مۇرسالنەبي تۇياقباەۆپەن سۇحبات

مىرزا مۇحاممەد قايدار دۋلات بابامىزدىڭ جاتقان جەرٸن ەڭ العاش رەت ٸزدەپ تابۋ, ەسٸمٸن جادىمىزدا جاڭعىرتىپ, ۇلىقتاۋ جولىندا اتقارىلعان ٸس-شارالاردىڭ باسى قاسىندا بولعان ديپلومات م.تۇياقباەۆپەن جٷرگٸزٸلگەن سۇحبات.

العاش رەت بۇل ەسٸمدٸ قايدان ەستٸدٸڭٸز?

1993 جىلى ديپلوماتييالىق سالاعا جۇمىسقا شاقىرىلىپ, 1997 جىلى ٷندٸستانعا ۇزاق مەرزٸمدٸ ٸس-ساپارمەن اتتانار الدىندا گازەت بەتٸندە حد تۇلعاسى تۋرالى ن.كەلٸمبەتوۆتەن الىنعان سۇحبات نەتيجەسٸندە جارييالانعان بٸر ماقالانى وقىپ قاتتى ەسەر العانىم ەسٸمە تٷستٸ. بابامىز جايىندا بٸر ٷزٸك سىر ٷندٸستاندا كەزٸگٸپ قالار ما ەكەن دەگەن ٷمٸت وتى كٶكٸرەگٸمدە جارىق ەتە قالدى. الايدا ەلشٸلٸككە كەلگەن سەتتەن بۇرىن-سوڭدى شەتەلدە ٸستەپ كٶرمەگەن ديپلوماتييالىق جۇمىستىڭ قىر-سىرىن جۇمىس بابىندا تەزدەتٸپ ٷيرەنۋ كٷن تەرتٸبٸندە تۇردى دا, ەلشٸنٸڭ كٷندەلٸكتٸ الدىمىزعا قويعان ماقساتتارىن ورىنداۋعا بار كٷش-جٸگەرٸمٸزبەن كٸرٸسٸپ, باستاپقىدا بوس ۋاقىت بولا دا قويمادى. ەرٸپتەسٸم ق.دومبايدىڭ دا بابامىزدىڭ ەسٸمٸنەن حابارى بار ەكەن. بٸر كٷنٸ ول ق.د.نىڭ «تاريحي راشيدي» كٸتابىنىڭ اعىلشىنشا نۇسقاسىن تاۋىپ الىپ كەلٸپ, ەلشٸگە كٶرسەتتٸ. ەلشٸ ول كٸتاپتىڭ كٶشٸرمەسٸن سٸم-گە جولداۋدى ماعان تاپسىردى. بٸر رەت قد-نى جايىندا زەرتتەۋ جٷرگٸزۋ ماقساتىمەن كاشميرگە بارىپ قايتۋ تۋرالى ەلشٸگە ويىمدى ايتىپ كٶرگەنٸمدە بۇل يدەيا تاريح پەنٸنٸڭ مىقتى مامانى بولا تۇرسا دا ەلشٸ ر.ت.ىبىراەۆتىڭ تاراپىنان قاپەرگە الۋمەن تىنىپ, باسقالاي ناقتى تاپسىرما بەرٸلمەدٸ.

قايدار دۋلاتتىڭ ٸزٸنە تٷسٸپ, ٸزدەنۋ نەدەن باستالدى?

تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز ن.نازارباەۆ «حالىقتار بٸرلٸگٸ مەن ۇلتتىق تاريح جىلى» دەپ جارييالانعان جىل بولاتىن. ەلشٸ ر.ت.ىبىراەۆتى ا.و.شەكٸروۆ اۋىستىرعان كەزدەردٸڭ باستاپقى كٷندەرٸنٸڭ بٸرٸندە سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ق.توقاەۆتىڭ (بٷگٸنگٸ پرەزيدەنت) قولى قويىلعان حات كەلٸپ تٷستٸ. ول حاتتا قر-دىڭ ساۋد ارابيياسىنداعى ەلشٸلٸگٸندە كەڭەسشٸ بولىپ قىزمەت ٸستەيتٸن ە.دەربٸسەلٸنٸڭ ق.د. ٶمٸر جولىن زەرتتەپ, ونىڭ بەيٸتٸنٸڭ جاتقان جەرٸن ٸزدەۋگە ٶز قاراجاتىمەن ٷندٸستانعا اتتانىپ بارا جاتۋىنا بايلانىستى وعان قاجەتتٸ كٶمەك بەرۋ تاپسىرىلىپتى. سودان ەلشٸ ا.شەكٸروۆ ە.دەربٸسەلٸنٸ قارسى الۋدى, وعان جان-جاقتى كٶمەك بەرۋٸمدٸ تاپسىردى. تاپسىرمانى كٶرە سالىسىمەن قۋانىشىم قوينىما سيماي, كٶپتەن بەرٸ ٸشتەي ارمانداپ جٷرگەن ٸسٸمدٸ قولعا الۋدىڭ سەڭٸ قوزعالا باستالعانىنىڭ نىشانى دەپ ۇقتىم. ە.دەربٸسەلٸ تۋرالى سىرتتاي ەستۋٸم بولعانىمەن جاقىن تانىس ەمەس تە ەدٸم. ونىڭ ديپلومات بولىپ جٷرٸپ, عالىمي ٸزدەنٸسپەن ٷندٸستانعا ارنايى سۇرانىپ, ساپارعا شىعۋى ول كٸسٸگە دەگەن قۇرمەتٸمدٸ كٷشەيتتٸ. 1998 جىلى 2 جەلتوقسان كٷنٸ نيۋ-دەلي ەۋەجايىنان قارسى العان كەزدەن باستاپ, ول كٸسٸ اقجارقىن اقكٶڭٸلٸمەن ەسكٸ تانىسىنداي ەڭگٸمەلەسٸپ, ٸلەزدە ٶزٸنە باۋراپ الدى. قوناقٷيگە كەلە جاتىپ, جول بويى قانداي ماقساتپەن كەلە جاتقانىنان حابار بەرٸپ, قىزىقتى ەڭگٸمەلەرٸن ايتىپ ٷلگەردٸ. ەڭ باستىسى ونىڭ ەڭگٸمەسٸنەن ق.د. بەيٸتٸنٸڭ جاتقان جەرٸنە دەگەن كٶپ جىلدار بويعى قىتاي مەن پەكٸستانعا جاساعان ساپارلارىنىڭ بارىسىنداعى ونىڭ ٸزدەنٸستەرٸ وڭ نەتيجە بەرمەي, بار ٷمٸتٸ وسى ٷندٸستاننىڭ كاشميرٸندە جاتقاندىعىن ۇقتىم. ەڭگٸمەسٸن تىڭداي وتىرىپ, سول زاماتتا عالىمنىڭ بۇل ٸزدەنٸس ساپارىن قالاي تيٸمدٸ جولمەن ۇيىمداستىرىپ, ماكسيمۋم يگٸ نەتيجە شىعارۋدىڭ جولدارىن ٸزدەۋگە ويشا كٸرٸسٸپ تە كەتتٸم. ٶيتكەنٸ ەڭگٸمە بارىسىندا «كاشميرگە بارىپ ٸزدەۋگە كٸرٸسەمٸن» دەگەن جالپى نيەتتەن باسقا ناقتىلانعان قانداي دا بٸر جوسپاردىڭ بارى كٶرٸنبەدٸ.

ە.دەربٸسەلٸنٸڭ كاشميرگە العاش بارۋ ساپارىن ۇيىمداستىرۋدا نە باسشىلىققا الىنىپ, نەلەر ەسكەرٸلدٸ?

شىندىعىن ايتۋ كەرەك, كاشميردەگٸ جاعدايدى ديپلومات رەتٸندە تۇراقتى تٷردە زەرتتەپ, جالپى احۋالدى بٸر ادامداي جاقسى بٸلٸپ قالعان مەن ٷشٸن ول جاققا ساپار شەگۋدٸڭ ٶزٸ ٶتە قاۋٸپتٸ ٸسكە باس تٸگۋمەن تەڭ بولاتىن. باسقالاردى قايدام, سول كەزەڭدە مەن سولاي ويلادىم. وسىعان وراي ول كٸسٸنٸڭ عىلىمي زەرتتەۋگە دەگەن سونشالىق بەرٸلگەندٸگٸن ۇعىپ, سٷيسٸنسەم دە جانجالى قانشاما جىلدار بويى ٷدەمەسە بٸر باسىلماي وتىرعان كاشمير سيياقتى قاۋٸپ-قاتەرٸ زور كٷردەلٸ ٶڭٸرگە الدىن-الا ەش دايىندىقسىز بارىپ قايتۋعا بەل شەشٸپ, جالعىزدان جالعىز ساپارعا شىعۋى مەنٸ ٶتە تاڭ قالدىردى. ديپلومات رەتٸندە ونداي باتىل قادامعا بارۋ مەنٸڭشە الدىن-الا جان-جاقتى كٶپتەگەن دايىندىقتار جٷرگٸزۋدەن ٶتٸپ بارىپ, قولعا الىنۋى كەرەك سيياقتى بولىپ كٶرٸنەتٸن. بۇل جەردە ول بٸر «بارىپ قايتۋعا شەشٸم قابىلدادىم» دەپ ارتىنشا جولعا بيلەت الۋدان باستالماۋى تيٸس ەدٸ عوي دەگەن ويلارعا بەرٸلٸپ, ٶزٸمشە ٸشتەي تٷرلٸ تۇجىرىمدار جاسادىم. الايدا كەسٸپقوي ديپلومات رەتٸندە مينيستردٸڭ ٶزٸ «بەلگٸسٸز قاۋٸپ-قاتەرٸ مول ٶتە جاۋاپتى ساپارعا» رۇقسات بەرٸپ, «كٶمەك بەرٸڭدەر» دەپ بۇيرىق بەرٸپ وتىرسا تەۋەكەل ەتٸپ, جٷزەگە اسىرۋعا بولاتىن شارا بولار دەگەن ويعا توقتادىم. ونىڭ ٷستٸنە ەلشٸنٸڭ كاشميردەگٸ جالپى احۋالدىڭ ۋشىعۋ دەڭگەيٸنە قاراي «ول جاققا بارۋ قەزٸر قاۋٸپتٸرەك, بارۋعا قولايلى كٷندەردٸ كٷتە تۇرىڭىز, بارۋ ۋاقىتىن ارتقا قالدىرا تۇرۋعا مەجبٷرمٸز» دەۋگە قۇقىلى, قۇزٸرەتٸ دە جەتەرلٸك ەدٸ. الايدا ەلشٸ ونداي ەشتەڭە ايتا قويمادى. بٸراق, كەزدەسكەن سەتتە ە.دەربٸسەلٸ ٶزٸنە ەلشٸنٸڭ كاشميرگە بٸرگە بارۋعا بٸر كٸسٸنٸ ەرتٸپ جٸبەرەتٸنٸنە سەنٸمدٸ بولىپ كەلگەن ويى بارىن مەنەن جاسىرماعانىن ايتا كەتكٸم كەلەدٸ. سونىڭ ٶزٸندە وسىنداي باتىل قادامعا ەش دايىندىقسىز بارۋى كاشميردەگٸ قانشاما جىلدار بويى بولىپ جاتقان ساياسي كٷردەلٸ جاعدايدان جالپى حابارى بولسا داعى, ونداعى شىنايى احۋالدان بەيحابارلىعىنان بولار دەگەن تۇجىرىمعا كەلدٸم. بٸراق كٶڭٸلٸن قالدىرىپ المايىن دەگەن ساقتانۋدان ونداي ويلارىمدى سول كەزدەرٸ ول كٸسٸگە بٸلدٸرمەۋگە تىرىستىم. سوندىقتان دا قالىپتاسقان جاعدايدىڭ كٷردەلٸلٸگٸن تٷسٸنٸپ, ول كٸسٸگە كٶمەك بەرۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ جولدارىن ٸزدەي باستادىم. ٶيتكەنٸ كاشميرگە ساپارمەن كەلگەن باتىس ەلدەرٸنٸڭ كەيبٸر تۇلعالارى ۇشتى-كٷيلٸ جوعالىپ, نەشە جىلدار بويى نە ٶلٸ, نە تٸرٸسٸ تابىلماي وتىرعاندىعى جايىندا اقپاراتتاردى كاشميرگە قاتىستى شىعاتىن ارنايى جۋرنالدان وقىپ بٸلٸپ وتىراتىنمىن. ولاردى ايتا باستاسام ونسىز دا كٶڭٸلٸ كٷپتٸ بولىپ, قوبالجۋمەن جەنە دە ٶز قاراجاتىنا كٶز كٶرمەگەن, بەلگٸسٸز ەلگە جول شەگۋگە تەۋەكەل ەتكەن ەبساتتار اعانى قورقىتىپ, ٷركٸتٸپ جٸبەرە مە? سريناگارعا بارا قالعان كٷندە قورقىنىش پەن ٷرەي قاتە قادامدارعا بارىپ قويعىزا ما ەكەن? دەگەن سۇراقتار استىندا قالدىم. سودان كاشميردەگٸ جالپى جاعدايدىڭ اۋىر دا, مٷشكٸل ەكەنٸن ەسكەرتٸپ, ساپارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸ مەن تيٸمدٸلٸگٸ جاعىن ويلاستىراتىنىمدى جەتكٸزدٸم. ەڭ الدىمەن ونىمەن تٸل قاتىسا الاتىن تاريحشى عالىمدى تاۋىپ بەرۋ قاجەتتٸگٸن ۇعىپ, ونىڭ ٷستٸنە ەبساتتار اعا اراب تٸلٸن بٸلەتٸن عالىم بولسا دەگەن تٸلەك ٶتٸنٸشٸن ەسكەرٸپ, نيۋ-دەليدەگٸ كاشمير شتاتىنىڭ ٶكٸلدٸگٸنە ەرتٸپ بارىپ, جاۋاپتى تۇلعامەن كەزدەستٸردٸم. جاۋاپتى تۇلعا بٸزدٸ جىلى قابىلدادى. وعان بەلگٸلٸ عالىم, ارابيست, ديپلومات دەربٸسەلٸ ساپارىنىڭ ماقساتى مەن مەن-جايىن تانىستىرىپ, اراب تٸلٸن بٸلەتٸن كاشميرلٸك عالىمدى تاۋىپ بەرۋدٸ, سونداي-اق كاشميرگە بارعان كەيبٸر شەتەلدٸكتەردٸڭ ۇشتى-كٷيلٸ جوعالىپ كەتكەندەرٸ سىقىلدى اقپاراتتارمەن حاباردار ەكەنٸمدٸ بٸلدٸرٸپ, ديپلوماتىمىزدىڭ بارار ساپارىنىڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن قامتاماسىز ەتۋلەرٸن سۇرادىم. ول كٸسٸ دەرەۋ ماعان كاشمير استاناسى سريناگارداعى ۋنيۆەرسيتەتتٸڭ اراب تٸلٸ كافەدراسىنىڭ باسشىسى رافيقي مىرزانىڭ رەكۆيزيتتەرٸن بەرٸپ, كٶمەكتەستٸندەرٸن ايتتى جەنە قاۋٸپسٸزدٸك مەسەلەسٸن دە قامتاماسىز ەتەتٸندەرٸنە ۋەدە بەرٸپ, حام جەمەۋدٸ سۇرادى. رافيقيگە دە تەلەفون سوقسام ساپارعا قاتىستى جاعدايمەن حاباردار ەكەنٸن اتاپ, مەنجايدى بٸلەتٸنٸن تانىتتى. ارنايى جۋرنال ارقىلى كەيبٸر شەتەلدٸكتەردٸڭ كاشميردە جوعالىپ كەتۋٸ جايىنان حابارىم بارىن جەتكٸزٸپ, لاۋازىمدى تۇلعانى امانات ەتٸپ تاپسىراتىنىمدى ايتتىم, بٸرەۋ-مٸرەۋ ۇرلاپ كەتۋ سىقىلدى سۇمدىق وقيعالار ورىن المايتىنداي بارشاسى ۇيىمداستىرىلاتىنىنا سەنٸم ارتاتىنىمدى بٸلدٸرە كەلٸپ, «ساقتانعاننان قورلىق جوق» دەپ ەسكەرتتٸم. سول سەتتەن باستاپ ەبساتتار اعانىڭ جولى اشىلا بەردٸ دەسەك تە بولادى.

ق.د. بەيٸتٸن ٸزدەپ تابۋ پروتسەسٸ قالاي باستالدى?

بەيٸتتٸ ٸزدەۋدٸ نەدەن باستاعاندارىن ەبساتتار اعانىڭ دا, رافيقيدٸڭ دە تەپتٸشتەپ ايتىپ بەرۋگە ٷنەمٸ ورىن الاتىن قاربالاستان سەتٸ تٷسپەدٸ. مەن عانا ەمەس, سونداي-اق دەليدەگٸ كاشمير ٶكٸلدٸگٸندەگٸ باسشى دا ەبساتتار اعا كاشميرگە بارعان مەزەتتەن باستاپ ونىڭ جانىنان بٸر ەلٸ قالماۋ جٶنٸندەگٸ تاپسىرمانى پروفەسسور رافيحيگە دە جٷكتەپتٸ. ول جايىندا رافيحي كاشميرگە ٶزٸم 1999 جىلعى مامىردا ٷلكەن دەلەگاتسييانى باستاپ بارعان ساپارىم كەزٸندە ايتىپ بەردٸ. رافيقي تاۋىپ بەرگەن مازار-ي سالاتين قورىمىنا ەرتەڭٸنە تاڭاتا ەرتەمەن ەبساتتار اعا ەشكٸمگە ايتپاستان ٶزٸ كەتٸپ قالىپ, ول جاتقان ٷيگە رافيحي كەلگەندە ونىڭ ورنىندا جوقتىعىن كٶرٸپ, قوناقٷيدەگٸ ەشكٸمنٸڭ ونىڭ قايدا كەتكەنٸن بٸلمەيتٸنٸن ەستٸگەن بويدا ونىڭ ٷرەيٸ ۇشىپ, جٷرەگٸ سۋ تٷبٸنە كەتٸپتٸ. بٸرەۋلەر ۇرلاپ كەتپەسٸن دەگەن مەنٸڭ ساقتاندىرعانىما «بەرٸ ويداعىداي بولادى» دەپ جاۋاپ بەرۋٸن بەرٸپ السا دا ساپار وسىلاي باستالادى دەپ ويلاماسا كەرەك. سودان سالىپ ۇرىپ, مازار سالاتينگە كەلسە ەبساتتار اعامىز اعىلشىن ۋ.موركروفتىڭ قويعان قۇلپىتاسىنداعى جازۋ بەتٸن سۋلى شٷبەرەكپەن تازالاپ جٷرگەنٸنٸڭ ٷستٸنەن تٷسەدٸ. كەيٸن ەبساتتار اعامەن ەڭگٸمەلەسٸپ كەسٸنە سالسام, «قەبٸرستانعا بازار جاقىن ەكەنٸن بايقاعان سوڭ, ەرتەمەن تۇرىپ الىپ, رافيحيدٸ مازالاماياق قويايىن دەپ ويلاپ, بازارعا بارىپ, جاۋزى بار قۇلپىتاس بەتٸن تازارتۋعا كەرەكتٸ كەرەك-جاراقتاردى الدىم دا ٸسكە كٸرٸستٸم» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدٸ.

ٸسكە كٸرٸسەردە قانداي كٷتپەگەن قيىندىقتار كەزٸكتٸ? ولاردى قالاي شەشتٸڭٸز?

ەبساتتار اعانىڭ بارلىق ٷمٸتتٸ ەلشٸلٸك تاراپىنان كٶرسەتەر كٶمەككە ارتىپ, تەۋەكەلمەن شىققانى بەلگٸلٸ بولعانىن باسىندا ايتىپ ەدٸم عوي. ونىڭ ٷستٸنە ول كٸسٸ ارابشادان باسقا شەت تٸلٸن بٸلمەيدٸ ەكەن. سونداي-اق ٷندٸستاندا, سونىڭ ٸشٸندە كاشميردە بٸردە-بٸر كٸسٸنٸ جەكە باسى تانىمايتىن ەبساتتار اعا بارلىق اراب مەملەكەتتەرٸنٸڭ ٶكٸلدەرٸمەن جٷزدەسٸپ, تٸلدەسۋدە ٶزٸن ەركٸن سەزٸنٸپ, تەز ارادا تٸل تابىسىپ كەتە السا دا, ٷندٸلٸكتەر مەن كاشميرلٸكتەردٸڭ مٸنەز-قۇلىقتارىنان دا, پسيحولوگييالارىنان دا بەيحابار ەكەنٸن سول كەزدەسكەنٸمٸزدە ماعان اشىق ايتىپ, كاشميرگە بارىپ, كەزدەسۋلەر مەن كەلٸسسٶزدەر جٷرگٸزەردە ولاردىڭ ديپلوماتيياسىنا جاتپايتىن ەرسٸ قىلىقتار جاساپ قويام با دەگەن جٷرەكسٸنۋ مەن ٸشتەي قوبالجۋدىڭ بارىن دا جاسىرمادى. سوندىقتان دا ەلشٸدەن اعىلشىن تٸلٸن, سونداي-اق كاشميرلٸكتەردٸڭ مٸنەز-قۇلىقتارى مەن ديپلوماتيياسىنان حابارى بار مەنٸ ٶزٸنە قوسىپ بەرۋدٸ سۇرايتىنىن جەتكٸزدٸ. ول جاڭالىققا قاتتى قۋاندىم. عالىممەن بٸرگە كاشميرگە ساياحات شەگٸپ, عىلىمي ەكسپەديتسيياعا بارۋ يدەياسى مەن ٷشٸن ماڭىزى وراسان زور تاريحي سەت دەپ ويلادىم. بۇل رەتتە اتاي كەتكەنٸم جٶن, ەبساتتار اعانىڭ جۇمىس ساپارىنىڭ سەتتٸ دە, نەتيجەلٸ بولۋىنا ەڭ الدىمەن ديپلومات رەتٸندە ٶزٸمنٸڭ جەكە باسىمنىڭ جەرگٸلٸكتٸ, سونىڭ ٸشٸندە كاشميردٸڭ دە عالىمدارىمەن, زەرتتەۋشٸلەرمەن, سونداي-اق قوعام قايراتكەرلەرٸمەن جاقىن تانىس بولىپ, دوستىق قارىم-قاتىناستار قۇرۋىم كٶپ جەردەمٸن تيگٸزدٸ. ەڭ الدىمەن دەلي ۋنيۆەرسيتەتٸندەگٸ جاقىن دوسىم تاريح فاكۋلتەتٸنٸڭ پروفەسسورى حۋسەين قاسەميگە تەلەفون شالىپ, مەن-جايدى تٷسٸندٸردٸم دە ەكسپەديتسييانىڭ نەتيجەلٸ بولۋىنا قاتىسى بار ونىڭ ويلارى مەن پٸكٸرلەرٸن سۇرادىم. ول تاريحي زەرتتەۋ ٷندٸ كەڭەسٸ (تزٷك) حاتشىلىعىنىڭ مٷشەسٸ ۆەنداتاسۋبرامانيانعا حابارلاسىپ, سول جەردە ورتا عاسىر تاريحىنا قاتىسى بار تاريحشىلاردى جينايتىنىن, سولارمەن كەزدەسۋ ۇيىمداستىرىپ, پٸكٸر الىسۋدى جەنە اقىلداسۋدى ۇسىندى. ە.دەربٸسەلٸگە ۇسىنىستى ايتىپ, جۇمىس ساپارىمەن كەلگەندەگٸ باستى ماقساتى تٶڭٸرەگٸندە ەڭگٸمەلەپ بەرٸپ, ٷندٸ تاريحشىلارىمەن پٸكٸر الىسۋعا شاقىردىم. ول كٸسٸ دەرەۋ كەلٸسە كەتتٸ. مەنٸڭ باقىتىما دوسىم ح.قاسيمي دە, تزٷك تە حات جازىسۋدى تالاپ ەتپەي, بيۋروكراتييالىق قادامدارعا بارمادى. ەيتپەسە, بيۋروكراتييا دەگەن قيىن كەدەرگٸ ەكەندٸگٸن ٶزٸم كەيٸن ديپلوماتييالىق ەڭبەك ەتكەن بٸراز ەلدەردە, سونىڭ ٸشٸندە, ەسٸرەسە اعايىن كٶرشٸ ەلگە بارعاندا كٶبٸرەك بايقاعانىمدى وسى ورايدا ايتا كەتكەندٸ جٶن كٶرٸپ وتىرمىن. ٷندٸلٸك بٸرنەشە تاريحشى عالىمنىڭ باس-قوسۋىمەن ورىن العان شاعىن عىلىمي وتىرىسىمىزدا ە.دەربٸسەلٸنٸڭ ماقساتىن مەنٸڭ اۋدارمامدا (قازاق ديپلوماتى رەتٸندە كەزدەسۋلەردٸ تەك قازاق جەنە اعىلشىن تٸلدەرٸندە جٷرگٸزەتٸنمٸن) جاقسىلاپ تٷسٸنٸپ العان سوڭ ٷندٸلٸك تاريحشىلار يسلام دٸنٸن ٷندٸستاندا تاراتۋدا يراندىقتار مەن ارابتارعا قاراعاندا نەگٸزٸنەن ورتالىق ازييانىڭ سوپىلار مەن تاريحي تۇلعالار ەڭ باستى رٶل ويناعاندارىن, سونداي تاريحي تۇلعالاردىڭ بٸرٸ ق.د. ەكەنٸن, الايدا ونىڭ بەيٸتٸن تابۋ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن, ٶيتكەنٸ تٷركٸ حالىقتارى ٶلگەن اتاقتى تۇلعالارىنىڭ باسىنا كەرەمەتتەي مازار ورناتىپ, ونى ٸشٸ-سىرتىن ەشەكەيلەيتٸن يراندىقتارداي ەمەس نەعۇرلىم تۇلعا ۇلىق بولعان سايىن ونىڭ بەيٸتٸن سوعۇرلىم قاراپايىم ەتٸپ, كٶبٸنە ٷلكەن بٸر تاس قويۋمەن شەكتەلٸپ كەلەتٸندەرٸن, سوندىقتان دا قد بەيٸتٸ جاتقان جەردٸ ٸزدەپ تابۋ ٶتە قيىنعا سوعاتىنىن ەسكەرتتٸ. ول جاڭالىقتاردى ەستٸپ, ە.دەربٸسەلٸنٸڭ كٶڭٸل-كٷيٸ قاتتى تٷسٸپ كەتتٸ. ونىڭ ٷستٸنە ساپارمەن كاشميرگە بٸرگە بارۋعا مەنٸ قوسىپ بەرۋ جٶنٸندەگٸ كٶتەرگەن مەسەلەسٸ ەلشٸ تاراپىنان شەشٸلمەپتٸ. ول حاباردى ەستٸپ مەنٸڭ دە كٶڭٸلٸم قۇلازىدى. سوندا دا بولسا ەبساتتار اعانىڭ العان بەتٸنەن قايتپاي, كاشميرگە بارىپ كٶزٸمەن كٶرٸپ قايتاتىنىن ايتىپ, قايسارلىعىن تانىتقان مٸنەزٸ ماعان قاتتى ۇنادى. دەسەك تە, بەلگٸلٸ ٷندٸ تاريحشىلارىمەن كەزدەستٸرۋ ۇيىمداستىرۋىم ەبساتتار اعاعا كٶپ ماعۇلىمات جيناپ, پٸكٸر الىسۋ تۇرعىسىنان قاتتى كٶمەك بولدى. جاڭا ەرٸپتەستەر تاپقانىنا كٶڭٸلٸ كٶتەرٸلدٸ. ٷندٸ تاريحشى عالىمدارمەن بٸرگە سىرتقا شىعىپ, عيمارات الدىندا, اۋلادا تۇرا قالىپ سۋرەتكە تٷستٸك. سول ارادا مەن ٷشٸن دە, ەبساتتار اعا ٷشٸن دە ٷندٸستانعا قاتىستى تانىمدىق دٷنيە تۇرعىسىنان ەستە قالارلىق وقىس وقيعا ورىن العانىن وسى ورايدا ايتا كەتكەندٸ جٶن كٶردٸم. ەبساتتار اعا ٶزٸنٸڭ فوتواپپاراتىمەن سۋرەتكە تٷسٸرۋدٸ سۇراعان سوڭ مەن ٶزٸمنٸڭ فوتو اپپاراتىم مەن كينوكامەرامدى جەرگە قويا سالىپ, سۋرەتكە تٷسٸرٸپ بولىسىمەن ٷندٸلٸكتەرمەن قوشتاستىق. ماشيناعا وتىرعاندا ٶزٸمنٸڭ فوتو جەنە كينوكامەرالارىمدى ۇمىتىپ, تٷسكٸ اس ٸشۋگە قالانىڭ باسقا بەتٸندەگٸ رەستورانعا كەلدٸك. ماشينادان شىعاردا ەبساتتار اعا كينوكامەراسىن قالدىرا بەرۋگە بولاتىنىن سۇراعاندا بارىپ, ٶزٸمنٸڭ ۇمىت قالدىرعان كينوكامەرام مەن فوتواپپاراتىمدى جەرگە قويىپ, قالدىرىپ كەتكەنٸم ەسٸمە تٷستٸ دە, دەرەۋ قايتىپ بارىپ قايتۋدى ۇسىنىپ, كٶلٸككە وتىردىق. ەستي سالىسىمەن ەبساتتار اعا زاتتاردى ٶزٸ ۇمىتقانداي مەنەن بەتەر قىسىلدى. جول بويى ٷندٸلٸكتەر اراسىندا ۇرلىق ٸستەۋگە جاقىندىق سيپاتى قانداي ەكەنٸن بٸلگٸسٸ كەلگەن سۇراقتار قويىپ, قايتىپ بارعاندا فوتو جەنە كينوكامەرالار تابىلار ما ەكەن دەگەن كٷدٸگٸن ايتىپ, ٶزٸ تالاي ساپار شەگٸپ, جٷرگەن جەرلەرٸندە ەرٸپتەستەرٸنە مۇنداي قيىندىقتار كەلتٸرمەۋشٸ ەكەنٸن جەتكٸزٸپ, قوبالجۋمەن بولدى. مەن ٷندٸستاندا ۇرلىق جاساۋاعا قاتىستى ەشتەڭە ايتا المايتىنىمدى, كامەرالار مەن فوتواپپاراتتى الىپ كەتە قالعان كٷندە سوعان كٶز جەتكٸزٸپ قايتاتىنىمىزدى, ۇرلانعان كٷندە ول كٸسٸنٸڭ ەشبٸر قاتىسى جوقتىعىن ايتىپ قوبالجىماۋىن ٶتٸندٸم. كەلسەك, سول بوس اۋلادا كينوكامەرا سۋمكاسىمەن بٸرگە فوتواپپارات سول كٷيٸندە تاستاعان جەردە قاقيىپ تۇر ەكەن. ەكەۋمٸز دە قۋانعانىمىز سونداي, ۇرلىق قارلىققا ٷندٸلٸكتەردٸڭ ونشالىق ٷيٸر ەمەس ەكەندٸكتەرٸنە كٶزٸمٸز جەتكەندەي سٷيسٸنٸپ, ريزا بولىپ قالدىق.

ٷندٸلٸكتەر, سونىڭ ٸشٸندە كاشميرلٸكتەر بۇل ٸستٸڭ قولعا الىنۋىنا قالاي قارادى, قانشالىقتى اتسالىستى?

ٷندٸستان تاراپى بۇل ٸستٸڭ قولعا الىنۋىنا وڭ قاباق تانىتىپ, قولدارىنان كەلەرلٸك بارلىق مٷمكٸنشٸلٸكتەرٸن اياماي, جەردەمدەرٸن بەردٸ. كٸمگە بارسام دا نيەتٸمٸزدٸ مۇحييات تىڭداپ, دۇرىس تٷسٸنۋگە تىرىستى. ەسٸرەسە كاشميرلٸكتەر ەرەكشە قۋانعانىن كٶزٸم كٶردٸ. نيۋ-دەليدە قىزمەت ەتەتٸن بٸر كاشميرلٸك ۇيىمداستىرۋشىلىق ماقساتتاعى كەزدەسۋ كەزٸندە ورتالىق ازييا حالىقتارىنا دەگەن ٶزٸنٸڭ سٷيسپەنشٸلٸگٸ مەن ماحابباتىن جاسىرا الماي, تاريحتان حابارى بارىن بٸلدٸرٸپ, شىڭعىسحان شابۋىلىنىڭ الدىندا ورتالىق ازييادان بٸر كٷندە سريناگارعا 700 جٷز ەۋليە كٶشٸپ جەتكەنٸن اتاپ كٶرسەتتٸ. سونىڭ ٸشٸندە حاماداني ەۋليەنٸڭ دە بولعانىن اتادى.

ٷندٸستاندا ق.د. ەسٸمٸنٸڭ اتالىپ, ول تۋرالى حالىقتىڭ جادىن جاڭعىرتۋ ٸسٸ قالاي قابىل الىندى?

كاشميردەن ەبساتتار اعا كەلٸسٸمەن ٸس-ساپارىنىڭ نەتيجەسٸمەن حابار ەتٸپ, بٶلٸستٸ. ق.د. بەيٸتٸن رافيحي بٸرگە ەرتٸپ اپارعان «مازار ي سالاتين» اتتى قابٸرستاننان تاۋىپ, سۋرەتكە تٷسٸرگەنٸن جەتكٸزدٸ. الايدا قاراپايىم فوتواپپاراتىنىڭ تٷسٸرۋ ساپاسىزدىعىنان ول سۋرەتتەردٸ شىعارعانىمىزدى ەشتەڭە كٶرە المادىق. وعان قاتتى ٶكٸنٸپ قالعان ەبساتتار اعا مۇنداي ماڭىزدى ەكسپەديتسيياعا ٶتە ساپالى فوتواپپاراتپەن كەلۋ جٶنٸندەگٸ ۇسىنىسىمدى جاقسى قابىلداپ, ٷندٸستانعا كەلەسٸ كەلگەنٸندە ناعىز جۋرناليستەر قولداناتىن ٷلكەن فوتواپپاراتىن الا كەلدٸ.

1999 جىلى سەۋٸر ايىنىڭ اياعىندا ماعان ٷندٸستان سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندە ورتالىق ازييا ەلدەرٸن قاداعالايتىن ديپلومات, پروفەسسور ا.ك.كالرا تەلەفون شالىپ, «قد دەگەن كٸم» دەپ سۇراق قويدى. مەن تەلەفونمەن ايتىپ جەتكٸزۋدٸڭ قيىن ەكەندٸگٸن العا توسىپ, كەزدەسكەنٸمٸزدە ول تۋرالى تەپتٸشتەپ ايتىپ بەرۋگە دايىن ەكەنٸمدٸ بٸلدٸرٸپ, كەزدەسۋگە ۋاقىت بٶلۋٸن سۇرادىم. ول دەرەۋ كەلٸپ كەتۋٸمە كەلٸسٸپ, كەزدەسۋگە شاقىردى. بٸر ساعاتتان استام ۋاقىتىن بٶلٸپ, ول كەزدەسۋدە مەنٸڭ ايتقاندارىمدى مۇحييات تىڭدادى دا, جالپى نە ٸستەۋ كەرەكتٸگٸن سۇرادى. مەن وسى ورايدى پايدالانىپ, نيۋ-دەليدە حالىقارالىق كونفەرەنتسييا, كاشمير استاناسى سريناگاردا حالىقارالىق سەمينار ۇيىمداستىرۋ قاجەتتٸگٸن ايتا باستاپ ەدٸم, ٷندٸلٸك ەرٸپتەس «قانداي باستامالار مەن ٸس-شارالار كٶتەرسەڭٸزدەر دە مەن قۋاتتىپ, قۇپتايمىن. تەك, ماعان ۋاقىتىلى حات-حابار تٷسٸرسەڭٸزدەر بولدى» دەدٸ. قۋانىپ كەتتٸم. سٶيتسەم 1999 جىلى قدنىڭ 500 جىلدىق تويىن يۋنەسكو شەڭبەرٸندە اتاپ ٶتۋ شەڭبەرٸندە «قد اتىنداعى قور» بابامىزدىڭ زيراتىنان توپىراق الىپ قايتۋعا جەنە ورتا عاسىردى زەرتتەۋشٸ ٷندٸ تاريحشى ماماندارمەن تانىسىپ, كەزدەسۋگە قولداۋ كٶرسەتۋدٸ سۇراعان حاتىن قازاقستانداعى ٷندٸستان ەلشٸلٸگٸنە جولدايدى. ەرينە ەلشٸلٸك ول حاتتى ٶزدەرٸنٸڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە جٸبەرەدٸ. ەڭگٸمەگە ارقاۋ بولعان سول حاتتاعى مەسەلە ەكەن. كٶپ كٷتتٸرمەستەن, ارتىنشا 1999 جىلى مامىر ايىنىڭ باسىندا ديپلوماتييالىق ارنامەن سول كەزدەگٸ قازاقستان مەن ٷندٸستان اراسىنداعى ٷكٸمەتارالىق كوميتەتتٸڭ قوسىمشا تٶراعاسى شكولنيكتەن حات كەلٸپ تٷستٸ. وندا مەملەكەتتٸك قايراتكەر, ق.دۋلات قورىنىڭ پرەزيدەنتٸ ا.اسقاروۆ 1999 جىلى قدنىڭ 500 جىلدىق تويىن يۋنەسكو شەڭبەرٸندە اتاپ ٶتۋ شەڭبەرٸندە دەلەگاتسييانىڭ ٷندٸستانعا بارۋىنا ۇيىتقى بولىپ, ول دەلەگاتسييانىڭ قۇرامىنا قد اتىنداعى تاراز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى ۋ.بٸشٸمباەۆ, شىعىستانۋ ينستيتۋتىنىڭ عىلىمي زەرتتەۋ قىزمەتكەرٸ ت.بەيسەنباەۆ جەنە ساۋد ارابيياسىنداعى قر ەلشٸلٸگٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ ە.دەربٸسەلٸ (ساۋد ارابيياسىنداعى قر ەلشٸلٸگٸنٸڭ كەڭەسشٸسٸ), قوعام قايراتكەرٸ م.دايىربەكوۆ, حد قورىنىڭ ديرەكتورى م.قازىبەك, جامبىل وبلىستىق اقجول گازەتٸنٸڭ رەداكتورىنىڭ ورىنباسارى ب.ەبدٸلداەۆ, تاراز ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ۇستازى ا.ەبدۋەلي, «تيگراحاۋد» فيرماسىنىڭ ديرەكتورى ە.جاۋجٷرەك كٸرگەندٸگٸ اتالىپ, دەلەگاتسييا الدىنا قويىلعان ەكٸ ماقسات, ياعني: قد بابامىزدىڭ زيراتىنان توپىراق الىپ قايتۋعا جەنە ورتا عاسىردى زەرتتەۋشٸ ٷندٸ تاريحشى ماماندارمەن كەزدەستٸرۋ بويىنشا جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتۋدٸ سۇراپتى. سودان ەلشٸ «قالاي ۇيىمداستىراسىڭ, ٶزٸڭ بٸل. نە ٸستەسەڭ دە, بەرٸن قولدايمىن» دەپ حاتتى قولىما ۇستاتۋى ٸزدەگەنگە تابىلعان دەگەندەي جٸگەرٸمدٸ جانىپ, بويىمداعى كٷش-قۋاتىم تاسىپ, قانات بٸتٸردٸ. ەشەيٸندە ٷندٸستانعا شاقىرىپ كەلتٸرە المايتىن عالىمدار مەن قوعام قايراتكەرلەرٸنەن, ديپلوماتتان, جۋرناليستەردەن تۇراتىن دەلەگاتسييا ٶز قاراجاتتارىن تاۋىپ, جول شەگٸپ, اتا-بابامىزدى ٸزدەپ كەلە جاتىرعان بۇل ساپاردىڭ مازمۇندىلىعىن مەيلٸنشە تولىقتىرىپ, ٷندٸستانداعى رەزونانسىن بارىنشا كەڭٸنەن ناسيحاتتاپ قالۋ كەرەك دەپ تٷسٸندٸم. دەلەگاتسييانىڭ كەلەر مەزگٸلٸنە قاراسام 19-اق كٷن قالعان ەكەن. مامىر ايىندا ٷندٸستاندا كٶپشٸلٸك مۇعەلٸمدەر ساباق بەرۋدەن بوساپ, كٶبٸنە ٷيلەرٸندە جٷرەدٸ. ەڭ الدىمەن نيۋ-دەليدٸڭ جەنە سريناگاردىڭ قاي جەرلەرٸندە كونفەرەنتسييا مەن سەميناردى ٶتكٸزۋدٸ ويلادىم دا, پروف.رافيحيدٸڭ سريناگار ۋنيۆەرسيتەتٸن ۇسىنعانىن ۇسىنىسىن قابىل الىپ, نيۋ-دەليدەگٸ حالىقارالىق عالىمدار ورتالىعى بويىنشا پروف. كاراڭگپەن جەنە ٷندٸستان جازۋشىلار اكادەميياسىنىڭ (ساحيتييا اكادەميياسى) باسشى ساتچيداناندانمەن كەلٸسسٶز جٷرگٸزدٸم. ەكەۋٸ دە قۇپ الىپ, كونفەرەنتسييانىڭ بولاتىن مەرزٸمٸن انىقتاۋدى سۇرادى. ويلانا كەلٸپ, ٷندٸستاندا مينيسترلٸكتٸڭ دەرەجەسٸنەن ارتىق بولماسا كەم تٷسپەيتٸن جازۋشىلار اكادەميياسىنا توقتاۋعا بەل شەشتٸم. ونىڭ سول كەزدەگٸ باسشىسى دٷنيەجٷزٸنە تانىمال اقىن ك.ساتچيداناندانمەن جاقىن دوستىق قارىم قاتىناسىمنىڭ كٶپ كٶمەگٸ تيدٸ. سودان دەرەۋ دەلەگاتسييانىڭ كەلۋ جوسپارىن قۇرىپ, ونى ەلشٸگە قۇپتاتىپ الىپ, ٷندٸستاننىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە نوتا جٸبەردٸك. ودان باسقا تيٸستٸ جاۋاپتى مەكەمەلەرگە ەلەكتروندىق پوشتامەن, فاكسپەن جولدادىم. جوسپارعا دەلي ۋنيۆەرسيتەتٸندە جەنە دجاۆاحارلال نەرۋ ۋنيۆەرسيتەتٸندە دٶڭگەلەك ستولداردى ٶتكٸزۋ دە, اراسىندا اگرا قالاسىنداعى تەج-ماحالدى اپارىپ كٶرسەتۋ دە ەندٸ. شكولنيكتٸڭ اتىنا دا دەلەگاتسييانىڭ كەلۋٸنە قاتىستى ەزٸرلەنگەن جوسپار بويىنشا كٶمەك كٶرسەتۋگە دايىن ەكەنٸمٸزدٸ بٸلدٸرٸپ, قازاق تٸلٸندە حات جولداندى. وسى ارادا اتاي كەتكەن جٶن, سول جولى ەلشٸ ا.شەكٸروۆ ورىس تٸلدٸ بولا تۇرا شكولنيككە قازاق تٸلٸندە جازىلعان حاتىما قارسى بٸر سٶز دە ايتپاي, قولىن قويىپ بەردٸ. مۇنىڭ ٶزٸ مەنٸڭ بەلسەندٸلٸگٸمە ەرەكشە سەرپٸن بەرٸپ, ەلشٸنٸڭ ٸسەرەكەتٸنە ريزا قىلدى. ۋاقىتتىڭ تار ەكەنٸن ۇعىپ, دەرەۋ قولىمدا بار رەكۆيزيتتەردٸ پايدالانىپ, تانيتىن ٷندٸستاندىق عىلىمدارمەن قاتار اكادەمييالىق ورتا, مەدەني ورتا, ٸسكەرلٸك ورتا, سونداي-اق ديپلوماتييالىق كورپۋس ٶكٸلدەرٸن كونفەرەنتسيياعا شاقىردىم. سٶيتٸپ جٷرگەندە دەلەگاتسييا كەلەتٸن كٷن دە تاياندى. كەلگەن قوناقتاردى كانيشكا قوناقٷيٸنە ورنالاستىرىپ, تاڭ-اتا ەرتەمەن ساعات 6-دا اۆتوبۋسكە وتىرعىزىپ الدىم دا, بەس-التى ساعات كەتەتٸن اگرا جولىنا تٷستٸك. جولاي سيكاندرا قالاشىعىنداعى اكباردىڭ كەسەنەسٸن تاماشالاپ, اگراداعى تەج-ماحال كەسەنەسٸن كٶرٸپ, قوناقٷيگە تٷن جارىم ورتاسىندا قايتىپ ورالدىق. ەرتەسٸنە دەلەگاتسييانى دەلي ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ۆيتسە كانتسلەرٸ ا.احماد, ونىڭ ورىنباسارى, پروفەسسور س.نيلاماگام, حالىقارالىق قاتىناستار دەكانى پروف. ش.اميننٸڭ قاتىسۋىمەن ورتا عاسىر دەۋٸرٸن زەرتتەۋشٸ عالىمدارمەن كەزدەسۋ ٶتتٸ. وندا قر تاريحى, مەدەنيەتٸ مەن ەدەبيەتٸ جەنە قد ٶمٸر جايىندا سٶز بولدى. تٷستەن كەيٸن جازۋشىلار وداعى عيماراتىندا حد 500 جىلدىعىنا ارنالعان حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتكٸزٸلدٸ. زال ادامعا تولىپ كەتتٸ. ديپلوماتييالىق كورپۋس ٶكٸلدەرٸ دە قاتىستى. تمد ەلدەرٸنٸڭ اراسىندا ٶزبەكستاننىڭ ەلشٸسٸ ي.نەماتوۆ جەنە بەلارۋستىڭ ەلشٸسٸ ۆ.سوكولوۆسكيي كونفەرەنتسيياعا قاتىسىپ, اياعىنا دەيٸن وتىردى. كەزدەسۋلەر اراسىندا دەلەگاتسيياعا دەليدەگٸ «رەدفورتتى», «حۋمايۋن كەسەنەسٸن», تۇعىلىقاباد قالاشىعىن كٶرسەتتٸم.

سريناگارعا نيۋ-دەليدەگٸ ينديرا گاندي ەۋەجايىنان ۇشىپ شىعىپ, بٸر ساعاتتان استام ۋاقىتتا ۇشىپ جەتتٸك. دەلەگاتسييانى جوعارى دەڭگەيدە كٷتٸپ الىپ, سريناگاردىڭ سولتٷستٸك شىعىسىنداعى دال كٶلٸنٸڭ بەتٸندە ساندال اعاشىنان ٷي-قايىق سيپاتىندا جاسالىنىپ, جيەككە بايلانعان قوناقٷيلەرگە ورنالاستىردى. قوڭىر سالقىن اۋا-رايىمەن جەنە تاۋلى جەردە ٶسكەن قاراعايلارىمەن سريناگار الماتىنى ەسكە سالاتىنى بٸردەن بايقالدى. سۇلتاندار زيراتى سانالاتىن «مازار سالاتين» قورىمىنا بارۋعا كەلەسٸ كٷنٸ تاڭاتا جولعا شىقتىق. ول گيمالاي تاۋىنان باستاۋ الاتىن جەلام ٶزەنٸنٸڭ بۇيرالاڭداپ جاتقان تۇسىندا ورنالاسقان ەكەن. سول زاماتتا تەلەديداردان, راديودان پەكٸستان جاعىنان كەلگەن 3 مىڭنان استام قارۋلى مودجاحەدتەردٸڭ كاشمير اۋماعىنا باسىپ كٸرٸپ, ٷندٸ ساربازدارىمەن قارۋلى قاقتىعىس باستاعاندارى جايىندا جارىسا سۋىت حابارلار تاراي باستادى جەنە ەۋەجايدىڭ جابىلعانى جەتكٸزٸلدٸ. دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸن شوشىتىپ, ٷرەيلەندٸرٸپ المايىن دەپ, كاشميردە ورىن العان قاۋىرت احۋالمەن حاباردار ەتتٸم. ول قاقتىعىس ٷندٸستاندا كەيٸن 3 ايلىق «كارگيل سوعىسى» دەگەن اتپەن تاريحقا ەندٸ. ٶزٸم بولسام بٸزدٸڭ ساپارىمىزبەن قاباتتاسىپ, باستالعان بۇل دٷربەلەڭدٸ قيىن قابىلداپ, ٸشتەي مازاسىزدانا باستادىم. ٶيتكەنٸ ونسىز دا قارۋلى قاقتىعىسى كٶپ جەر, كاشمير سوعىس رەجيمٸنە كٶشتٸ دەگەن سٶز ەدٸ. سودان «قايتسەك قاتە جاساپ المايمىز?», «امان-ەسەن دەليگە جەتسەك ەكەن.» دەگەن ويلار باستان كەتپەدٸ. دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸ اعىلشىن تٸلٸن بٸلمەگەندٸكتەن اينالادا بولىپ جاتقان كٶپ نەرسەلەردەن حابارسىز كٷي كەشٸپ, سيرناگارعا جەتكەندەرٸنە, جوعارى دەڭگەيدە ٶزدەرٸن قارسى الىپ قوناقجايلىق تانىتقاندارىنا قۋانىپ مەز بولىپ جٷردٸ. تٸپتەن جانىمىزعا قوسىپ بەرگەن وققاعارلارى مەن كاسكالارى بار ساربازداردى بٸرگە فوتوعا تٷسۋگە جيٸ شاقىرۋدى شىعاردى. جانىم مۇرنىمنىڭ ۇشىندا جٷرگەن مەن ٷشٸن مۇنىڭ بەرٸ قوسىمشا قاتەر تۋدىرۋشى سەتتەر بولاتىن. ٶيتكەنٸ سنايپەرلەردٸڭ قولدارىنان كاشميردەگٸ ٷندٸ ەسكەري ساربازدارى ەر تٷرلٸ جاعدايلاردى ٶلٸم قۇشاتىنى جٶنٸندەگٸ حابارلاردى باق بەتتەرٸنەن وقىپ تۇراتىنمىن. ەگەر دە سنايپەر اتا قالسا وقتىڭ كٸمگە تيەتٸنٸ ايتپاسا دا تٷسٸنٸكتٸ عوي. اقىرى قاتەرلٸ وقىس جاعداي «مازار سالاتين» قورىمىنا كەلٸپ, قد بەيٸتٸن كٶرگەندە ورىن الدى. قورىمعا كٸرەر بٸر ماشينا سىيارلىق تار جول بازاردىڭ ورتاسىنان ٶتەدٸ ەكەن. بٸزگە بٸرنەشە ماشينامەن قاتار بٶلەك بٸر ماشينادا وتىراتىن باس التى قارۋلى ساربازدى قوسىپ بەرگەن بولاتىن. بارىسىمەن 1551 جىلى ورناتىلعان قۇلىپتاس جاقسى ساقتالىنعانىن كٶردٸك. اعىلشىن دەرٸگەرٸ ۋ.موركروفتىڭ (1770 - 1822) ۇيىمداستىرۋىمەن 1822 جىلى قويىلعان ەكٸنشٸ قۇلپىتاستا پارسى تٸلٸندە ون سەگٸز قاتار جازۋ بار ەكەن. تارازداعى ق.دۋلات ەسكەرتكٸشٸ تٷبٸنەن الىپ كەلگەن توپىراقتى ۇلى عالىم زيراتىنا سالىپ, سول جەردەن توپىراق الىندى. اعالارىمىز قاۋٸپسٸزدٸك شارانىڭ بارشاسىن ۇمىتقاندارى سونداي, ەيفوريياعا مٷلدەم بەرٸلٸپ كەتتٸ دەسەم ارتىق ايتپاعان بولار ەدٸم. قۇران وقىلىپ, فوتوعا تٷسٸرٸلٸپ جاتقاندا قوبالجىپ, ٶڭٸ بۇزىلىپ كەتكەن كاشمير بٸلٸم بەرۋ مينيسترٸ ماعان جٷگٸرٸپ كەلٸپ, قاۋٸپسٸزدٸك ورگان ادامدارىنىڭ بەرگەن اقپارىنا سەيكەس سنايپەر مودجاحەدتەردٸڭ قورىم ماڭىنا جينالا باستاعانى تۋرالى حابار تٷسكەندٸگٸن, سوعان وراي كەنەتتەن تٶتەنشە قاتەرلٸ جاعداي تۋىنداۋى ىقتيمال ەكەنٸن, دەلەگاتسييا تەزدەتٸپ وسى ارادان تاۋدىڭ باسىنداعى بۇدان دا جوعارى «گۋلمارگ» دەگەن جەرگە كەتپەسە جاعداي مٷشكٸل بولاتىنىن قۇلاعىما سىبىرلاپ ەسكەرتتٸ. ونىڭ الدىندا عانا ول وسى جەرگە دەلەگاتسييانى الىپ كەلۋ ٷشٸن قورىمنىڭ دەلەگاتسييا جٷرەدٸ-اۋ دەگەن جەرلەرٸن ٷش رەت مينالاردان تازارتتىرعاندارىن جەتكٸزگەن ەدٸ. ونسىز دا مازاسىزدانىپ تۇرىپ, دەرەۋ بارلىعىنا ەستٸرتٸپ, تٶتەنشە جاعدايدىڭ ورىن الىپ وتىرعانىنا بايلانىستى بۇل جەردەن تەز جينالىپ كەتۋ كەرەگٸن ەستٸرتٸپ, ايتىپ بولعانىمشا, قازىبەك اعامىز «بۇل جەرگە زورعا دەگەندە جەتتٸك. ٶلسەك ٶلەمٸز. قۇلپىتاستاعى جازۋلاردى قولمەن قاعازعا تٷسٸرٸپ الماي كەتپەيمٸز. سولاي عوي ەبساتتار اعا» دەپ داۋىستاپ, ماعان قاراماي ٸسٸن جالعاستىرا بەردٸ. ونى ەستٸپ, ويىندا تٷك جوق ەبساتتار اعانىڭ «ييا» دەپ ٷن قاتۋى مەنٸ ەبدەن ساستىردى. ەبساتتار اعانىڭ جانىنا جاقىنداپ, باسقالارىنا ەستٸرتٸپ تۇرىپ, ول كٸسٸنٸڭ ديپلوماتييالىق لاۋازىمى مەنٸكٸنەن جوعارى بولعانىمەن ەكٸنشٸ حاتشى بولسام دا ٷندٸستان بويىنشا مىنا دەلەگاتسيياعا جاۋاپتى مەن ەكەنٸمدٸ, مىناداي تٶتەنشە, قاتەرلٸ جاعداي ورناۋىنا بايلانىستى دەلەگاتسييا مٷشەلەرٸن قاۋٸپتٸ جەردەن الىپ كەتٸپ, ەلگە امان-ەسەن جەتكٸزۋ تٸكەلەي مەنٸڭ مٸندەتٸم ەكەنٸن, قۇلپىتاستاعى جازۋدى فوتوعا تٷسٸرٸپ-اق الا الاتىنىمىزدى, كەرەك بولعان جاعدايدا ەلشٸلٸكتٸڭ كٷشٸمەن باسقا بەيبٸت كٷندەرٸ قاعازعا دا تٷسٸرٸپ, سالىپ جٸبەرەتٸنٸمٸزدٸ, ەگەر دە ماعان جاسى كٸشٸ دەپ قاراپ, ايتقانىما كٶنبەيتٸن بولسا باسقاشا كٶندٸرٸپ, بٸراق تا ەلگە امان بارعان سوڭ ەكٸنشٸ قايتا شەتەلگە شىعارتپاۋعا كٷش سالاتىنىمدى جەتكٸزدٸم. مۇنى ەستٸگەن ەبساتتار اعا ەندٸ عانا ويانعانداي «نەبي دۇرىس ايتادى» دەپ ماعان قولداۋ كٶرسەتٸپ ەدٸ, قالعاندارى دا مويىنسۇنىپ, كٶلٸككە قاراي بەت الدى. سونداي قىسىلىپ تۇرعان سەتتە اماناتتى ەسكە الىپ, قۇران وقىلا باستالۋى دا كاشميرٸكتەردٸڭ ودان سايىن قوبالجۋىن كٷشەيتٸپ جٸبەردٸ. ونداي جاعدايدا ساقتانۋ ٷشٸن ەربٸر مينۋتتى ەمەس, تٸپتەن سەكۋندتى پايدالانۋدىڭ ٶزٸ قىمبات ەكەنٸ تٷسٸنٸكتٸ دە عوي. سودان كٶلٸككە وتىرىپ الىپ, گۋلمارگكە جەتتٸك. بازار ورتاسىنداعى تار جولدان امان ٶتسەك دەپ ٸشتەي تٸلەپ وتىردىم. ٶيتكەنٸ الدىڭعى كٶلٸكتٸ توقتاتىپ تاستاسا بولعانى كولوننا قورشاۋدا قالاتىنى بەلگٸلٸ عوي. گۋلمارگ دەگەن دەمالىس ورنى ەسەمدٸگٸمەن كٶز تارتىپ, قاتتى ۇنادى. ول جەردە بٸراز بولىپ, جاعداي تىنىشتالىنعانىنا وراي قوناقٷيگە كەلدٸك. ەرتەسٸنە كشمير ۋنيۆەرسيتەتٸندە حالىقارالىق سەمينار ٶتتٸ.

كاشمير پروۆينتسيياسىنىڭ گۋبەرناتورى گيريش ساكسينا مەن باس مينيستر فارۋح ابدوللا قوناقاسى بەرٸپ, دەلەگاتسييانى قابىلدادى. قوناقاسىعا بٸزبەن بٸرگە بٸلٸم جەنە عىلىم, دەنساۋلىق ساقتاۋ, اۋىلشارۋاشىلىق مينيسترلەرٸ, سونداي اق كاشمير ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ رەكتورى م.زابيري جەنە باسقا دا عالىمدار قاتىستى. قد قابٸرٸنٸڭ باسىنا ەسكەرتكٸش قويۋ, سريناگاردا ونىڭ اتىنا كٶشە بەرۋ مەسەلەسٸ ەڭگٸمە بولدى. قۇلىپتاستى ەكٸ ەل بٸرلەسٸپ قويساق دەگەن ۇسىنىس بەرٸلدٸ.

ابدۋللا فورۋحتىڭ ەكەسٸ جىلى كاشميرگە اۋىپ كەلگەن قازاقتاردى جىلى قارسى الىپ, پارلامەنتتە سٶز سٶيلەپ, ولارعا كٶمەك پەن جەردەم بەرگٸزۋ تۋرالى باستاما كٶتەرگەندٸگٸ اتالىپ, دەلەگاتسييا ول كٸسٸنٸڭ بەيٸتٸنٸڭ باسىنا سوعىپ, قۇران باعىشتادى.

ەرتەڭٸنە كاشمير ۋنيۆەرسيتەتٸندە يۋنەسكونىڭ ٷندٸستانداعى ەلشٸلٸك ۇيىمداستىرعان حالىقارالىق كونفەرەنتسييا ٶتتٸ. كاشميرگە ٶنەر, مەدەنيەت پەن قاتار باق, باۋباقشا جاساۋ, اعاش ەگۋدٸ اشىپ كەلگەن. 1532-1551 جىلى قر كاشميردٸ بيلەگەنٸ اتالىندى. قر 1540 جىلى كاشميردٸ بٸر وق شىعارماي العان.

اۆتوبۋس كەشكٸ دە پير پاندجيت ەتەگٸندەگٸ بٸر قالاشىققا كەلٸپ توقتادى. مەيرامحانادا بٸر ساعاتتاي ايالداپ, قايتا جولعا شىقتىق. سيملا, پانديت ەلدٸمەكەندەرٸ جولاي كەزدەستٸ. ساپار 30 مامىر كٷنٸ اياقتالدى. پير-پاندجال جوتالارىنىڭ اراسىندا جازىقتاعى دجاممۋ-كاشمير شتاتىنىڭ استاناسى سيرناگاردا.

ق.د. ەسٸمٸن نەلٸكتەن سوڭىندا «ي» ەرپٸنسٸز جازاسىز?

بٸزگە جەتكەن تاريحي جەدٸگەر تاريح ي راشيدي شىعارماسىنىڭ اعىلشىن تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىندا ونىڭ ەسٸمٸ ق.دۋلاتي ەمەس, ق.دۋلات دەپ اتالىنادى. سول كٷيٸندە پايدالانۋدىڭ ورنىنا ونى بٸزدٸڭ كەيبٸر عالىمدارىمىز مەن زەرتتەۋشٸلەرٸمٸز پارسىنىڭ دەستٷرٸنە سالىپ, سوڭىنا «ي» ەرپٸن قوسىپ جازۋدى ەدەتكە اينالدىرىپ الدى. بٸر قاراعاندا وندا تۇرعان ەشتەڭە جوق قوي دەپ ويلۋعا بولار ەدٸ. الايدا بۇل ۇستانىمىمىزبەن بٸز بٸر تاريحي تۇلعادان ەكٸ تۇلعانى قولدان جاساپ العانداي سەزٸم قالدىرادى. قانشاما جىلداردان كەيٸن زەرتتەۋشٸلەر بٸرٸ دۋلاتي ەسٸمدٸ, ەكٸنشٸسٸ دۋلات ەسٸمدٸ تۇلعالاردى ٸزدەپ, ۋاقىتتارىن كەتٸرۋٸ ەبدەن مٷمكٸن عوي.

ق.د. تۇلعاسىن ٶز ۋاقىتىنا ساي قالاي سيپاتتار ەدٸڭٸز? ق.د. ٶمٸر جولى مەن ونىڭ شىعارمالارىنان قانداي تەلٸم-تەربيە جەنە بٷگٸنگٸ سىن اسۋ تۇرعىسىنان الىپ قاراعاندا قانداي ساباق الۋعا بولادى?

قد «تاريح ي راشيدي» اتتى ەڭبەگٸ 4-5 عاسىر بويى كٶشٸرٸلٸپ, دٷنيە جٷزٸ ەلدەرٸنە تارالعان. العاش 1895 جىلى لوندوندا د.روسس اۋدارىپ باستىرعان. قردا قوردىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن پارسى تٸلٸنەن قازاق تٸلٸنە اۋدارىلدى.

- كەز كەلگەن حالىقارالىق حاتتى قازاق جەنە اعىلشىن تٸلٸندە جولدايتىنمىن دەگەنٸڭٸز ريزا قىلدى. ەلٸ كٷنگە مەملەكەتتٸك تٸل قولدانىسىن ورىس تٸلٸنٸڭ قولدانىس دەڭگەيٸنە دەيٸن جەتكٸزە الماي الماي وتىرعان ەلٸمٸز ٷشٸن بۇل ٷلگٸ تۇتارلىق قادام دەپ ەسەپتەيمٸن. جالپى, قازٸر بٸزدٸڭ ەلشٸلٸكتەردە مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ احۋالى قانداي? ٶزٸڭٸز سيياقتى تٸل جاناشىرلارى كٶپ پە, از با? ديپلوماتييا سالاسىندا جٷرگەنٸڭٸزدە باسشىلىق تاراپىنان مەملەكەتتٸك تٸل قولدانىسىن ارتتىرۋعا جاناشىرلىق پەن بەلسەندٸلٸك تانىتۋدا ەرەكشە ەسٸڭٸزدە قالعان جايتتار جايىندا نە ايتا الاسىز?

ەلشٸلٸكتەردەگٸ مەملەكەتتٸك تٸلدٸڭ احۋالى جايىندا سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنەن (سٸم) بٸلگەن جٶن بولار. تٸل جاناشىرلارىنا كەلەر بولساق, ولار مينيسترلٸكتە دە, ەلشٸلٸكتەردە دە از ەمەس ەرينە. بۇل تۇرعىدا ٶز ەرٸك-جٸگەرلەرٸمەن, ەرەك ۇستانىمدارىمەن ٸس-جٷزٸندە ناقتى قولداۋ كٶرسەتٸپ, ٶنەگە كٶرسەتكەن باسشىلاردىڭ جادىمدا قالعان باتىل ەرەكەتتەرٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. ايتالىق بۇرىنعى سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ميحايل يسەنەليەۆتٸڭ جانىنا جاقىن جٷرٸپ, تەلٸم-تەربيەسٸن الۋدىڭ ٶزٸ ٷلكەن مەكتەپ بولاتىن. ول كٸسٸ كەزدەسۋلەردە عانا ەمەس, سونداي-اق مينيسترلٸكتٸڭ تٷرلٸ جيىندار, ٸس-شارالارىندا مٸندەتتٸ تٷردە قازاق تٸلٸندە سٶيلەيتٸن ەدٸ. ق.توقاەۆ مينيستر بولىپ تۇرعاندا ديپلوماتييا سالاسىندا قازاق تٸلٸنٸڭ قولدانىسى ارتتىرۋ مەن گوريزونتىن كەڭەيتۋ جولىندا ٶتە كٶپ ٸستەر اتقارىلدى. ول كٸسٸ قازاقشا جازىلعان حاتتارعا, سونىڭ ٸشٸندە اعىلشىنشا نەمەسە فرانتسۋزشا تٸلدەرٸنەن تٸكەلەي قازاق تٸلٸنە تەرجٸمەلەنگەن حاتتاردى نەلٸكتەن ورىسشاسى جوق دەپ قايتارمايتىن. سول كەزەڭدەرٸ قازاق تٸلٸن قولدانۋ اياسىن كەڭەيتٸپ, كٶلەمٸن ارتتىرۋ مٶلشەرٸن 2000 جىلدارى 17%-دان 60%-عا كٶتەرۋ ارقىلى سٸم باسقا مينسترلٸكتەر اراسىندا كٶشباسشىسى بولعان ەدٸ. مينيسترلٸكتە كوميسسييا قۇرىلىپ, ديپلوماتتاردىڭ قازاق تٸلٸن مەڭگەرۋٸن جەتٸلدٸرۋ دەڭگەيٸن جىلىنا ەكٸ رەتتەن تەكسەرٸپ وتىرۋ ارقىلى اتتەستاتسييالار ٶتكٸزۋ, ەلدٸڭ بەتكە ۇستار بٸلٸكتٸ تۇلعالارىمەن (ش.مۇرتازا, ە.مەمبەتوۆ, ا.سەيدٸمبەك جەنە باسقالار) ەربٸر جۇما سايىن قازاق تٸلٸنٸڭ دامۋى تٶڭٸرەگٸندەگٸ كەزدەسۋلەر مەن سۇحباتتار ۇيىمداستىرۋ, سونداي-اق قازاق تٸلٸندە اناليتيكالىق اقپاراتتار جازۋ جارىسىن ٶتكٸزۋ, قازاقستانداعى شەت مەملەكەتتەر ەلشٸلٸكتەرٸنە ورىس نەمەسە اعىلشىن تٸلدەرٸمەن قاتار قازاق تٸلٸندە نوتالار جولداۋ سىقىلدى كٶپتەگەن جاڭاشىلدىقتار ٸسكە اسىرىلدى.

بۇل رەتتە كەيبٸر باسشىلار حاتتىڭ ورىسشا مەتٸنٸنٸڭ جوقتىعىن سىلتاۋراتىپ, حاتتاردى كەرٸ قايتاراتىن كەزدەرٸ بولىپ تۇراتىنىن اتاي كەتكەن جٶن. جەنە دە ونى كٶبٸنە جاسايتىندار اراسىندا قازاق تٸلٸندە جازباسا دا ەركٸن سٶيلەي الاتىن قازاق باسشىلاردىڭ جيٸ كەزدەسەتٸنٸ كٷيٸندٸرەتٸنٸ راس. سونداي باسشىلاردىڭ بٸرٸ قازاقشا جازىلعان حاتتى سول كەزدەگٸ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى جيگالوۆتىڭ الدىنا بارۋىنا بٶگەت جاساپ-اق تىرىسقانىن قايتەيٸن, ەرتەڭٸنە سول كەزدەرٸ مىسىردا ەلشٸ بولعان تايجاننان قازاقشا كەلگەن حاتقا ۆ.جيگالوۆ قازاق تٸلٸندە جارتى بەتتەي بۇرىشتاما جازىپ بەرۋٸ بٸر جاعىنان كٷتپەگەن توسىن سىي بولسا, ەكٸنشٸ جاعىنان كەزٸككەن قيىن جاعدايدان وڭاي شىعۋعا سەپتٸگٸن تيگٸزدٸ. سونداي-اق ورىس تٸلدٸ ا.شەكٸروۆ ٷندٸستاندا ەلشٸ بولىپ وتىرعاندا قازاقستان مەن ٷندٸستان ٷكٸمەتارالىق ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق كوميتەتٸنٸڭ تەڭ تٶراعاسى ا.شكولنيكتٸڭ اتىنا ارناپ, قازاق تٸلٸندە جازعان حاتىما مٷدٸرمەستەن قول قويىپ بەرٸپ, ريزا قىلعانى ەستە جاتتالىپ قالىپتى. بۇل جەردە ا.شكولنيككە ارناپ جازىلعان قازاقشا حاتتى قايتارىپ, ورىسشا جازىلۋىن تالاپ ەتكەن باسشىلاردىڭ بولعانىن اتاي كەتكەن جٶن. ورىس تٸلدٸ ن.دەنەنوۆ پاريجدە ەلشٸ بولىپ ٸستەگەندە حاتتاردى قازاقشا جازۋىما جان-جاقتى قولداۋ كٶرسەتٸپ, قولايلىلىق تۋدىرۋعا تىرىسقان ەدٸ. بٸر كەزدەرٸ قر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸنٸڭ ورىنباسارى بولعان ا.سميرنوۆ قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸندەگٸ العاشقى قازاق-ورىس ديپلوماتييالىق سٶزدٸگٸن شىعارۋ ۇيىمداستىرۋشىلىق جۇمىسىن قولعا العانىمدا ونىڭ ەڭ ٶزەكتٸ مەسەلەسٸ قارجىلاندىرۋدى سٶزگە كەلمەستەن شەشٸپ بەرگەنٸن دە تٸل جاناشىرا رەتٸندەگٸ ٸزگٸلٸگٸ رەتٸندە ۇمىتا المايمىن.

- ٷكٸمەت باسىنداعى ادامداردىڭ, ەلشٸلەردٸڭ, تٸپتٸ, كەيبٸر اقىن-جازۋشىلاردىڭ بالالارى انا تٸلٸنەن جىراقتاپ قالىپ جاتادى. وعان بٸرٸ ورتانى, بٸرٸ ۋاقىتتى سەبەپ قىلادى. سٸزدٸڭ بالالار بۇل جاعىنان قالاي?

سىلتاۋ, سەبەپتٸ ٸزدەسەك تابىلا بەرەدٸ ەمەس پە? «ماقتانعان جٸگٸتتٸ ٷيٸندە سىنا» دەگەن حالقىمىزدىڭ تەربٸيەلٸك مەنٸ بار ۇلاعاتتى سٶزٸن قاپەرگە الار بولساق, ٶز باسىم ٶزٸمنەن باستاپ, وتباسى مٷشەلەرٸنٸڭ قازاق تٸلٸن قولدانىپ, دامىتۋى جولىنداعى قازاق رەتٸندەگٸ جاۋاپكەرشٸلٸكتٸ جاقسى تٷسٸنەمٸن. سوندىقتان دا ەڭ الدىمەن وتباسى, وشاققاسىندا قازاق تٸلٸنە دەگەن ادالدىعىمدى ساقتاۋعا ەرەكشە قاراۋ جەنە ٸس-جٷزٸندە بار كٷش جٸگەرٸمدٸ سالۋ ەدەتكە اينالعان. ايتالىق مەنٸڭ جارىم ورىنجان ماعان مەسكەۋدە العاش كەزدەسكەنٸندە قازاق تٸلٸندە سٶيلەمەك تۇعىلى قازاقشا ۇقپايتىن دە ەدٸ. ول كەزدە ول ۋكراينانىڭ ۆيننيتسا قالاسىنداعى پەداگوگيكالىق ينستيتۋتتا ورىس تٸلٸ فيليلوگيياسىن وقيتىن. سٶيتسەم بالا كەزٸنەن ورىس مەكتەبٸندە وقىپ, ٷنەمٸ ورىس پەن نەمٸس دوستارىمەن قارىم-قاتىناستا بولعاندىقتان قازاق تٸلٸن مٷلدەم بٸلمەيتٸن بولىپ شىقتى. سودان قولىمنان كەلەر بار ەدٸس-ايلالاردى سالىپ, قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋگە كٸرٸستٸم. بۇل تۇرعىدا مەسكەۋدەگٸ پ.لۋمۋمبا اتىنداعى حالىقتار دوستىعى ۋنيۆەرسيتەتٸندە (حدۋ) ستۋدەنت بولىپ جٷرٸپ, وقۋعا كەلٸپ, ٶزٸممەن ارالاسقان كٶپتەگەن قازاقشا بٸلمەيتٸن قازاق جاستارىن بٸردە-بٸر كٸتاپ بەتٸن اشپاي-اق قازاق تٸلٸندە سٶيلەتۋگە ىقپال ەتٸپ, جيناعان يگٸ تەجٸريبەم دە بارتىن. ودان باسقا مەسكەۋدەن الماتىعا كٶشكەنٸمٸزدە پەتەر بولماعاندىقتان جۇبايىمدى تۇڭعىشىممەن بٸرگە ۋاقىتشا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاتالاپ سوۆحوزىنداعى اتا-اناما قالدىرا تۇرعانىمنىڭ كٶپ پايداسى تيدٸ. اۋىلداعى مەكتەپتە ورىس تٸلٸن مامانى تاپشى بولعاندىقتان ورىنجاندى ساباق بەرۋگە شاقىرعان ەكەن. بٸر جىلدا ول اۋىل بالالارىنا ورىس تٸلٸن جاقسىلىپ ٷيرەتٸپ قانا قويماي, سونىمەن قاتار قازاق تٸلٸن دە تەرەڭ مەڭگەرٸپ شىقتى. قازاق پوليتەحنيكالىق ينستيتۋتىندا (قازپتي) ەكٸ جىل ماتەماتيكادان دەرٸس وقىپ, 1985 جىلى حدۋ اسپيرانتۋراعا اتتاندىم. الدىمەن بٸر جىل تاعىلىمدامادان ٶتٸپ, ارتىنان ٷش جىل بويى اسپيرانتۋرادا بولدىم. مەسكەۋدە ٷلكەن قىزىم سالتانات پەن ۇلىم مەدي بالاباقشاعا بارعانىمەن ٷيدە ولارمەن قازاقشا سٶيلەسۋگە بار كٷش-جٸگەرٸمٸزدٸ سالدىق. ونىڭ ٷستٸنە انام حات جازعان سايىن قازاقشا ۇمىت قالماسىن دەپ ەسكەرتٸپ وتىراتىن بولدى. سودان ولار قوس تٸلدٸ بٸردەي مەڭگەرٸپ ٶستٸ. الماتىعا كەلگەنٸمٸزدە قىزىمدى قازاق مەكتەبٸنە, ۇلىمدى قازاقشا بالاباقشاعا بەردٸم. ول كەزدەرٸ الماتىدا بالاباقشامەن, سونىڭ ٸشٸندە ەسٸرەسە قازاق تٸلٸندەگٸ بالاباقشامەن جاعداي ٶتە قيىن ەكەن. قازپتي-دٸڭ كەسپوداق ۇيىمىنىڭ باستىعىنا ٶتٸنٸشپەن شىقسام ولاردا قازاق تٸلٸندە بالاباقشا جوق ەكەنٸن, تەك ورىس تٸلٸندەگٸ بالاباقشاعا ورىن تاۋىپ بەرە الاتىنان ايتتى. مەن «مەسكەۋدەن وتانىما ورالىپ تۇرىپ, بالالارىمدى قالايشا ورىس تٸلٸندەگٸ بالاباقشاعا بەرەمٸن? قازاقشاسىن تاۋىپ بەر.» دەگەن تالاپ قويدىم. وعان ول قازاقشا بالاباقشانى اشۋعا بولاشاقتا كٸرٸسەتٸندەرٸن, ٶزٸم تاپقان قازاقشا بالاباقشاعا قازپتي اتىنان ٶتٸنٸش حاتپەن شىعاتىندارىن ۋەدە ەتتٸ. سودان ٸزدەپ جٷرٸپ, جازۋشىلار وداعىنىڭ «اقبوتا» بالاباقشاسىنا ۇلىمدى ورنالاستىردىم. مەسكەۋدە باتىل, سايراپ تۇرعان قىزىم سالتانات اۋىلدا ٷش اي تۇرىپ كەلٸپ, الماتىداعى قازاق مەكتەبٸنە بارا باستاسىمەن, كٶپ سۇراقتار قويىپ, ويلاندىرىپ تاستاپ جٷردٸ. ايتالىق, بٸر كٷنٸ «قوڭىراۋ شالىنا سالىسىمەن بارلىق بالا نەلٸكتەن ورىسشا سٶيلەپ كەتەدٸ?» دەپ سۇرادى. وعان مەن «ولاردىڭ ساعان قاتىستى ايتقاندارىنا قازاقشا جاۋاپ بەرە بەر. ٶزٸڭ بٸردەڭە ايتاتىن بولساڭ تەك قازاقشا سٶيلە.» دەگەن اقىل بەردٸم. تاعى بٸردە «ماتەماتيكا كٸتابىنداعى ەسەپتەردە نەلٸكتەن تەك ورىس ۇل, قىزدارىنىڭ ەسٸمدەرٸ بەرٸلگەن دە, قازاقشا اتتار مٷدەم جوق?» دەپ سۇرادى. كٸتاپتى اشىپ قاراسام راسىمەن دە سولاي ەكەن. ەرەسەك اۆتورلار مەن مۇعالٸمدەر كٶڭٸل بٶلمەگەن مەسەلەنٸ بٸرٸنشٸ سىنىپتىڭ بالاسى اڭعارعانىنا تاڭ قالدىم. اۆتورلار قاتەلەسٸپ, ۇمىت قالدىرعان عوي, كەيٸن جٶندەلەدٸ» دەپ جاۋاپ قاتۋعا تۋرا كەلدٸ. ٷندٸستانعا ديپلوماتييالىق قىزمەتكە جٸبەرگەندە امالسىزدان رەسەي ەلشٸلٸگٸنٸڭ مەكتەبٸنە بەرۋگە مەجبٷر بولدىق. ٶيتكەنٸ بٸزدٸڭ ەلشٸلٸكتەردە مەكتەپتەر بولمايتىن. الايدا قازاق مەكتەبٸنەن كەلگەن ۇل مەن قىزىم ساباقتى بەسكە وقىپ, وقۋ وزاتى اتاندى. ياعني, ۇل قۇرمەت تاقتاسىنا ٸلٸنسە, قىزىم مەكتەپتٸ التىن مەدالمەن اياقتادى. الماتىدا دٷنيەگە كەلگەن كٸشٸ قىزىم مٶلدەر دا 5-شٸ سىنىپقا شەيٸن قازاقشا وقي كەلٸپ, ورىس مەكتەبٸنە اۋىستى. كەيٸن وقۋىن مەسكەۋدەگٸ مەكتەپتە جالعاستىردى. سٶيتٸپ بالالارىم اعىلشىن, ورىس جەنە فرانتسۋز تٸلدەرٸندە بٸرنەشە جوعارى وقۋ ورىندارىن تەمامداپ, ديپلومدار الدى, ياعني 4 تٸلدٸ (قازاق, ورىس, اعىلشىن جەنە فرانتسۋز) جەتٸك بٸلەدٸ. ٷيلٸ-باراندى بولىسىمەن ولار مەن سالعان دەستٷردٸ جالعاستىرىپ, بالالارىنا ورىس, اعىلشىن تٸلدەرٸمەن قاتار قازاق تٸلٸن ٷيرەنۋگە باسىمدىق بەرۋدە.

- تالاي ۋاقىتىڭىز شەتەلدەردە ٶتتٸ. ٶزٸمٸزگە ول ەلدەردەن نەنٸ ٷلگٸ تۇتاسىز, نەدەن ساقتاندىراسىز?

ديپلوماتييالىق قىزمەت ەتكەن ەلدەردەن بٸزگە ٷلگٸ تۇتارلىق دٷنيە كٶپتەپ سانالادى. اتاپ ايتساق ەڭ الدىمەن ولاردىڭ مەملەكەتتٸك تٸلدەرٸن ٶز ەلدەرٸندە ساقتاپ, دامىتىپ جەنە جەتٸلدٸرٸپ قانا ەمەس, سونداي-اق ەلدەرٸنەن تىس شەت مەملەكەتتەردەگٸ قولدانىس اياسىن ارتتىرۋعا كٷش جٸگەرلەرٸن سالىپ, وراسان زور كٶڭٸل بٶلٸپ وتىرعاندارى كٶڭٸل اۋدارارالىق نەرسە دەر ەدٸم. ول ٷشٸن مىقتى تەتٸك بولىپ تابىلاتىن مەدەني ديپلوماتييالارىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ رٶلٸ مەن ماڭىزى ٶتە جوعارى. بۇل تۇرعىدا ەسٸرەسە فرانتسييانىڭ وڭ نەتيجەلەرٸنەن ٷلگٸ الۋ مول پايداسىن بەرەرٸ انىق. بٷگٸنگٸ عالامدانۋدىڭ زامانۋي ەلەمٸندە مەدەنيەت حالىقارالىق ساياسات پەن «جۇمساق كٷشتٸڭ» ماڭىزدى اجىراماس قۇرامىنا اينالىپ وتىرعانىن بٸلەمٸز. ياعني, مەدەنيەت ەلەمدە «جۇمساق كٷش» اتتى ۇعىم پايدا بولىسىمەن ديپلوماتييانىڭ ماڭىزدى رەسۋرسىنا اينالا باستادى. بۇل رەتتە مەدەني ديپلوماتييا دەپ مەملەكەتتٸڭ ٶزٸندٸك ساياسي, ديپلوماتييالىق ماقساتتارىنا قول جەتكٸزۋ جولىندا قولىنداعى بار نەمەسە ارنايى ورناتىلعان مەدەني, قوعامدىق جەنە عىلىمي بايلانىستاردى پايدالانۋىن اتايمىز. ول ٶزٸ جوعارى (ەدەبيەت, ٶنەر, بٸلٸم بەرۋ) جەنە بۇقارالىق (تەلەۆيدەنيە, كينو, پوپ مۋزىكا, ويىن ساۋىق يندۋستريياسى) مەدەنيەتتٸ قامتيدى. ياعني, مەدەني ديپلوماتييا ەلدەر مەن حالىقتار اراسىندا ٶزارا تٷسٸنٸستٸكتٸ جاقسارتىپ, ەلەۋمەتتٸك مەدەني ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتٸپ قانا قويماي, مەملەكەت مٷددەلەرٸن العا باستىرۋعا باتىل قولدانىلاتىن بولدى. بٷگٸنگٸ تاڭداعى مەدەني ديپلوماتييا باستامالارى شەڭبەرٸندە ٶنەردەن تەاتر, كينەماتوگرافييا, مۋزىكا, بي, مٷسٸن, كٶركەمسۋرەت, كٶرمە, ەكسپو حالىقارالىق كٶرمەسٸ, بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنان اكادەمييالىق جەنە عىلىمي الماسۋ باعدارلامالارى, شەتەلدەردەگٸ تٸل ٷيرەنۋ باعدارلامالارى, ەدەبيەتتەن شەتەلدە كٸتاپحانا اشۋ, ۇلتتىق شىعارمالاردى شەت تٸلدەرٸنە اۋدارۋ, شەتەلدە مەدەني باعدارلامانى جەنە جاڭالىقتاردى ترانسلياتسييالاۋ, دٸني ديپلوماتييا, سونىڭ ٸشٸندە دٸنارالىق ديالوگ قاراستىرىلۋدا. سونىمەن قاتار قاراپايىم ادامدار اراسىندا مەدەني جەنە اكادەمييالىق الماسۋلار, گرانتتار مەن ستيپەندييالار بٶلۋ, ترەنينگتەر مەن كونفەرەنتسييالارعا شاقىرۋ, سونداي-اق اقپارات تاراتۋ ارنالارىنا قول جەتٸمدٸلٸك جاساۋ كٶمەگٸمەن ۇزاقمەرزٸمدٸ ٶزارا قارىم-قاتىناس قۇرۋ مەدەني ديپلوماتييا نەگٸزگٸ باعىتتارىنىڭ نەگٸزٸن قۇراۋدا. سٶيتٸپ مەدەني بايلانىستار مەملەكەتتٸڭ قاۋىمدىق ديپلوماتيياسىنىڭ تيٸمدٸ تەتٸگٸنە اينالىپ, ەلدٸڭ جاعىمدى يميدجٸن قالىپتاستىرۋعا ٷلكەن ٷلەس قوسا الاتىن كٷشكە اينالۋدا. مەدەنيەت ارقىلى ەربٸر ۇلت ٶزٸنٸڭ قۇندىلىقتارى مەن يدەيالارىن تانىستىرىپ, بولمىسىن ەلەمگە تانىتۋدى جولعا قويۋعا تىرىسۋدا. اتاپ ايتساق ۇلىبريتانييا مەدەني ديپلوماتيياسى ارقىلى ٶزدەرٸنٸڭ ەلٸ تۋرالى شەتەلدٸكتەردٸڭ كٶبٸرەك اقپارات الۋلارىن ارتتىرۋعا, ٶز ەلٸ مەن قۇندىلىقتارى تۋرالى وڭ پيعىل قالىپتاستىرۋعا, ەلٸنە تۋريزم مەن وقۋ ٷشٸن ادامداردى تارتۋعا, شەتەلدە ٶز تاۋارلارىن ٶتكٸزۋدٸ العا باستىرۋعا, ساياسي وداقتاستار مەن شەتەلدٸك ينۆەستيتسييانى تارتۋعا ۇمتىلۋدا.

مەدەني ديپلوماتيياعا ىقپال ەتەتٸن فاكتورلارعا سىرتقى ساياسات باسىمدىقتارى, وڭ يميدجٸنٸ قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلىس, ەل تاريحى, مەدەنيەت ساياساتىنىڭ رەسۋرستارى مەن قارجىلاندىرۋ, ەلەمدە ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸنٸڭ تارالۋى مەن تانىمالدىعى, سونداي-اق ەلدٸڭ كوممەرتسييالىق مٷددەسٸ جاتاتىنى بەلگٸلٸ. بۇل تۇرعىدا حالىقارالىق مەدەني الماسۋلار اياسىندا ٶز قىزمەتٸنٸڭ نەگٸزگٸ تەتٸكتەرٸ رەتٸندە بٸلٸم بەرۋ, عىلىمي, مەدەني جوبالاردى پايدالانا وتىرىپ, ٶز مەملەكەتٸنٸڭ ساياسي باعدارىن جٷزەگە اسىراتىن, شەتەلدە ەلٸنٸڭ وڭ كەلبەتٸن قالىپتاستىراتىن, مەدەني بايلانىستارمەن اينالىساتىن, شەتەلدە ٶز ەلٸن, تٸلٸن جەنە مەدەنيەتٸن تانىستىرىپ, ولاردى ناسيحاتتايتىن ۇيىم كٶپ جاعدايدا شەتەلدٸك «مەدەنيەت ورتالىعى» دەپ اتالاتىنى مەلٸم. ياعني, «مەدەنيەت ورتالىعى» ۇزاق مەرزٸمدٸك پەرسپەكتيۆادا سىرتقى مەدەنيەت ساياساتىن ەڭ تيٸمدٸ جولمەن جٷزەگە اسىراتىن ايرىقشا قۇرىلىم رەتٸندە مەدەني الماسۋدىڭ ناقتى ماقساتتارىنا ەڭ تيٸمدٸ جولمەن جەتكٸزەدٸ دەپ ەسەپتەلٸنۋدە. ايتالىق كٶپتەگەن مەملەكەتتەر بٷگٸندە شەت مەملەكەتتەردە اشقان «مەدەني ورتالىقتارىنا» سول ەلدەردەگٸ قوعامدىق پٸكٸرگە ىقپال ەتۋ دومينانتالىق وبەكت رەتٸندە قاراستىرۋدا. مۇنداي ۇيىمداردىڭ ارتىقشىلىعى سوندا, ولار ٶز ەلٸنٸڭ سىرتقى ساياساتىنان شىعا وتىرىپ, كٶبٸنە تاڭداۋلى اۋديتورييا تٷزۋ ارقىلى مەدەنيەت ساياساتىنىڭ ماقساتتارىن ەسەپكە الا وتىرىپ, ٶز بەتٸنشە ٶزٸنٸڭ قىزمەتٸن رەتكە كەلتٸرە الادى.

دٷنيەجٷزٸندە كەڭ اۋقىمدى ٶكٸلدٸكتەرٸ بار ەڭ ٸرٸ «مەدەنيەت ورتالىقتار» رەتٸندە «فرانتسۋز اليانسىن» (1883 جىلدان بەرٸ), «بريتان كەڭەسٸن» (1934 جىلدان بەرٸ), «گەتە-ينستيتۋتىن» (1951 جىلدان بەرٸ) اتاۋعا بولادى. يسپانييانى ەلەمنٸڭ كٶپ ەلدەرٸندە قۇرىلعان «سەرۆانتەس ينستيتۋتى» تانىتادى. سوڭعى ونشاقتى جىلدار ٸشٸندە رف-نىڭ «روسسوترۋدنيچەستۆو» جەنە قىتايدىڭ «كونفۋتسيي ينستيتۋتى» قارىشتاپ دامىپ, بەلسەندٸلٸكتەرٸن قارقىندى ارتتىرۋدا. اتالعان ۇيىمداردىڭ مەرتەبەلەرٸ بٸرتەكتٸ ەمەس. بٸراق كٶبٸنە ولار ٶز ەلدەرٸندەگٸ سٸم-نٸڭ قۇرىلىمىنا كٸرەدٸ نەمەسە وعان باعىنادى. ولاردىڭ قاتارىنا مىسالعا «فرانتسۋز ينستيتۋتى», «بريتان كەڭەسٸ», «گەتە-ينستيتۋتى» جاتادى. قوعامدىق كوممەرتسييالىق ەمەس ۇيىم «فرانتسۋز اليانسى» بولسا فرانتسييانىڭ سٸم-ٸ مەن ىنتىماقتاستىقتا ەرەكەت ەتكەنٸمەن وعان باعىنبايدى. ەدەتتە كٶپ مەدەني ورتالىقتار مەرتەبەلەرٸ بويىنشا ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمدار بولا تۇرا مەملەكەت تاراپىنان ەلەۋلٸ قارجىلىق قولداۋ تاۋىپ وتىرادى. ٶيتكەنٸ ولار شەتەلدەردە ەلٸنٸڭ ٶكٸلٸ بولا تۇرىپ, ارا-اعايىندىق ەرەكەتٸمەن ەڭ الدىمەن مەملەكەتتٸك مٷددەنٸڭ ساقتالۋىن قامتاماسىز ەتەدٸ. ياعني, ولاردىڭ ماقساتتارى ٶز ەلٸنٸڭ سىرتقى مەدەني ساياساتىنىڭ مٸندەتتەرٸنە ساي كەلەدٸ. سول ماقساتتارعا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن تەتٸك رەتٸندە بٸلٸم, عىلىم, مەدەنيەت, ٶنەر بەلسەندٸ پايدالانىلۋدا. مەدەني بايلانىستار سىرتقى ساياسي قىزمەت تەتٸگٸنٸڭ ەڭ بٸر كٷشتٸ دە, ەڭ يكەمدٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ رەتٸندە قازاقستاننىڭ ەلەمدەگٸ جاعىمدى دا, وبەكتيۆتٸ كەلبەتٸن قالىپتاستىرۋ جولىندا جۇمىس جاساۋى قاجەت دەپ ويلايمىن. بۇل تۇرعىدا دٸنمۇحانبەت قۇدايبەرگەنوۆ سىقىلدى تۋما تالانتتاردى بارىنشا تيٸمدٸ پايدالانۋدىڭ وراسان زور مٷمكٸندٸگٸن جٸبەرٸپ الماۋ قاجەت دەپ بٸلەمٸن. مەدەني ديپلوماتييانىڭ ٶمٸرشەڭدٸگٸن بٷگٸن عانا بايقاپ وتىرعانىمىز جوق. سوناۋ ەرتە زاماندا دا ٶزٸنٸڭ يگٸلٸك ٸزدەرٸن قالدىرىپ وتىرعانىنىڭ كۋەسٸن يندونەزييا تاريحىنان تابا الامىز. 1374 جىلى سامارقاندتان يندونەزيياعا كەلٸپ, دەماك قالاسىندا العاشقى مەشٸتتٸ سالعان يبراگيم مەلٸك پەن ونىڭ زامانداستارى قالعان سەگٸز ەۋليەلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸكتەرٸ مەن كەسٸپقويلىقتارىنىڭ ارقاسىندا يسلام دٸنٸ جايىلعان. ولار يسلام دٸنٸ سالاسىنداعى ٸلٸمدەرٸمەن قاتار جەرگٸلٸكتٸلەرمەن اۋىل شارۋاشىلىعى, مەديتسينا جەنە كەسٸپكەرلٸك سالالارىنداعى بٸلٸمدەرٸمەن بٶلٸسكەن. بٷگٸندە 17500 ارالدان تۇراتىن ارحيپەلاگتاعى 260 ميلليون تۇرعىننىڭ 94%-ى مۇسىلمان سانالادى.

نەدەن ساقتاندىرۋ كەرەكتٸگٸنە كەلەر بولساق, ٶزٸنٸڭ انا تٸلٸندە ساپالى بٸلٸم الۋدى قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, جارىسقا قابٸلەتتٸ بولا بٸلۋ جەنە عالامدانۋ زامانى اياسىندا بولىپ جاتقان ەلەمدەگٸ گەوساياسي جەنە گەوەكونوميكالىق ٶزگەرٸستەردٸڭ اۋانىن الدىن-الا بايقاپ, سىن-اسۋلارىنا تٶتەپ بەرە الۋعا جول سٸلتەۋمەن قاتار, ولاردى ەڭسەرۋدٸڭ جولىن دٶپ باسىپ ايقىنداي الاتىن جارىسقا قابٸلەتتٸ «ويلاۋ ورتالىقتارىن» كٶبەيتۋدٸ جولعا قويۋدى كەشٸكتٸرٸپ الماۋ قاجەت دەپ ۇعامىن. ونسىز دامۋ مٷلدەم قيىن بولادى. دامۋدا جولى بولعان جەتەكشٸ ەلدەردٸڭ جاعدايىنا كٶز جٷگٸرتسەك ولار «ويلاۋ ورتالىقتارىن» دٷنيەگە ەكەلۋدە ەرتە قامدانعاندارىن بايقايمىز. ايتالىق حح عاسىردىڭ باسىندا ۇلىبريتانييانىڭ ەلەمدٸك ساياساتتاعى جەتەكشٸلٸككە يە بولۋى ٷشٸن لوندوندا 1884 جىلى «ويلاۋ ورتالىعى» بولىپ قۇرىلعان فابيان قوعامنىڭ رٶلٸ زور بولعانىنا كٷمەن جوق. ول سول كەزەڭدەگٸ «ويلاۋ ورتالىقتارىنىڭ» جۇمىس ٸستەۋ قاعيدالارىن انىقتاپ بەرگەن ەدٸ. ۇلىبريتانيييانى قۋىپ جەتۋگە اسىققان اقش حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك جولىنداعى كارنەگي قورى دەپ اتالاتىن (Carnegie Endowment for International Peace) «وي ورتالىعىن» 1910 جىلى قۇردى.

«ويلاۋ ورتالىقتارى» مەن بيلٸكتٸڭ تەك سينەرگيياسى عانا سول ەلدەگٸ وعان دەگەن سۇرانىستىڭ ەڭ جارقىن كريتەريٸن ايقىنداپ, ولاردىڭ كٶپتەگەن مەملەكەتتەردەگٸ قوعامدىق ساياسي, ەكونوميكالىق جەنە باسقا پروتسەسستەرگە تيگٸزگەن ىقپالى بۇرىننان بار تٶرت جٷيەدەن (اتقارۋ, زاڭ شىعارۋشى, سوت بيلٸگٸ جەنە باق) تەۋەلسٸز ەرەكشە «بەسٸنشٸ» بيلٸك جٷيەسٸنٸڭ بٶلٸنٸپ شىعۋىنا الىپ كەلدٸ. جەنە دە مەملەكەتتٸڭ دامۋى «وي ورتالىقتارىنىڭ» كٶپتٸگٸنە تٸكەلەي پروپورتسيونالدى بولىپ وتىر. مۇنى 260 ميلليونداي تۇرعىنى بار يندونەزييا مەن 30 ميلليونداي عانا حالقى بار ونىڭ كٶرشٸسٸ مالايزييانى سالىستىرۋ ارقىلى دا كٶرۋگە بولادى. اناليتيكالىق ورتالىقتار سانىنىڭ كٷرت شاپشاڭ ٶسۋٸ نەگٸزٸنەن بۇرىنعى كسرو مەن اقش, ەكٸ ەلەمدٸك شەكتەن تىس دەرجاۆالاردىڭ عالامدىق قاراما قارسى تۇرۋى كەزٸندە بەلەڭ العان بولاتىن. ايتالىق كسرو ىدىرار الدىندا قۇرىلعان 1 مىڭعا تارتا اناليتيكالىق ورتالىقتاردىڭ ¾ -ٸ امەريكاندىق بولسا, ¼- كەڭەستٸكٸ بولىپ كەلگەن. ياعني, ەكٸ لاگەر جارىسىنىڭ نەمەن اياقتالۋىنا «ويلاۋ ورتالىقتارىنىڭ» قوسقان ٷلەسٸ از ەمەس دەپ ەسەپەتەيمٸز. بۇل رەتتە اتاي كەتكەن جٶن, اقش-تىكٸ نەگٸزٸنەن ساياسي پارتييالارمەن, بيزنەسپەن, بايلانىسقان مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىمدار بولا كەلٸپ, ازداعان بٶلٸگٸ عانا رەسمي مەملەكەتتٸك قارجىلاندىرۋ الىپ تۇردى جەنە مەملەكەتتٸك اگەنتتٸك بولدى. كسرو-داعىلار عىلىمي زەرتتەۋ ينستيتۋتتار مەن تٷرلٸ جوو-لار جانىنداعى مەكەمەلەرگە جيىستىرىلدى.

رەسەيدٸڭ اناليتيكالىق ورتالىقتارىن كٶبەيتۋدە بەلگٸلٸ بٸر جەتٸستٸتكەرٸنٸڭ بار ەكەندٸگٸن جوققا شىعارۋ قيىن. الايدا وسىدان ٷش جىل بۇرىن پەنسيلۆان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ جٷرگٸزگەن جىل سايىنعى زەرتتەۋلەرٸنٸڭ نەتيجەسٸندە ەلەۋمەتتٸك باعدارلامالار مەن جٷيەلەردٸ زەرتتەۋ باعدارلارى شەڭبەرٸندە 1835 امەريكالىق, 1150 باتىس ەۋروپالىق «ويلاۋ ورتالىقتارىنىڭ» جانىندا تەك 122 رەسەيلٸك «ويلاۋ ورتالىقتارىنىڭ» بار ەكەندٸگٸ جارييا ەتٸلدٸ. سونداي اق زەرتتەۋلەر امەريكالىق جەنە باتىس ەۋروپالىق ورتالىقتاردىڭ دەستٷرلٸ تٷردە سوتسيولوگييادا, ەكونوميكادا, ساياسات تانۋ مەن جاپپاي پسيحولوگييادا مىقتى ەكەندٸكتەرٸن, رەسەيلٸك اناليتيكتەر مەكتەپتەرٸ ەسكەري ٸستە, ستراتەگييالىق جوسپارلاۋ مەن بارلاۋدا مىقتىلىعىن كٶرسەتكەن. سٶيتە تۇرا, ەلەمدٸك «ويلاۋ ورتالىقتارى» مەسەلەسٸندەگٸ ٶتكەن ونجىلدىقتىڭ نەگٸزگٸ «جاڭالىعىنا» قىتايدىڭ شاپشاڭ اياق الىسىن جاتقىزۋعا بولار ەدٸ. اقش, باتىس ەۋروپا جەنە تٸپتەن رەسەيگە قاراعاندا ٶتە ەلسٸز ۇستانىممەن ستارت العان قىتاي ٶتكەن ونجىلدىقتا ٶزٸنٸڭ ينتەللەكتۋالدىق جەنە اناليتيكالىق ەلەۋەتٸن بٸرنەشە مەرتە ٶسٸرە الدى. 2008 جىلى 74 قانا «ويلاۋ ورتالىعىمەن» ارگەنتينادان (122), ٷندٸستاننان (121) جەنە وڭتٷستٸك افريكا رەسپۋبليكاسىنان (87) قالىپ قويعان قىتايدا ارادا 8 جىل ٶتٸسٸمەن 435 تولىققاندى جەنە ەلەمگە تانىمال «ميلى تانكتەر» پايدا بولعان. ياعني, «ويلاۋ ورتالىقتاردىڭ» ٸس جٷزٸندە 6 ەسە ٶسكەنٸ بايقالادى. ونىڭ ٷستٸنە پەنسيلۆان ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ باعالاۋى بويىنشا ولاردىڭ ٷشەۋٸ ەلەمنٸڭ ەڭ ٷزدٸك توپ-50 اناليتيكالىق ورتالىقتار قاتارىنا ەنگەن. سالىستىرار بولساق رەسەيدەن تەك كارنەگي قورىنىڭ مەسكەۋلٸك ٶكٸلدٸگٸ عانا ەنگەن ەكەن. ونىڭ ٶزٸن فورمالدى رەسەيلٸك دەپ اتاعانمەن رەسەيلٸك مٷددەنٸ قورعايدى دەپ ايتۋدىڭ ٶزٸ كٷردەلٸ مەسەلە. رەسەيلٸك بيلٸككە «اناليتيكالىق جازبالار» دايىندايتىن شەتەلدٸكتەردەن تۇراتىن ول مەكەمەدە 2008 جىلعا دەيٸن رەسەيلٸك ديرەكتور دا بولماعان. قالعان رەسەيلٸك اناليتيكالىق ورتالىقتار تٸپتٸ رەيتٸنگتٸڭ العاشقى جٷزدٸگٸنە دە كٸرە الماپتى. ەلەمدٸك 100 ەڭ كٷشتٸ اناليتيكالىق ورتالىقتار اراسىندا اقش-تىڭ 16, ۇلىبريتانييانىڭ 12, المانييانىڭ 9 جەنە قنر-دىڭ 6 «ويلاۋ ورتالىقتارى» بار بولىپ شىقتى.

ەندٸ باتىستىقتار قىتايدى ڭينتەللەكتۋالدىق شەپبۇزۋشىلىعىنا قاراپ وتىرىپ, «قىتاي قاتەرٸ» جايىندا ەڭگٸمە قوزعاي باستاۋدا. اقش پەن ەۋروپانىڭ نەگٸزگٸ قورقىنىشى قىتايدىڭ باتىستان ناقتى عىلىمي-تەحنيكالىق, ساياسي جەنە مەدەني بٶلەكتەنٸپ, ٶز بەتٸنشە بولۋىن قوسا العاندا باتىس عالامدىق جوباسى بويىنشا تٷپكٸلٸكتٸ جەڭٸلٸسكە ۇشىراۋدىڭ مٷمكٸن بولارلىق نۇسقاسىندا بولىپ وتىر. بۇل ەلەمدەگٸ اعىمدىق گەوەكونوميكالىق جەنە گەوساياسي ارا-سالماقتىڭ راديكالدى ٶزگەرٸسٸنە ەكەلۋٸ ەبدەن ىقتيمال. وسى تەكتەس «ويلاۋ ورتالىقتارىنىڭ» عالامدىق تايتالاسۋىنان تۋىندايتىن باتىس پەن قىتاي ينتەللەكتۋالدىق ويلارىنىڭ عالامدىق دەڭگەيدە قاراما-قارسى تۇرۋىن قازاق بيلٸگٸ مەن ساراپشىلىق قاۋىمى قايتالانباس شانس رەتٸندە ٶز پايداسىنا شەشۋگە تىرىسۋى تيٸس.

سٶز جوق, XXI عاسىرداعى «يدەيالار تالاس-تارتىسى» XIX نەمەسە حح عاسىرداعىلارعا قاراعاندا ودان سايىن شيەلەنٸستە ٶتٸپ جاتىرعانىن كٶرٸپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ جاڭا اقپاراتتىق كەڭٸستٸك ٷشٸنشٸ ەلەم ەلدەرٸن مٷلدەم جاڭا دەڭگەيگە الىپ شىقتى. ولار بٸلٸم مەن تەحنولوگييالارعا قول جەتٸمدٸلٸككە قول جەتكٸزۋدٸڭ بارشاسىنا بٸردەي جاعدايىنا يە بولا باستاۋدا. ونى ولاردىڭ دەموگرافييالىق جەنە رەسۋرستىق ەلەۋەتتەرٸنە كٶبەيتەر بولساق, مۇنىڭ بەرٸ ەلەمدە جۋىق ارادا تانىماستاي وراسان ٶزگەرٸستەرگە ەكەلەتٸنٸ ٶتٸرٸك ەمەس. ياعني, ٷندٸستان, وڭتٷستٸك شىعىس ازييا, تٸپتەن لاتىن امەريكا مەن افريكا ەلدەرٸ «ويلاۋ ورتالىعىن» قۇرۋداعى قىتاي جەتٸستٸگٸن قايتالاۋى ەبدەن مٷمكٸن. دەمەك, ەلەمدٸك ماسشتابتاعى باتىس عالامدىق جوبالاردىڭ گەگەمونيياسىنا شىن مەنٸسٸندە كرەست قويىلىپ تا قالۋىنىڭ اۋىلى الىس ەمەس. دەمەك, بٸز دە ۇلى كٶشتەن قالىسپاي, ٶزٸمٸزدٸڭ ينتەللەكتۋالدىق ەلەۋەتٸمٸزدٸ ساقتاۋ جەنە ونى ەسەلەپ ارتتىرۋ مٸندەتٸن ەلەمنٸڭ بارلىق ەلدەرٸ ٷشٸن ينتەللەكت پەن بٸردەي مٷمكٸندٸكتەردٸڭ ٷلەستٸرٸلگەن جاڭا ەلەمگە ساي العا باستىرۋعا تيٸسپٸز.

- تالاي ۋاقىتىڭىز شەتەلدەردە ٶتتٸ. ٶزٸمٸزگە ول ەلدەردەن نەنٸ ٷلگٸ تۇتاسىز, نەدەن ساقتاندىراسىز?

مۇرسالنەبي تۇياقباەۆپەن سۇحبات

وقى وتىرىڭىز

بٸرٸنشٸ سىنىپقا قۇجات قابىلداۋ مەرزٸمٸ بەكٸتٸلدٸ

ەر ادام كينوتەاتردا پوپكورنعا قاقالىپ قايتىس بولدى

اقتٶبە وبلىسىندا راديكالدى يدەيا تاراتقان بۇرىنعى پەداگوگ سوتتالدى