباەۆا, بولات ماجاعۇلوۆ سىندى ٶنەر مايتالماندارىمەن بٸرگە قازاق دالاسى دومبىرا ٷنٸنە بٶلەنبەك.
وسى ورايدا, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, جامبىل اتىنداعى فيلارمونييانىڭ سوليسٸ, قر ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ, تانىمال كٷيشٸ نۇركەن ەشٸروۆتٸ سٶزگە تارتقان ەدٸك. مارحابات!
- نۇركەن مىرزا, شىرايلى شٸلدەنٸڭ العاشقى جۇلدىزىندا ٶتكەلٸ جاتقان «ۇلتتىق دومبىرا كٷنٸ» مەيرامىنىڭ حالىق ٷشٸن, ونىڭ ٸشٸندە جاڭا تالاپ جاس بۋىن ٷشٸن بەرەرٸ نە?
- ەرينە, بٸزدٸڭ ۇلتتىق اسپابىمىز, ۇلتتىق برەندٸمٸز دومبىرانى ۇلىقتاپ, وسىنداي مەرەكە جاساپ جاتقاندارى ٶتە قۋانتارلىق جەنە قۇپتارلىق جاعداي. بۇل بٸزدٸڭ دومبىراشىلىردىڭ, كٷيشٸلەردٸڭ كٶكەيٸندە جٷرگەن مەسەلە ەدٸ. جالپى, قازاقستاننىڭ ەر ايماعىندا دومبىراشىلار مەن قىلقوبىزشىلار بارشىلىق. بٸر كەزدەرٸ سولاردىڭ بەرٸنٸڭ بوسىن قوسۋ ٷشٸن «كٷيشٸلەر وداعىن» قۇرۋ تۋرالى وي پايدا بوپ, ونىڭ العىشارتتارىن جاساپ تا ٷلگەرگەنبٸز. ەرٸ قاراي شەمٸل, جارقىن اعالارىمىزعا ۇسىنىس تا تاستاعانبىز. «ٶزدەرٸڭٸز باستاپ بەرسەڭٸز, بٸزدەر ٸستٸ جالعاستىرىپ كەتەمٸز» دەپ ٶتٸنٸش جاسادىق. حات جازىلىپ, ار جاعى اياقسىز قالعانداي بولىپ تۇرعاندا, مٸنە, وسىنداي اۋقىمدى جوبا قولعا الىنىپ جاتىر. بۇل ەندٸ تەك باستاماسى دەپ ويلايمىن. جالپى, بٸز «ۇلت بولامىن دەسەڭ, بەسٸگٸڭدٸ تٷزە» دەپ جاتامىز. سوندىقتان ۇلت بولامىز دەسەك, الدىمەن تٸلٸمٸز, ٶنەرٸمٸز بەن مەدەنيەتٸمٸزدٸ تٷگەندەپ, قۇنتتاپ جٷرگەنٸمٸز ابزال. بۇل باستاما – بولاشاققا باستار ٷلكەن قادامداردىڭ بٸرٸ دەپ قابىلدايىق, ەندەشە. بۇيىرتسا, ٶزٸمٸز دە قاتىسساق دەپ نيەتتەنٸپ جاتىرمىز.
- قازاق قۋانسا دا, قايعىرسا دا دومبىراعا قول سوزعان, جان دٷنيەسٸندەگٸ الاساپىران سەزٸمدەردٸ كٷيمەن تەربەپ, جۇباتقان. قانىندا دا, جانىندا دا كٷي ويناعان ۇلت بٷگٸنگٸ كٷنٸ ٶزٸنٸڭ تٶل ٶنەرٸن قانشالىقتى دەرٸپتەي الىپ جاتىر?
- يە, ٶزٸڭٸز ايتقانداي, سوڭعى كەزدە ەسترادانىڭ كەڭ ەتەك جايۋۋىنا بايلانىستى ۇلتتىق ٶنەرٸمٸزدٸڭ دامۋىنا الاڭداۋشىلار كٶپ. بٷگٸنگٸ ۇرپاق دەستٷرلٸ ٶنەردەن الىستاپ كەتتٸ مە, ەلدە ٶنەرپازداردىڭ ٶزٸ كٶشتەن كەشەۋٸلدەپ قالدى ما?
- بۇل جەردە ەندٸ «زامان تٷلكٸ بولسا, تازى بوپ شال» دەگەن ەڭگٸمە عوي. مٷمكٸن بەلگٸلٸ بٸر دەرەجەدە ۇلتتىق ٶنەردٸ ناسيحاتتاپ جٷرگەن بٸزدٸ سٶگۋگە بولاتىن شىعار. بٸراق, مەنٸڭشە, دەل سول ٶنەرپازدار قازاقتىڭ دەستٷرلٸ ٶنەرٸن ساف, تازا كٷيٸندە ساقتاپ, بۇل قاستەرلٸ اماناتتى كەلەسٸ ۇرپاققا جەتكٸزۋگە تىرىسىپ-اق جٷر. ال, ەگەر ٶنەرپاز اقشا تابۋ مەن تانىمال بولۋدى عانا ويلاسا, وندا ٶنەر ەكٸنشٸ ورىندا قالىپ قويماق. دومبىرامەن ەستراداعا شىعىپ, كيەلٸ ٷندٸ باتىستىق ٷلگٸلەرمەن بۋدانداستىرىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. بۇدان دومبىرانىڭ ٶز ٷنٸنٸڭ دەفورماتسيياعا ۇشىراپ, ٶزگەرٸپ جاتقانىن عانا كٶرٸپ جٷرمٸز. بٸر كەم دٷنيە.
- جاقسى مەسەلە كٶتەردٸڭٸز. زامانعا ساي يكەمدەلۋدٸڭ دە جٶن-جوسىعى بارى انىق. اسىرا سٸلتەۋدٸڭ اياعى كٷي ٶنەرٸنٸڭ تابيعاتىن بۇزىپ جٸبەرٸپ جاتقان جوق پا?
- ەرينە. ەسترادالىق باعىت دامي بەرسٸن. وعان قارسىلىعىم جوق. جاڭا دەۋٸرمەن بٸرگە نەبٸر جاڭالىقتار بولىپ, ەرتٷرلٸ ستيلدەر دە ەنٸپ جاتىر. ودان دا قۇر قالۋعا بولمايتىن شىعار. سول جاڭا ٷلگٸلەردٸڭ بٸزدٸڭ تابيعاتىمىزعا جاقىن تۇستارىن الىپ, ٶزگەشە دٷنيە جاساۋعا تىرىسقان ابزال. مىسالى, ناعىز ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن قاستەرلەيتٸن جاپونييا, كورەيا سەكٸلدٸ ەلدەر قاراپايىم عانا اسپاپتىق مۋزىكاسىن, ياعني تٶل ەۋەندەرٸن اسپانداتىپ, عاسىرلار بويى قادٸر-قاسيەتٸن تٷسٸرمەي, باعالاپ كەلەدٸ. ونىڭ جانىندا بٸزدٸڭ كٷيلەر مەن ولاردىڭ مۋزىكاسىنىڭ اراسى جەر مەن كٶكتەي. سالىستىرمالى تٷردە بٸزدٸڭ كٷيلەر سيمفونييا سەكٸلدٸ ەستٸلەدٸ. بٸراق سول ورتاقول قۇندىلاقتارىنىڭ ٶزٸن ولار ۇلىقتاپ, ۇلتتىق ٶنەر تەاترىنا دەيٸن اشىپ قويعان. شەت ەلدەردەن كەلگەن قوناقتارعا الدىمەن ٶزٸنٸڭ دەستٷرلٸ ٶنەرٸن تىڭداتىپ, تاماشالاۋىنا جاعداي جاسايدى. سٶيتٸپ ٷلكەن ناسيحات جۇمىستارىن جٷرگٸزەدٸ. سٸز ونى تىڭداي تۇرا, كٶرە تۇرا ۇناتپاساڭىز دا, ولار ٶزدەرٸنٸڭ نەگٸزگٸ ۇلتتىق مٸندەتتەرٸن, پەرزٸنتتٸك پارىزدارىن بۇلجىتپاي ورىنداپ وتىر. وسىلايشا, جاپون ەكەندەرٸن, قادىم زامانداردان بەرٸ ساقتالعان دەستٷرٸنٸڭ ەلٸ دە قاز-قالپى ساقتالعانىن, ونىڭ ەل ٸشٸندە كەڭ اۋقىمدا ناسيحاتتالىپ جاتقانىن بايقاتادى. سەۋلەتتٸ ٶنەر قۇتحانالارىن سالىپ, ٶنەرپازداردىڭ جاعدايىن كٶتەرٸپ, بارلىق سۇرانىستارىن ٶتەپ وتىر. قانشا قارجى جۇمسالعانى ماڭىزدى ەمەس, ماڭىزدىسى – ۇلتتىق رۋح, ۇلتتىق كەلبەت.
بٸزدە دە جاڭالىقتار جوق ەمەس. مىسالى, بىلتىر عانا الماتىدا «الاتاۋ» ۇلتتىق دەستٷرلٸ ٶنەر تەاترى اشىلدى. بۇل دا بٸر كٶپتەن كٷتكەن قۋانىش. بٸر جاساپ قالعانىمىز راس. يگٸ ٸستەردٸڭ باستاماسى عانا شىعار دەپ ٷمٸتتەنٸمٸز. استانادان باستاپ قازاقستاننىڭ بارلىق ايماقتارىندا سول سەكٸلدٸ ۇلتتىق, مەملەكەتتٸك دەڭگەيدەگٸ دەستٷرلٸ ٶنەر ورتالىقتارىن اشقان دۇرىس پا دەپ ويلايمىن. ولارعا كٶپ جەردەن شەت قاپ قويىپ جٷرگەن مىقتى تالانتتار تارتىلىپ, ۇلتتىق ٶنەردٸ قازاق جۇرتشىلىعىنا عانا تانىتىپ قويماي, بٷكٸل ەلەمگە پاش ەتۋدٸڭ جولىن تابۋىمىز كەرەك. بەلكٸم, بەلگٸلٸ مەنەدجەرلەر تارتىلىپ جاڭا دٷنيەلەر جاسالۋى كەرەك شىعار. وسى مەسەلەلەر نازارعا الىنسا قۇبا-قۇپ.
- شەت ەلدەردەگٸ گوسترولدٸك ساپارلارعا جيٸ شىعاسىز. ٶزگە جۇرتتىڭ ٶكٸلدەرٸ قازاق ٶنەرٸن قالاي قابىلدايدى? كٶڭٸلدەن كەتپەس ەسەرلٸ كەشتەر مەن قىزىقتى سەتتەر ەسٸڭٸزدە مە?
- ەڭ قىزىعىن ايتايىن سٸزگە. مەن الماتىدا فيلارمونييانىڭ سوليسٸ رەتٸندە جىلىنا كەمٸندە 4-5 كونتسەرت بەرەم. جەكە كونتسەرتتەن بٶلەك, بٸر جىلدا ەلۋ شاقتى كەشتە ٶنەر كٶرسەتەمٸن. بٸراق ونى اسا ەشكٸم ەلەپ جاتقان جوق. ەندٸ قاراڭىز. بٸز شەتەلگە دە شىعامىز. ونداعى تىڭدارمانداردىڭ قازاق تابيعاتىن تٷسٸنبەسە دە, تٸلٸن تٷسٸنبەسە دە, دەستٷرلٸ ەندەرگە, كٷيلەرگە قاتتى تاڭدانىپ, بٸرنەشە ۋاقىت شاپالاق ۇرىپ تۇرىپ الاتىن كەزدەرٸ بولعان. ونداي جەيتتەردٸ بٸزبەن بٸرگە جٷرگەن مينيسترلەر, باسشىلار تالاي مەرتە كٶردٸ. مۇحتار قۇل-مۇحاممەد, دارحان مىڭباي, ارىستانبەك مۇحامەديۇلى سىندى مينيسترلەرٸمٸزدٸڭ بەرٸ دە كۋە. ەرمۇحامەت ەرتٸسباەۆتىڭ كەزٸندە دە شىقتىق. سول ۋاقىتتاردان بەرٸ مەن شەتەلدٸڭ كٶپتەگەن ساحنالارىندا ٶنەر كٶرسەتتٸم. مەن ورىنداعان قاي-قاي جەردە دە بٸر كٷيدٸ تاعى قايتالاي ورىنداۋىمدى سۇراپ جاتادى جۇرت. قازاقشا ايتقاندا «جۇپ بولسىن!», ورىسشا ايتقاندا «نا بيس!» دەپ ٶتٸنٸش قىلادى. سوسىن ورىندارىنان قوزعالماي قوشەمەت جاۋدىرىپ جاتادى. ارتىنان كەلٸپ, جۋرناليستەرٸ ينتەرۆيۋ الىپ, حالىق سۋرەتكە تٷسۋگە ۇمتىلىپ, دومبىرانى ۇستاپ كٶرۋگە تىرىسىپ, مەرە-سەرە بوپ قالامىز.
- جاڭا باستاما «رۋحاني جاڭعىرۋدىڭ» بٸر ۇستىنى عوي. بۇدان بٶلەك ەلٸمٸزدٸڭ ەر تارابىندا كٷيشٸلٸك ٶنەردٸ دەرٸپتەيتٸن كەشتەر مەن كەزدەسۋلەر ٶتكٸزٸلٸپ, كەشەگٸ ٶتكەن ۇلىلاردىڭ, بٷگٸنگٸ تالانتتاردىڭ ەسٸمدەرٸ مەن شىعارماشىلىعى ەلەپ-ەسكەرٸلٸپ جاتىر. شاناعىنا شەجٸرە تۇنعان دومبىرا دا, سازىندا تاريح سٶيلەپ, رۋح تٸرٸلەر كٷي دە – قازاقتىڭ جانى. وسىناۋ جاڭا كەزەڭ – بەكزادا ٶنەردٸڭ قاناتىن كەڭگە جايىپ, قايتا ويانار كەزٸ دەۋگە كەلە مە?
- ەرينە, ۇلتتىق ٶنەردٸڭ قايتا جاڭعىرۋى دەپ ايتۋعا دا بولاتىن شىعار. تٷلەۋ دەگەن قۇبىلىستىڭ ٶزٸ اراعا ۋاقىت ساپ تسيكلدٸ, قايتالانىپ كەلەتٸن نەرسە عوي. مىسالى, تٶل ٶنەرٸمٸز 90 جىلدارعا دەيٸن ٶزٸنٸڭ بٸر دەۋرەنٸن ٶتكەردٸ, ەرٸرەكتەگٸ 19 عاسىردا بولسىن, 20 عاسىردىڭ 30-شى جىلدارى بولسىن. ەر كەزدە ٶزٸنٸڭ بٸر تٷلەپ, قايتا قارىشتاپ جاتاتىن شاعى بولادى. ال, دەل قازٸر تولىققاندى ٶزگەرٸس كەزەڭٸ دەپ ايتا الماسپىز. دەگەنمەن بۇل سول بٸر ايتۋلى كەزەڭنٸڭ باسى شىعار دەپ باعامداۋعا بولادى. ول ٷشٸن ەلٸ دە اۋقىمدى جۇمىستار اتقارۋ قاجەت.
- 13 جاستا كيەلٸ ساحناعا قادام باسىپ, 27 جاستا قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ اتاعىنا يە بولدىڭىز. بٷگٸندە ا.جۇبانوۆ اتىنداعى رەسپۋبليكالىق مۋزىكا مەكتەپ-ينتەرناتىندا دا ۇستازدىق ەتەدٸ ەكەنسٸز. ٶزٸڭٸز ٸشتەن كٶرٸپ, باعامداپ جٷرگەن شىعارسىز. جالپى, دومبىراعا ەۋەس جاستاردىڭ ەلەۋەتٸ قانشالىق?
- قۇدايعا شٷكٸر, قازٸر ۇلتتىق مۋزىكاعا, ونىڭ ٸشٸندە كٷي ٶنەرٸنە, دومبىرا تارتۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, تالاپتانىپ جٷرگەن جاس ٶتە كٶپ. جىلدا ٶنەر مەكتەبٸنە قابىلدانۋعا كەلەتٸن بالالار سانى ازايار ەمەس. كەيدە ورىن دا جەتپەي قالىپ جاتادى. مۇنداي ٷردٸس رەسپۋبليكانىڭ ەر ايماعىندا دا بولىپ جاتىر دەۋگە تولىق نەگٸز بار. بٸراق, جوعارىدا ايتقانىمداي, ولارعا ناسيحات, قولداۋ جۇمىستارى اۋاداي قاجەت. تەلەديدارعا شىعارساق, ەلەۋمەتتٸك جەلٸلەردە تانىتساق, ت.ب. ماڭىزدى شارالار اتقارىلسا. ەرينە, وعان بولا «ەلٸم, ۇلتىم, دەستٷرٸم» دەگەن دارىندى قىز-جٸگٸتتەر دە, ولاردىڭ اتا-انالارى دا كەرٸ شەگٸنٸپ, العان بەتتەرٸنەن قايتا قويماس. دەگەنمەن رەتٸ كەلگەندە, وسىنداي مەسەلەنٸ قوزعاعان ابزال شىعار.
- راحمەت!
ەڭگٸمەلەسكەن: ۇلت پورتالى
