ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىندا سٶيلەگەن سٶزٸنٸڭ تولىق مەتٸنٸن وقىرمان نازارىنا ۇسىنامىز.
ارداقتى اعايىن!
قىمباتتى باۋىرلار!
دٷنيەجٷزٸ قازاقتارىنىڭ V قۇرىلتايىنا كەلگەن بارشاڭىزعا قازاقتىڭ قاستەرلٸ اتاجۇرتى – قازاق ەلٸنە, ونىڭ باس ورداسى – استاناعا قوش كەلدٸڭٸزدەر دەپ, قۋانىشىمدى بٸلدٸرەمٸن!
التى قۇرلىققا ساۋىن ايتقان مىنا القالى جيىنعا ەلەمنٸڭ 39 ەلٸنەن 350-دەن استام قانداسىمىز كەلدٸ.
قايدا جٷرسە دە قازاقتىڭ تاريحي وتانى بٸرەۋ-اق. ول – قازاقستان.
اتامەكەنٸمٸز جالعىز, ول – بٸر ۋىس توپىراعىنا دەيٸن قاسيەتتٸ قازاق ەلٸ.
بٷگٸنگٸ باسقوسۋعا نەگٸزٸنەن جاس بۋىننىڭ ٶكٸلدەرٸ شاقىرىلدى.
سەبەبٸ, جاس ۇرپاق تٷپ قازىعىن ۇمىتپاي, بٸر تامىرىن تاريحي وتانىندا جايۋعا تيٸس.
تۋعان ەلٸمەن بايلانىسىن نىعايتىپ, اتا سالتىن ساقتاپ, انا تٸلٸن ۇمىتپاي, بٸلٸپ ٶسۋٸ قاجەت.
قۇرىلتاي بالامالى ەنەرگييا بويىنشا جەر جٷزٸنٸڭ يننوۆاتسييالىق جەتٸستٸكتەرٸن پاش ەتەتٸن ەكسپو-2017 كٶرمەسٸنە وراي ٶتۋدە.
بٸز ارنايى وسىلاي بايلانىستىردىق.
سەبەبٸ, بۇل قازاقستاننىڭ مەرەيٸن اسىرىپ, كٷللٸ ەلەمنٸڭ نازارىن اۋداراتىن اۋقىمدى شارا بولىپ وتىر.
بٸز باۋىرلارىمىز اتاجۇرتىنىڭ بٷگٸنگٸ كەلبەتٸن كٶرٸپ, مارقايسىن, وي تٷيسٸن دەپ, سٸزدەردٸ ەكسپو-عا وراي شاقىردىق.
دٷنيەنٸ تاڭقالدىرعان ەلوردامىز – استانانىڭ ٶسٸپ-ٶركەندەپ بارا جاتقانىن كٶرسٸن, قۋانسىن دەپ ويلادىق.
كەشەدەن بەرٸ قازاقستاننىڭ مارقايعان, كٶركەيگەن استاناسىن كٶرٸپ, كٶز جەتكٸزدٸڭٸزدەر.
قۇرمەتتٸ وتانداستار!
العاشقى قۇرىلتايدان بەرٸ 25 جىل ٶتتٸ.
20 عاسىردا قازاقتىڭ باسىنان ٶتپەگەن زۇلمات جوق. تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ 25 جىلى دا قيىندىقسىز بولعان جوق.
دەگەنمەن, قازاقتىڭ تالانتتى حالىق ەكەنٸ دٷنيە جٷزٸنە بەلگٸلٸ. بەرٸمٸز بٸرٸگٸپ, جۇمىلا جۇمىس ٸستەپ, بٸرلٸگٸمٸزدەن جازباعاننىڭ ارقاسىندا وسى جىلدار ٸشٸندە كەلەلٸ تابىستارعا جەتتٸك.
جالپى ورتاشا ٶمٸر سٷرەتٸن حالىقتاردان وزىپ, ولاردان جوعارى شىقتىق. 40 پايىز كەدەيشٸلٸكتٸ 3 پايىزعا تٶمەندەتتٸك.
ەكونوميكامىزدى 22 ەسە ٶسٸردٸك. ەلدٸڭ تابىسى دا وسىنشا ٶستٸ. بٷگٸنگٸ قازاقتىڭ تاريحىندا ونىڭ جاعدايى مەن تۇرمىسى ەش ۋاقىتتا مۇنداي بولعان ەمەس.
بۇل – تاريح تۇرعىسىنان قاس قاعىم سەت بولعانمەن, قازٸرگٸ تاڭدا تۇتاس دەۋٸرگە تاتيتىن ۋاقىت.
ەلٸمٸزدٸڭ بولاشاققا باستار باعىتى مەن ماقساتى دا ايقىن.
بٸز بۇل جولدان دا ٶتتٸك. بٸرٸنشٸ جولىمىز – تەۋەلسٸزدٸك العان قۋانىشىمىز بولدى. ەكٸنشٸسٸ – 2030 جىلعا دەيٸنگٸ باعدارلامامىز. ونى ورىندادىق.
ەندٸ ٷشٸنشٸ جول – 2050 جىلعا دەيٸنگٸ ستراتەگييامىز. ونىڭ نەگٸزگٸ ماقساتى – ٶركەندەگەن ەڭ ٷلكەن مەملەكەتتەر قاتارىنا قوسىلۋ.
ەلدٸگٸمٸزدٸ نىعايتاتىن 5 ينستيتۋتتىق رەفورمانى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىن ورىنداپ جاتىرمىز.
قازاقستاننىڭ ٷشٸنشٸ جاڭعىرۋىن جارييالاپ, ونىڭ 5 باسىمدىعىن ناقتىلادىق.
كونستيتۋتسييالىق رەفورمالار جاساپ, ساياسي جاڭعىرۋدى جٷزەگە اسىرۋدامىز.
بۇل جۇمىستاردىڭ ٶزەگٸنە اينالاتىن رۋحاني جاڭعىرۋدى قولعا الدىق.
وعان قوعامدىق سانانى تٷبەگەيلٸ ٶزگەرتٸپ, جاڭا ۇرپاق قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان
6 جوبا نەگٸز بولادى.
زامان ٶتە تەز جىلجىپ كەلەدٸ. قازٸر تەحنيكا مەن يننوۆاتسييانىڭ ارتقان كەزٸ. جاڭالىقتار كٷن سايىن ەسەلەنۋدە.
حالىقتار زور بەسەكەلەستٸك جولىنا تٷستٸ. سولاردىڭ قاتارىندا بولۋ ٷشٸن بٸز دە قامدانۋىمىز كەرەك.
بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸن لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ.
بۇل – انا تٸلٸمٸزدٸڭ جاھاندىق عىلىم مەن بٸلٸمگە كٸرٸگۋٸن, ەرٸ ەلەم قازاقتارىنىڭ رۋحاني تۇتاستىعىن قامتاماسىز ەتەتٸن بٸرەگەي قادام.
مۇنى ايتىپ وتىرعان سەبەبٸم, قازٸر تمد اۋماعىنداعى قازاقتار كيريلل ەرٸپتەرٸن, قىتايداعى قانداستارىمىز تٶتە جازۋدى, باتىس ەلدەرٸندەگٸ باۋىرلار لاتىن ەلٸپبيٸن قولدانۋدا.
بەرٸمٸز سٶيلەسكەندە تٸلٸمٸز بٸر بولسا دا, وقىعاندا ٷش تٷرلٸ بولىپ شىعادى. ەشبٸر كەدەرگٸسٸز تٷسٸنٸسەتٸن بٸر قازاقتىڭ بالاسى بٸر-بٸرٸنٸڭ جازۋىن ۇقپايتىن كٷيگە جەتتٸ.
بۇل – جەر جٷزٸنە تارىداي شاشىلعان قازاقتىڭ كەيٸنگٸ ۇرپاعىن بٸر-بٸرٸنەن الشاقتاتۋدا.
كٶپ ۇزاماي بۇل ولقىلىقتار بٸرجولا جويىلادى.
قازاق تٸلٸنٸڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋٸ بٸرلٸگٸمٸزدٸ نىعايتىپ, رۋحاني جاقىنداستىرا تٷسەدٸ.
ەكٸنشٸدەن, گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ەڭ ٷزدٸك 100 وقۋلىقتى قازاق تٸلٸندە شىعارۋ.
بۇل – قازاقستاندىقتار ٷشٸن عانا ەمەس, كٷللٸ قازاق ٷشٸن ايرىقشا ماڭىزدى جوبا.
شەت ەلدٸڭ وقۋلىقتارىن الدىمەن ورىسشاعا, سوسىن قازاقشاعا اۋدارعانشا كٶپ جىل ٶتەدٸ.
سوندىقتان ەڭ كەرەكتٸ 100 كٸتاپتى قازاق تٸلٸندە شىعارۋ مەسەلەسٸن العا قويىپ وتىرمىز.
ەندٸ قانداستارىمىز قاي ەلدە تۇرعانىنا قاراماستان دٷنيەدەگٸ ەڭ تاڭداۋلى بٸلٸممەن انا تٸلٸندە سۋسىنداي الادى.
قازٸر وسىندا سان تٸلدە سٶيلەيتٸن, تەرەڭ بٸلٸمدٸ كٶپتەگەن جاستار وتىر.
سٸزدەردٸ كٷللٸ قازاقتىڭ ٶرٸسٸن كەڭەيتٸپ, دەڭگەيٸن كٶتەرەتٸن ايتۋلى جوباعا بەلسەنە قاتىسۋعا شاقىرامىن.
جولداۋىمدا مۇنى 2025 جىلعا دەيٸن جٷزەگە اسىرۋ كەرەك دەگەن مەجە قويعان بولاتىنمىن. بٸراق ونى سوزا بەرۋدٸڭ قاجەتٸ جوق.
عالىمدارىمىز بٸزگە تيٸستٸ ەرٸپتەردٸ تاڭداپ بەرۋگە تيٸس.
مەنٸڭشە, ەش قيىندىق جوق. سەبەبٸ, بٸزدٸڭ بالالارىمىزدىڭ بەرٸ بٸرٸنشٸ سىنىپتان باستاپ اعىلشىنشا وقيدى.
ٶسٸپ كەلە جاتقان ۇرپاققا ونى يگەرۋ ەش قيىن بولمايدى.
ٷشٸنشٸدەن, «تۋعان جەر» جوباسى ەربٸر ازاماتتىڭ جەرٸ مەن ەلٸنە قامقورلىق جاساۋىن كٶزدەيدٸ.
مەن تاريحي وتانىنا سەپتٸگٸن تيگٸزگٸسٸ كەلەتٸن قانداستارىمىز دا كٶپ ەكەنٸنە سەنٸمدٸمٸن.
ەرقايسىمىز ٶز مٷمكٸندٸگٸمٸزگە قاراي كٸندٸك قانىمىز تامعان تۋعان جەرٸمٸزگە جاقسىلىق ٸستەسەك, بٷكٸل حالىقتىڭ بەرەكەسٸ بولار ەدٸ.
«تۋعان جەرٸن سٷيە الماعان, سٷيە الار ما تۋعان ەلٸن?» دەگەن اقىننىڭ ٶلەڭ جولدارى بار.
شىنىندا دا, وتانشىلدىق, وتاندى سٷيۋ تۋعان جەرٸڭنەن, تۋعان اۋىلىڭنان باستالادى.
سوندىقتان «تۋعان جەرگە تەۋ ەتۋ» دەگەن ۇعىم قازاققا تەن نەرسە.
ايتالىق, ەۋروپادان دەرٸگەر قازاق كەلٸپ, بٸر باۋىرىنا وپەراتسييا جاساسا, بۇل بار قازاقتىڭ جانى بٸر ەكەنٸن كٶرسەتپەي مە?
نەمەسە قۇرىلتايعا كەلگەن ەربٸر قازاق استانادا اعاش وتىرعىزسا, ونى جەرگٸلٸكتٸ جۇرت قيىرداعى باۋىرىمنىڭ قولتاڭباسى دەپ باپتاپ جٷرسە قانداي جاراسىمدى?!
شەتەلدەگٸ قازاق ٶنەرپازى ەلدە كونتسەرت بەرسە, قازاق عالىمى تاپقان جاڭالىعىن ەنگٸزٸپ, كەسٸپكەرلەر جاڭا ٶندٸرٸستەر اشىپ جاتسا, ەل مەن ەلدٸڭ قوسىلعانى وسى ەمەس پە?!
جوبانى ٷيلەستٸرۋشٸ ورگان دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بٸرلەسٸپ, بۇل باعىتتا جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك.
تٶرتٸنشٸدەن, قازاق ٷشٸن اتامەكەننٸڭ بٸر شىمشىم توپىراعىنا دەيٸن تۇنىپ تۇرعان قاسيەت.
تۇتاس تٷركٸنٸڭ التىن بەسٸگٸ التاي, كيەلٸ تٷركٸستان, ۇلت ۇياسى ۇلىتاۋ جەنە باسقا دا ورىندار – بارشا قازاق ٷشٸن قاسيەتتٸ.
بۇل جەرلەرگە شەتەلدەن سان مىڭ قازاق كەلٸپ, تاعزىم ەتٸپ جٷر.
الايدا, كەيٸنگٸ جاستاردىڭ ەلدەگٸ تاريحي, رۋحاني قۇندىلىقتاردان حابارى از.
«قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جاسالعان سوڭ, ول شەتتەگٸ قازاقتارعا دا تانىستىرىلۋى قاجەت.
قايدا جٷرسەك تە التى الاشقا ورتاق قۇندىلىقتار بٸزدٸ بٸرٸكتٸرە تٷسەدٸ.
سونداي-اق, قازاقتىڭ تالاي باعا جەتپەس رۋحاني قازىنالارى قازاقستاننان تىس جەردە.
بٸز بٸر جىلدى «ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جارييالاپ, دٷنيە جٷزٸ بويىنشا قازاق تاريحىنا قاتىستى قۇندىلىقتاردى ٸزدەستٸردٸك.
كٶپ دٷنيە جينالدى. كەيٸننەن «مەدەني مۇرا» باعدارلاماسىن ٸسكە اسىردىق. جاڭا كٸتاپتار جازىپ, قازاقتىڭ اتالى سٶزدەرٸن, ەندەرٸن, فيلوسوفتار مۇراسىنىڭ جيناعىن شىعاردىق.
عالىمدارىمىز شەتەلدەرگە جاساعان عىلىمي ساپارلارى ارقىلى كٶپتەگەن قۇندى مۇرالارىمىزبەن قايتا تابىستىرۋدا.
جاقىندا بەلگٸلٸ عالىمىمىز 1,5 مىڭ جىل بۇرىن جاسالعان دومبىرانى تاۋىپ, ەلگە ەكەلدٸ.
كٶنە تٷركٸ تٸلٸندە «جۇپار كٷي ەۋەنٸ سٷيسٸندٸردٸ» دەگەن جازۋى بار دومبىرا قازاق كٷيٸ 15 عاسىر بۇرىن ۇلى ٶنەر دەڭگەيٸنە كٶتەرٸلگەنٸن كٶرسەتەدٸ.
قازاقستاننان تىسقارى جەرلەردە مۇنداي قۇندى جەدٸگەرلەر جەتٸپ ارتىلادى.
ارحەولوگييالىق زەرتتەۋلەر جاساعاندا شەتتەگٸ كيەلٸ ورىندار مەن مۇرالار نازاردان تىس قالماۋعا تيٸس.
بەسٸنشٸدەن, قازاقستاندىق مەدەنيەتتٸ ەلەمگە تانىتاتىن بٸرەگەي جوبا باستالدى.
وندا وتاندىق مەدەنيەتتٸڭ تاڭداۋلى ٷلگٸلەرٸ ەلەمنٸڭ باستى تٸلدەرٸندە سٶيلەپ, بارلىق قۇرلىقتارعا جول تارتادى.
سونداي ٶنەر تۋىندىلارىن تاۋىپ, ساراپتاپ, بٸرٸككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ التى تٸلٸنە اۋدارىپ, دٷنيە جٷزٸنە تاراتۋ كەرەك.
قازاقستاندىق مەدەنيەت دەگەنٸمٸز – ەڭ الدىمەن قازاقتىڭ مەدەنيەتٸ.
ەندەشە, تٶل مەدەنيەتٸمٸزدٸ جەر جٷزٸنە تانىتۋعا اعايىندار دا اتسالىسۋى كەرەك.
قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ XXV سەسسيياسىنا سوناۋ ارگەنتينادا تۇراتىن جەرلەسٸمٸز كەلٸپ قاتىستى.
17 جىل بۇرىن الماتىدان كٶشكەن نەمٸس قىزى قازاقستاننىڭ مەدەني ورتالىعىن قۇرىپ, ۇلتتىق بايراق مەموريالىندا كٶك تۋىمىزدى جەلبٸرەتٸپ جٷر.
وسىنداي پاتريوتتار بارشاعا ٷلگٸ.
التىنشىدان, «قازاقستانداعى 100 جاڭا ەسٸم» جوباسى تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا جەتٸستٸككە جەتكەن وتانداستارىمىزدى ەلگە تانىستىرىپ, ٷلگٸ ەتۋدٸ كٶزدەيدٸ.
بٸز 25 جىل ٸشٸندە عاسىرعا تاتيتىن شارۋا جاسادىق. قازاقستاندى دٷنيە جٷزٸنە پاش ەتتٸك. ەلٸمٸزدٸڭ دەڭگەيٸن كٶتەردٸك.
قازاقستاننىڭ كٶپتەگەن باستاماسى ەلەمدە قولداۋ تاۋىپ, ٸسكە اسۋدا.
وسى جىلدار ٸشٸندە بارشاعا بەلگٸلٸ بولعان وتانداستارىمىز دا از ەمەس. سولاردى ٸرٸكتەپ, اتتارىن ەلەمگە تانىتۋ كەرەك.
ەربٸر ازاماتتىڭ تابىس جولى – ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ جولىنىڭ كٶرٸنٸسٸ.
ولاردى الىستاعى اعايىن بٸلۋٸ قاجەت.
سونداي-اق, ٶمٸر بويى سىرتتا جٷرسە دە, بٸلٸمٸ مەن بٸلٸگٸ, ٶنەرٸ مەن دارىنى ارقىلى قازاقتىڭ اتىن شىعارعان باۋىرلارىن تاريحي وتانى تانۋعا تيٸس.
قاۋىمداستىققا ەلەمدەگٸ تانىمال قازاقتاردىڭ ەلەكتروندى بازاسىن دايىنداۋدى تاپسىرامىن.
بۇل شەتتە جٷرگەن اعايىنمەن سان تٷرلٸ سالادا ىنتىماقتاستىق ورناتىپ, بارىس-كەلٸستٸ جانداندىرۋعا جول اشادى.
رۋحاني جاڭعىرۋ دەگەن – بٷكٸل قازاقتىڭ جاڭعىرۋى, بٸرلٸك دەگەن – بارشا قازاقتىڭ بٸرلٸگٸ.
بۇل – نەگٸزگٸ مەسەلە. بٸزدٸڭ قول جەتكەن تابىسىمىز ەل ٸشٸندەگٸ تىنىشتىق پەن بٸرلٸكتٸڭ ارقاسى.
بٸرلٸگٸ جوق ەلدەردە نە بولىپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرمىز. قازاقتىڭ «ٶسەر ەلدٸڭ ارمانى بٸتپەس, ٶسپەس ەلدٸڭ جانجالى بٸتپەس» دەگەن اتالى سٶزٸ بار.
سوندىقتان بٸز بٸرلٸكتٸ, سونىڭ ٸشٸندە قازاقتىڭ بٸرلٸگٸن ساقتاپ كەلە جاتىرمىز.
تاريحقا كٶز سالساق, قازاقتىڭ جەڭٸلٸپ, بٸرەۋگە بوداندىققا تٷسۋٸ تەك قانا ٸشتەن ىدىراپ, بٸرلٸگٸنەن ايىرىلعان كەزدە بولعان.
كەرٸسٸنشە, قازاق بٸرٸككەن كەزدە جەڭٸپ وتىرعان. وسىنى ۇمىتپاۋىمىز كەرەك.
قازٸرگٸ جاھاندانۋ دەۋٸرٸندە رۋحاني تۇتاستىق قانا قازاقتى عاسىرلار سىنىنان سٷرٸنبەي ٶتەتٸن مەڭگٸلٸك ەل ەتەدٸ.
قادٸرلٸ باۋىرلار!
ٶتكەن 20-شى عاسىر قازاق ٷشٸن قيياناتتى, ٶتە اۋىر عاسىر بولدى. 1921-1930 جىلدارداعى اشتىقتا قازاقتىڭ تەڭ جارتىسىنان ايىرىلدىق.
كەزٸندە ونداي جاعداي بولماعاندا, قازٸر قازاقتىڭ سانى 50-60 ميلليوننان اسىپ قالار ەدٸ.
ودان كەيٸن رەپرەسسييا بولدى. 103 مىڭ ادام سوتتالدى. قازاقتىڭ 65 مىڭ بەتكە ۇستار زييالىسى تۇتقىندالدى. ونىڭ 25 مىڭى اتىلدى.
قازاق ٷشٸن سٶز ايتا الاتىن ادامداردىڭ تامىرىنا بالتا شابىلىپ, جويىپ جٸبەرٸلدٸ. سول قيىنشىلىقتار كەزٸندە قازاقتار جان ساۋعالاپ, دٷنيە جٷزٸنە شاشىراپ كەتتٸ.
مىڭ ٶلٸپ, مىڭ تٸرٸلگەن قازاق ٶركەندەپ, قايتا ٶسٸپ كەلەدٸ.
قازٸر 5 ميلليوننان استام قانداسىمىز شەت مەملەكەتتەردە تۇرىپ جاتىر.
بٸز تەۋەلسٸزدٸك جىلدارىندا الىستاعى اعايىندى قولداۋدى ەستەن شىعارعان ەمەسپٸز.
شەتەلدەن 1 ميلليونعا جۋىق قازاقتى ەلگە كٶشٸرٸپ الىپ, قولدان كەلەر بارلىق كٶمەگٸمٸزدٸ جاسادىق.
بٷگٸندە باۋىرلارىمىز قازاقستاننىڭ ازاماتى اتانىپ, ەل دامۋىنا ٶز ٷلەستەرٸن قوسۋدا.
كەلگەن اعايىنداردىڭ ٸشٸندە كٶپتەگەن تانىمال عالىمدار, دارىندى سپورتشىلار مەن ٶنەر مايتالماندارى بار.
مىسالى, بوكسشى قانات يسلام, ەنشٸ مايرا مۇحامەدقىزى, عالىم قارجاۋباي سارتقوجاۇلى, دٷكەن مەسٸمحان جەنە باسقا دا كٶپتەگەن ازاماتتاردى اتاۋعا بولادى.
سونىمەن بٸرگە, اعايىندار دەموگرافييالىق جاعداي جاقسارىپ, حالىق سانىنىڭ ٶسۋٸنە ەرەكشە ىقپال ەتتٸ.
1991 جىلى ەلٸمٸزدە قازاقتاردىڭ ٷلەسٸ 40 پروتسەنتتەي بولسا, قازٸر 70 پروتسەنتتەن استىق.
قىمباتتى وتانداستار!
20 عاسىردا سولتٷستٸك كاۆكازدان 550 مىڭ ادام, قيىر شىعىس پەن كورەيادان 100 مىڭ ادام, رەسەيدەگٸ نەمٸس ۇلتىنان 600 مىڭ ادام, ەۆرەيلەر مەن گرەكتەردەن 1,5 ميلليونداي ادام كٷشتەپ كٶشٸرٸلٸپ, جاساندى تٷردە كٶپ ۇلتتى ەلگە اينالدىق.
تەۋەلسٸزدٸك العان جىلداردا 17 ميلليونعا تارتا حالقىمىز بار ەدٸ. وداق ىدىراپ, ەل سارساڭعا تٷسكەندە, سولاردىڭ بٸرازى ەلدەرٸنە كٶشتٸ. سودان بٸز 14 ميلليون بولىپ قالدىق.
العاشقىدا جىل سايىن 200 مىڭداي بالا دٷنيەگە كەلسە, قازٸر جىلىنا 400 مىڭنان استام بالا تۋادى.
مەن بيىلعى 1 شٸلدەدە حالقىمىزدىڭ سانى 18 ميلليونعا جەتەدٸ دەپ جارييالايمىن.
قانداستارىمىزعا مەملەكەت پەن قوعام تاراپىنان جان-جاقتى قولداۋ مەن كٶمەك كٶرسەتۋ ٷشٸن مىنا جۇمىستار قولعا الىنۋى تيٸس.
بٸرٸنشٸدەن, شەتتەگٸ جەنە ەلگە كٶشٸپ كەلەتٸن اعايىندى قولداۋ ٷشٸن «وتانداستار» قورىن قۇرامىز.
قازاق بيزنەسمەندەرٸن وسى قورعا ٶز ٷلەستەرٸن قوسۋعا شاقىرامىن.
مۇنى ۇيىمداستىرۋدى قۇرىلتاي باسشىلىعىنا, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە جەنە ٷكٸمەتكە تاپسىرامىن.
قاۋىمداستىقتىڭ وفيسٸن الماتىدان استاناعا كٶشٸرەتٸن كەز كەلدٸ.
ەكٸنشٸدەن, قۇرىلعان قور دٷنيەجٷزٸ قازاقتارى قاۋىمداستىعىمەن بٸرلەسٸپ, وتانداستارعا جان-جاقتى قولداۋ مەن كٶمەك بەرۋدٸڭ ٸس-شارالارىن انىقتاپ, سوعان سەيكەس كەشەندٸ باعدارلاما ەزٸرلەسٸن.
ول باعدارلامادا قازاقتىڭ كٶشٸ مەن الىستاعى اعايىنمەن بايلانىستىڭ بارلىق مەسەلەلەرٸ قامتىلۋى كەرەك.
باعدارلامانىڭ باسىمدىقتارى مەن مٸندەتتەرٸ قور ارقىلى ٸسكە اسىرىلاتىن بولادى.
ٷشٸنشٸدەن, ەلٸم, جەرٸم دەپ ەمٸرەنگەن ەربٸر قازاققا قازاقستاننىڭ ەسٸگٸ ەرقاشان ايقارا اشىق. ەشكٸمگە شەكتەۋ جوق.
بٸز كٶشٸپ كەلەتٸن اعايىنعا جول سٸلتەۋدٸ تۇرعىلىقتى جەرٸنەن باستاۋىمىز كەرەك.
ەلشٸلٸكتەر ازاماتتاردىڭ قۇجاتىن قامداپ, قونىستاناتىن جەرٸ تۋرالى كەڭەس بەرۋگە تيٸس. ونى سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە تاپسىرامىن.
سوندا شەكاراداعى شىرعالاڭ دا, ەلگە كەلگەن سوڭ قۇجات تٷگەندەۋ ٷشٸن ارى-بەرٸ سابىلۋ دا بولمايدى.
قىتاي قازاقتارىنىڭ سوتتالماعانى تۋرالى انىقتاما الۋى جايى, اعايىننىڭ ارعى بەتتەگٸ ەڭبەك ٶتٸلٸ ەسەپتەلمەۋٸ سيياقتى پروبلەمالار بار.
ٷكٸمەتكە وسىنىڭ بەرٸن كەشەندٸ تٷردە قايتا قاراپ, شەشٸمٸن تابۋدى تاپسىرامىن.
تٶرتٸنشٸدەن, جاستارعا قولداۋ كٶرسەتۋ.
بٸز شەتەلدەگٸ قازاق بالالارىنىڭ قازاقستاندا بٸلٸم الۋىنا جاعداي جاساۋىمىز كەرەك.
قازٸر ولار مەملەكەتتٸك گرانتپەن ەلٸمٸزدٸڭ جوعارعى وقۋ ورىندارىندا وقي الادى.
ٷكٸمەتكە وتانداستارىمىزدىڭ جوعارى بٸلٸم الۋىن قولجەتٸمدٸ ەتۋ ٷشٸن ولارعا بٶلٸنگەن كۆوتانى 2 ەسەگە كٶبەيتۋدٸ تاپسىرامىن.
قازٸر بٸلٸم مەن عىلىمعا كٶپ كٶڭٸل بٶلٸپ جاتىرمىز. وسى جىلدار ٸشٸندە 1 500 مەكتەپ سالىندى. زيياتكەرلٸك مەكتەپتەر مەن جوعارى وقۋ ورىندارىن سالدىق.
شەتەلدٸك قازاق ستۋدەنتتەرٸ ٷشٸن بٸلٸمٸنە قاراي ارنايى ستيپەندييالىق باعدارلاما ەنگٸزۋ كەرەك.
قاي ەلدٸڭ ازاماتى بولسا دا ەلدە وقىعان قازاق بالاسى ەرتەڭ قازاقستانعا قىزمەت ەتەتٸنٸن ەستە ساقتاعان جٶن.
بەسٸنشٸدەن, سىرتتا جٷرگەن باۋىرلاردىڭ بٸر بٶلٸگٸ, ەسٸرەسە, جاستار اسسيميلياتسيياعا تٷسٸپ, انا تٸلٸن ۇمىتىپ بارادى.
بٸز بۇعان ارا تٷسۋگە تيٸسپٸز.
ٷكٸمەت شەتەلدەگٸ قانداستارىمىز ىقشام ورنالاسقان ٶڭٸرلەردە ولاردىڭ انا تٸلٸندە بٸلٸم الۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋى كەرەك.
قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە قازاق دياسپوراسىن گۋمانيتارلىق باعىتتاعى ەدەبيەتتەرمەن, وقۋلىقتارمەن, ەدٸستەمەلٸك قۇرالدارمەن قامتاماسىز ەتۋدٸ تاپسىرامىن.
التىنشىدان, الىستاعى اعايىن ەلدەن تۇراقتى حابار الىپ, بايلانىستا بولعىسى كەلەدٸ. قازاقستاندا نە بولىپ جاتقانىن بٸلٸپ, اتقارىلىپ جاتقان ٸستەردٸ كٶرگٸسٸ كەلەدٸ.
قازٸر شەتەلدٸك كٶرەرمەندەرگە ارنالعان KazakhTV تەلەارناسى قانداستارىمىز تۇراتىن ايماقتاردىڭ بٸرازىن قامتيدى.
بٸراق, بۇل جەتكٸلٸكسٸز.
ٷكٸمەتكە مەملەكەتتٸك تەلەارنالاردى ٸرگەلەس ەلدەردە كٶرسەتۋ مٷمكٸندٸكتەرٸن قاراستىرۋدى جٷكتەيمٸن.
بۇل مەرزٸمدٸ باسپاسٶزگە دە قاتىستى.
جەتٸنشٸدەن, كەز-كەلگەن مەملەكەت كەسٸبي, بٸلٸمدٸ, جاڭاشىل ماماندارعا مۇقتاج.
مەن تاريحي وتانىما ەڭبەك سٸڭٸرەمٸن, ونىڭ دامۋىنا ٷلەس قوسامىن دەگەن ەربٸر تالانتتى قازاقتى ەلگە شاقىرامىن.
ٷكٸمەت وسىنداي ازاماتتاردى ەلگە تارتىپ, ماماندىعىنا, مٷمكٸندٸگٸنە قاراي جاعداي جاساۋدىڭ تەتٸكتەرٸن قاراستىرسىن.
سەگٸزٸنشٸدەن, بٸز ارنايى باعدارلاما قابىلداپ, وڭتٷستٸكتٸڭ تۇرعىندارىن سولتٷستٸككە كٶشٸرٸپ جاتىرمىز.
اعايىندار ەڭبەك كٷشٸ از تەرٸسكەي جاققا قونىستانۋعا ىنتالى بولۋى كەرەك.
بۇل ٷشٸن كٶشٸپ كەلۋشٸلەردٸڭ جاڭا ورتاعا نەعۇرلىم تەز بەيٸمدەلۋٸنە جاعداي جاساۋعا تيٸسپٸز.
ول جاقتا بەيٸمدەۋ ورتالىقتارى جۇمىس ٸستەۋٸ قاجەت.
كەلگەن اعايىندى قونىستاندىراتىن ٷيلەر سالىپ, ەلەۋمەتتٸك ينفراقۇرىلىم جاساۋ كەرەك. ونى باعدارلاما تٷرٸندە قولعا الۋىمىز قاجەت.
ولاردىڭ قاجەتتٸ ماماندىق الۋىنا جەردەم بەرٸلٸپ, جۇمىسپەن قامتۋدىڭ جول كارتاسى جاسالسىن.
وسىنىڭ بەرٸ – ۇلتىمىزدىڭ, ەلٸمٸزدٸڭ جارقىن بولاشاعى ٷشٸن اتقارىلاتىن ماڭىزدى شارالار بولماق.
ارداقتى اعايىن!
بٸز سٸزدەردٸڭ كەلگەندەرٸڭٸزگە قۋانامىز. اتاجۇرتقا تاريحي وتانىمىز بار دەپ كەلٸپ وتىرسىزدار.
سوندىقتان, دٷنيە جٷزٸندەگٸ قازاقتاردىڭ باسى قوسىلىپ, ەلٸمٸزدٸڭ ٶركەندەۋٸنە اتسالىسسا ەكەن دەيمٸن. بٸرلٸگٸمٸز اجىراماسىن.
قاۋىمداستىق قۇرىلعان كٷننەن باستاپ وعان ٶزٸم تٶراعالىق ەتٸپ كەلەمٸن.
مەن ٷشٸن شەتتە جٷرگەن باۋىرلارعا جاناشىر بولۋ – ەربٸر قازاقستاندىققا قامقورلىق جاساۋمەن بٸردەي ماڭىزدى.
«ەر قازاق – مەنٸڭ جالعىزىم» دەگەن ٶلەڭ جولىن قۇرىلتاي مٸنبەسٸنەن ەلەمدەگٸ ەربٸر قازاققا جولدايمىن.
سٸزدەرگە ايتارىم, الىستاعى اعايىنعا مەنٸڭ دۇعاي سەلەمٸمدٸ جەتكٸزٸڭٸزدەر.
قازاق بالاسى قاي ەلدە تۇرسا دا ۇلى دالادا مەڭگٸلٸك ەل قۇرىپ جاتقان بايتاق قازاقستاننىڭ اجىراماس بٶلشەگٸ ەكەنٸن جٷرەگٸنٸڭ تٶرٸندە ۇستاسىن!
قۇرىلتاي كٷندە بولىپ جاتقان جوق.
اسىقپاي اتامەكەندە اۋناپ-قۋناپ, ەسەم استانانى كٶرٸڭٸزدەر.
ەلەم نازارىن تٸككەن ەكسپو-نى تاماشالاڭىزدار. وعان 115 مەملەكەت پەن 22 حالىقارالىق ۇيىم قاتىسۋدا.
بٸز ەكٸ-ٷش جىلدىڭ ٸشٸندە استانانىڭ بٸر اۋدانىن سالىپ شىقتىق.
بۇل ساپار ەلمەن ەتەنە تانىسىپ, وي تٷيەر جەمٸستٸ ساپار بولسىن.
بٷگٸن بارشا قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرەر سالماقتى ويلار ايتىلىپ, ٸزگٸ ٸستەر باستاۋ الارىنا سەنٸمدٸمٸن.
ەكٸ كٷننەن سوڭ بارشا مۇسىلماندار ٷشٸن قاسيەتتٸ ايت مەرەكەسٸ باستالادى.
بٸز ۇمىتىلىپ كەتە جازداعان اتا دٸنٸمٸزدٸ قايتارىپ, قازاقستاندا 2,5 مىڭنان استام مەشٸت اشتىق. ەلدٸ يماندىلىققا شاقىرىپ كەلەمٸز.
بٸز ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى ەلمٸز. زايىرلى مەملەكەتپٸز. سول جولدى ۇستانامىز. ٶركەنيەتكە, عىلىم مەن بٸلٸمگە قول سوزعان ەلمٸز.
ايت قابىل بولسىن, جاراتقان قازاققا جار بولسىن!
قازاقستاننىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ مەڭگٸلٸك بولسىن!
بٸزدٸڭ كٶك بايراعىمىز مەڭگٸ جەلبٸرەي بەرسٸن!
* * *
قۇرمەتتٸ وتانداستار!
دٷنيە جٷزٸندەگٸ قازاقتار سانى باسقا ەلدەرمەن سالىستىرعاندا كٶپ ەمەس. دەگەنمەن, ەلدٸڭ دەڭگەيٸ حالقىنىڭ كٶپتٸگٸمەن نەمەسە ازدىعىمەن ٶلشەنبەيدٸ. ەلدٸڭ سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸمەن, سول ەلدەن شىققان بەلگٸلٸ ادامدار مەن عالىمداردىڭ جەتٸستٸكتەرٸمەن ٶلشەنەدٸ.
سوندىقتان, بار قازاقتىڭ باسىن بٸرٸكتٸرۋ – مەنٸڭ ەلباسى رەتٸندەگٸ پارىزىم! سەنٸمدەرٸڭٸزگە راحمەت!
قازاقستان – بەرٸمٸزدٸڭ ورتاق وتانىمىز.
سىرتتاعى اعايىن ەردايىم كٶڭٸلٸمٸزدٸڭ تٶرٸندە.
بٷگٸن كٶپتەگەن مەسەلەلەردٸ تالقىلادىق. ۇسىنىستارىڭىزدىڭ بارلىعى ەسكەرٸلەتٸن بولادى.
مەن ٷكٸمەتكە بٸرقاتار تاپسىرمالار بەردٸم, ول مەنٸڭ باقىلاۋىمدا بولادى.
جالپى, بۇل قۇرىلتايدىڭ بەرەرٸ از ەمەس دەپ سانايمىن.
قازاقتا «بارماساڭ, كەلمەسەڭ جات بولارسىڭ» دەگەن سٶز بار.
سوندىقتان, تەك قانا قۇرىلتايعا ەمەس, ەر ۋاقىتتا كەلٸپ تۇرىڭىزدار. بٸزدٸڭ ەسٸگٸمٸز ەردايىم اشىق.
شەتتەگٸ ەربٸر قانداسىمىز – قازاق ەلٸنٸڭ بٸر تٷيٸرشٸگٸ.
سٸزدەر ەكٸ ەل اراسىنداعى دەنەكەر بولاسىزدار.
شەتەلدەگٸ قازاقتار ەلگە جيٸ كەلٸپ, تۋعان جەرگە تامىر بەكٸتٸپ تۇرعانى دۇرىس.
سٸزدەر ەلگە كەلٸپ كٶزايىم بولساڭىزدار, مەن دە سىرتتاعى جاستارىمىزدىڭ وي ٶرٸسٸن, بٸلٸم دەڭگەيٸن, باستىسى, قازاقى بولمىستارىن كٶرٸپ, كٶڭٸلٸم تولىپ وتىر.
وسى قالىپتان تانباڭىزدار.
قايدا جٷرسەڭٸزدەر دە, ارقا سٷيەر اتامەكەندٸ, بٷكٸل قازاق قاسيەت تۇتار قازاقستاندى جٷرەك تٶرٸنە ساقتاپ جٷرٸڭٸزدەر.
سوندا ٶزدەرٸڭٸز دە, ۇرپاقتارىڭىز دا مەڭگٸ قازاق بولىپ قالاسىزدار.
قازاق بولۋ – مەرتەبە, ماقتانىش, قازاق بولۋ – جاراتقاننىڭ سىيى!
وسىنى بەرٸمٸز دە باعالاي بٸلەيٸك!
بٸز سٸزدەرگە تٸلەكشٸمٸز, ەركەز بٸرگەمٸز.
بەرٸڭٸزدٸ اتا-بابالار ارۋاعى قولداسىن!
ەلٸمٸز امان, ٸرگەمٸز تىنىش بولسىن!
كٶك بايراعىمىز بيٸكتە جەلبٸرەسٸن!
قازاقستاننىڭ مەڭگٸلٸك ەل بولۋىنا بٸرلەسە اتسالىسايىق!
