Myrza Muhammed Qaidar Dýlat babamyzdyń jatqan jerin eń alǵash ret izdep tabý, esimin jadymyzda jańǵyrtyp, ulyqtaý jolynda atqarylǵan is-sharalardyń basy qasynda bolǵan diplomat M.Tuiaqbaevpen júrgizilgen suhbat.
Alǵash ret bul esimdi qaidan estidińiz?
1993 jyly diplomatiialyq salaǵa jumysqa shaqyrylyp, 1997 jyly Úndistanǵa uzaq merzimdi is-saparmen attanar aldynda gazet betinde HD tulǵasy týraly N.Kelimbetovten alynǵan suhbat nátijesinde jariialanǵan bir maqalany oqyp qatty áser alǵanym esime tústi. Babamyz jaiynda bir úzik syr Úndistanda kezigip qalar ma eken degen úmit oty kókiregimde jaryq ete qaldy. Alaida Elshilikke kelgen sátten buryn-sońdy shetelde istep kórmegen diplomatiialyq jumystyń qyr-syryn jumys babynda tezdetip úirený kún tártibinde turdy da, Elshiniń kúndelikti aldymyzǵa qoiǵan maqsattaryn oryndaýǵa bar kúsh-jigerimizben kirisip, bastapqyda bos ýaqyt bola da qoimady. Áriptesim Q.Dombaidyń da babamyzdyń esiminen habary bar eken. Bir kúni ol Q.D.nyń «Tarihi Rashidi» kitabynyń aǵylshynsha nusqasyn taýyp alyp kelip, Elshige kórsetti. Elshi ol kitaptyń kóshirmesin SIM-ge joldaýdy maǵan tapsyrdy. Bir ret QD-ny jaiynda zertteý júrgizý maqsatymen Kashmirge baryp qaitý týraly Elshige oiymdy aityp kórgenimde bul ideia tarih pániniń myqty mamany bola tursa da Elshi R.T.Ybyraevtyń tarapynan qaperge alýmen tynyp, basqalai naqty tapsyrma berilmedi.
Qaidar Dýlattyń izine túsip, izdený neden bastaldy?
Tuńǵysh Prezidentimiz N.Nazarbaev «Halyqtar birligi men ulttyq tarih jyly» dep jariialanǵan jyl bolatyn. Elshi R.T.Ybyraevty A.O.Shákirov aýystyrǵan kezderdiń bastapqy kúnderiniń birinde Syrtqy ister ministri Q.Toqaevtyń (búgingi Prezident) qoly qoiylǵan hat kelip tústi. Ol hatta QR-dyń Saýd Arabiiasyndaǵy Elshiliginde keńesshi bolyp qyzmet isteitin Á.Derbisáliniń Q.D. ómir jolyn zerttep, onyń beiitiniń jatqan jerin izdeýge óz qarajatymen Úndistanǵa attanyp bara jatýyna bailanysty oǵan qajetti kómek berý tapsyrylypty. Sodan Elshi A.Shákirov Á.Derbisálini qarsy alýdy, oǵan jan-jaqty kómek berýimdi tapsyrdy. Tapsyrmany kóre salysymen qýanyshym qoinyma simai, kópten beri ishtei armandap júrgen isimdi qolǵa alýdyń seńi qozǵala bastalǵanynyń nyshany dep uqtym. Á.Derbisáli týraly syrttai estýim bolǵanymen jaqyn tanys emes te edim. Onyń diplomat bolyp júrip, ǵalymi izdenispen Úndistanǵa arnaiy suranyp, saparǵa shyǵýy ol kisige degen qurmetimdi kúsheitti. 1998 jyly 2 jeltoqsan kúni Niý-Deli áýejaiynan qarsy alǵan kezden bastap, ol kisi aqjarqyn aqkóńilimen eski tanysyndai áńgimelesip, ilezde ózine baýrap aldy. Qonaqúige kele jatyp, jol boiy qandai maqsatpen kele jatqanynan habar berip, qyzyqty áńgimelerin aityp úlgerdi. Eń bastysy onyń áńgimesinen Q.D. beiitiniń jatqan jerine degen kóp jyldar boiǵy Qytai men Pákistanǵa jasaǵan saparlarynyń barysyndaǵy onyń izdenisteri oń nátije bermei, bar úmiti osy Úndistannyń Kashmirinde jatqandyǵyn uqtym. Áńgimesin tyńdai otyryp, sol zamatta ǵalymnyń bul izdenis saparyn qalai tiimdi jolmen uiymdastyryp, maksimým igi nátije shyǵarýdyń joldaryn izdeýge oisha kirisip te kettim. Óitkeni áńgime barysynda «Kashmirge baryp izdeýge kirisemin» degen jalpy nietten basqa naqtylanǵan qandai da bir jospardyń bary kórinbedi.
Á.Derbisáliniń Kashmirge alǵash barý saparyn uiymdastyrýda ne basshylyqqa alynyp, neler eskerildi?
Shyndyǵyn aitý kerek, Kashmirdegi jaǵdaidy diplomat retinde turaqty túrde zerttep, jalpy ahýaldy bir adamdai jaqsy bilip qalǵan men úshin ol jaqqa sapar shegýdiń ózi óte qaýipti iske bas tigýmen teń bolatyn. Basqalardy qaidam, sol kezeńde men solai oiladym. Osyǵan orai ol kisiniń ǵylymi zertteýge degen sonshalyq berilgendigin uǵyp, súisinsem de janjaly qanshama jyldar boiy údemese bir basylmai otyrǵan Kashmir siiaqty qaýip-qateri zor kúrdeli óńirge aldyn-ala esh daiyndyqsyz baryp qaitýǵa bel sheship, jalǵyzdan jalǵyz saparǵa shyǵýy meni óte tań qaldyrdy. Diplomat retinde ondai batyl qadamǵa barý menińshe aldyn-ala jan-jaqty kóptegen daiyndyqtar júrgizýden ótip baryp, qolǵa alynýy kerek siiaqty bolyp kórinetin. Bul jerde ol bir «Baryp qaitýǵa sheshim qabyldadym» dep artynsha jolǵa bilet alýdan bastalmaýy tiis edi ǵoi degen oilarǵa berilip, ózimshe ishtei túrli tujyrymdar jasadym. Alaida kásipqoi diplomat retinde ministrdiń ózi «belgisiz qaýip-qateri mol óte jaýapty saparǵa» ruqsat berip, «kómek berińder» dep buiryq berip otyrsa táýekel etip, júzege asyrýǵa bolatyn shara bolar degen oiǵa toqtadym. Onyń ústine Elshiniń Kashmirdegi jalpy ahýaldyń ýshyǵý deńgeiine qarai «Ol jaqqa barý qázir qaýiptirek, barýǵa qolaily kúnderdi kúte turyńyz, barý ýaqytyn artqa qaldyra turýǵa májbúrmiz» deýge quqyly, quzireti de jeterlik edi. Alaida Elshi ondai eshteńe aita qoimady. Biraq, kezdesken sátte Á.Derbisáli ózine Elshiniń Kashmirge birge barýǵa bir kisini ertip jiberetinine senimdi bolyp kelgen oiy baryn menen jasyrmaǵanyn aita ketkim keledi. Sonyń ózinde osyndai batyl qadamǵa esh daiyndyqsyz barýy Kashmirdegi qanshama jyldar boiy bolyp jatqan saiasi kúrdeli jaǵdaidan jalpy habary bolsa daǵy, ondaǵy shynaiy ahýaldan beihabarlyǵynan bolar degen tujyrymǵa keldim. Biraq kóńilin qaldyryp almaiyn degen saqtanýdan ondai oilarymdy sol kezderi ol kisige bildirmeýge tyrystym. Sondyqtan da qalyptasqan jaǵdaidyń kúrdeliligin túsinip, ol kisige kómek berýdiń eń tiimdi joldaryn izdei bastadym. Óitkeni Kashmirge saparmen kelgen Batys elderiniń keibir tulǵalary ushty-kúili joǵalyp, neshe jyldar boiy ne óli, ne tirisi tabylmai otyrǵandyǵy jaiynda aqparattardy Kashmirge qatysty shyǵatyn arnaiy jýrnaldan oqyp bilip otyratynmyn. Olardy aita bastasam onsyz da kóńili kúpti bolyp, qobaljýmen jáne de óz qarajatyna kóz kórmegen, belgisiz elge jol shegýge táýekel etken Ábsattar aǵany qorqytyp, úrkitip jibere me? Srinagarǵa bara qalǵan kúnde qorqynysh pen úrei qate qadamdarǵa baryp qoiǵyza ma eken? degen suraqtar astynda qaldym. Sodan Kashmirdegi jalpy jaǵdaidyń aýyr da, múshkil ekenin eskertip, saparynyń qaýipsizdigi men tiimdiligi jaǵyn oilastyratynymdy jetkizdim. Eń aldymen onymen til qatysa alatyn tarihshy ǵalymdy taýyp berý qajettigin uǵyp, onyń ústine Ábsattar aǵa arab tilin biletin ǵalym bolsa degen tilek ótinishin eskerip, Niý-Delidegi Kashmir shtatynyń ókildigine ertip baryp, jaýapty tulǵamen kezdestirdim. Jaýapty tulǵa bizdi jyly qabyldady. Oǵan belgili ǵalym, arabist, diplomat Derbisáli saparynyń maqsaty men mán-jaiyn tanystyryp, arab tilin biletin kashmirlik ǵalymdy taýyp berýdi, sondai-aq Kashmirge barǵan keibir sheteldikterdiń ushty-kúili joǵalyp ketkenderi syqyldy aqparattarmen habardar ekenimdi bildirip, diplomatymyzdyń barar saparynyń qaýipsizdigin qamtamasyz etýlerin suradym. Ol kisi dereý maǵan Kashmir astanasy Srinagardaǵy ýniversitettiń Arab tili kafedrasynyń basshysy Rafiqi myrzanyń rekvizitterin berip, kómektestinderin aitty jáne qaýipsizdik máselesin de qamtamasyz etetinderine ýáde berip, ham jemeýdi surady. Rafiqige de telefon soqsam saparǵa qatysty jaǵdaimen habardar ekenin atap, mánjaidy biletinin tanytty. Arnaiy jýrnal arqyly keibir sheteldikterdiń Kashmirde joǵalyp ketýi jaiynan habarym baryn jetkizip, laýazymdy tulǵany amanat etip tapsyratynymdy aittym, bireý-mireý urlap ketý syqyldy sumdyq oqiǵalar oryn almaityndai barshasy uiymdastyrylatynyna senim artatynymdy bildire kelip, «Saqtanǵannan qorlyq joq» dep eskerttim. Sol sátten bastap Ábsattar aǵanyń joly ashyla berdi desek te bolady.
Q.D. beiitin izdep tabý protsesi qalai bastaldy?
Beiitti izdeýdi neden bastaǵandaryn Ábsattar aǵanyń da, Rafiqidiń de táptishtep aityp berýge únemi oryn alatyn qarbalastan sáti túspedi. Men ǵana emes, sondai-aq Delidegi Kashmir ókildigindegi basshy da Ábsattar aǵa Kashmirge barǵan mezetten bastap onyń janynan bir eli qalmaý jónindegi tapsyrmany professor Rafihige de júktepti. Ol jaiynda Rafihi Kashmirge ózim 1999 jylǵy mamyrda úlken delegatsiiany bastap barǵan saparym kezinde aityp berdi. Rafiqi taýyp bergen Mazar-i Salatin qorymyna erteńine tańata ertemen Ábsattar aǵa eshkimge aitpastan ózi ketip qalyp, ol jatqan úige Rafihi kelgende onyń ornynda joqtyǵyn kórip, qonaqúidegi eshkimniń onyń qaida ketkenin bilmeitinin estigen boida onyń úreii ushyp, júregi sý túbine ketipti. Bireýler urlap ketpesin degen meniń saqtandyrǵanyma «Bári oidaǵydai bolady» dep jaýap berýin berip alsa da sapar osylai bastalady dep oilamasa kerek. Sodan salyp uryp, Mazar Salatinge kelse Ábsattar aǵamyz aǵylshyn Ý.Morkroftyń qoiǵan qulpytasyndaǵy jazý betin sýly shúberekpen tazalap júrgeniniń ústinen túsedi. Keiin Ábsattar aǵamen áńgimelesip kesine salsam, «Qábirstanǵa bazar jaqyn ekenin baiqaǵan soń, ertemen turyp alyp, Rafihidi mazalamaiaq qoiaiyn dep oilap, bazarǵa baryp, jaýzy bar qulpytas betin tazartýǵa kerekti kerek-jaraqtardy aldym da iske kiristim» dep jaýap bergen edi.
Iske kiriserde qandai kútpegen qiyndyqtar kezikti? Olardy qalai sheshtińiz?
Ábsattar aǵanyń barlyq úmitti Elshilik tarapynan kórseter kómekke artyp, táýekelmen shyqqany belgili bolǵanyn basynda aityp edim ǵoi. Onyń ústine ol kisi arabshadan basqa shet tilin bilmeidi eken. Sondai-aq Úndistanda, sonyń ishinde Kashmirde birde-bir kisini jeke basy tanymaityn Ábsattar aǵa barlyq arab memleketteriniń ókilderimen júzdesip, tildesýde ózin erkin sezinip, tez arada til tabysyp kete alsa da, úndilikter men kashmirlikterdiń minez-qulyqtarynan da, psihologiialarynan da beihabar ekenin sol kezdeskenimizde maǵan ashyq aityp, Kashmirge baryp, kezdesýler men kelissózder júrgizerde olardyń diplomatiiasyna jatpaityn ersi qylyqtar jasap qoiam ba degen júreksiný men ishtei qobaljýdyń baryn da jasyrmady. Sondyqtan da Elshiden aǵylshyn tilin, sondai-aq kashmirlikterdiń minez-qulyqtary men diplomatiiasynan habary bar meni ózine qosyp berýdi suraitynyn jetkizdi. Ol jańalyqqa qatty qýandym. Ǵalymmen birge Kashmirge saiahat shegip, ǵylymi ekspeditsiiaǵa barý ideiasy men úshin mańyzy orasan zor tarihi sát dep oiladym. Bul rette atai ketkenim jón, Ábsattar aǵanyń jumys saparynyń sátti de, nátijeli bolýyna eń aldymen diplomat retinde ózimniń jeke basymnyń jergilikti, sonyń ishinde Kashmirdiń de ǵalymdarymen, zertteýshilermen, sondai-aq qoǵam qairatkerlerimen jaqyn tanys bolyp, dostyq qarym-qatynastar qurýym kóp járdemin tigizdi. Eń aldymen Deli ýniversitetindegi jaqyn dosym Tarih fakýltetiniń professory Hýsein Qasemige telefon shalyp, mán-jaidy túsindirdim de ekspeditsiianyń nátijeli bolýyna qatysy bar onyń oilary men pikirlerin suradym. Ol Tarihi zertteý úndi keńesi (TZÚK) hatshylyǵynyń múshesi Vendatasýbramanianǵa habarlasyp, sol jerde Orta ǵasyr tarihyna qatysy bar tarihshylardy jinaitynyn, solarmen kezdesý uiymdastyryp, pikir alysýdy jáne aqyldasýdy usyndy. Á.Derbisálige usynysty aityp, jumys saparymen kelgendegi basty maqsaty tóńireginde áńgimelep berip, úndi tarihshylarymen pikir alysýǵa shaqyrdym. Ol kisi dereý kelise ketti. Meniń baqytyma dosym H.Qasimi de, TZÚK te hat jazysýdy talap etpei, biýrokratiialyq qadamdarǵa barmady. Áitpese, biýrokratiia degen qiyn kedergi ekendigin ózim keiin diplomatiialyq eńbek etken biraz elderde, sonyń ishinde, ásirese aǵaiyn kórshi elge barǵanda kóbirek baiqaǵanymdy osy oraida aita ketkendi jón kórip otyrmyn. Úndilik birneshe tarihshy ǵalymnyń bas-qosýymen oryn alǵan shaǵyn ǵylymi otyrysymyzda Á.Derbisáliniń maqsatyn meniń aýdarmamda (Qazaq diplomaty retinde kezdesýlerdi tek qazaq jáne aǵylshyn tilderinde júrgizetinmin) jaqsylap túsinip alǵan soń úndilik tarihshylar islam dinin Úndistanda taratýda irandyqtar men arabtarǵa qaraǵanda negizinen Ortalyq Aziianyń sopylar men tarihi tulǵalar eń basty ról oinaǵandaryn, sondai tarihi tulǵalardyń biri Q.D. ekenin, alaida onyń beiitin tabý múmkin emestigin, óitkeni túrki halyqtary ólgen ataqty tulǵalarynyń basyna keremettei mazar ornatyp, ony ishi-syrtyn áshekeileitin irandyqtardai emes neǵurlym tulǵa ulyq bolǵan saiyn onyń beiitin soǵurlym qarapaiym etip, kóbine úlken bir tas qoiýmen shektelip keletinderin, sondyqtan da QD beiiti jatqan jerdi izdep tabý óte qiynǵa soǵatynyn eskertti. Ol jańalyqtardy estip, Á.Derbisáliniń kóńil-kúii qatty túsip ketti. Onyń ústine saparmen Kashmirge birge barýǵa meni qosyp berý jónindegi kótergen máselesi Elshi tarapynan sheshilmepti. Ol habardy estip meniń de kóńilim qulazydy. Sonda da bolsa Ábsattar aǵanyń alǵan betinen qaitpai, Kashmirge baryp kózimen kórip qaitatynyn aityp, qaisarlyǵyn tanytqan minezi maǵan qatty unady. Desek te, belgili úndi tarihshylarymen kezdestirý uiymdastyrýym Ábsattar aǵaǵa kóp maǵulymat jinap, pikir alysý turǵysynan qatty kómek boldy. Jańa áriptester tapqanyna kóńili kóterildi. Úndi tarihshy ǵalymdarmen birge syrtqa shyǵyp, ǵimarat aldynda, aýlada tura qalyp sýretke tústik. Sol arada men úshin de, Ábsattar aǵa úshin de Úndistanǵa qatysty tanymdyq dúnie turǵysynan este qalarlyq oqys oqiǵa oryn alǵanyn osy oraida aita ketkendi jón kórdim. Ábsattar aǵa óziniń fotoapparatymen sýretke túsirýdi suraǵan soń men ózimniń foto apparatym men kinokameramdy jerge qoia salyp, sýretke túsirip bolysymen úndiliktermen qoshtastyq. Mashinaǵa otyrǵanda ózimniń foto jáne kinokameralarymdy umytyp, túski as ishýge qalanyń basqa betindegi restoranǵa keldik. Mashinadan shyǵarda Ábsattar aǵa kinokamerasyn qaldyra berýge bolatynyn suraǵanda baryp, ózimniń umyt qaldyrǵan kinokameram men fotoapparatymdy jerge qoiyp, qaldyryp ketkenim esime tústi de, dereý qaityp baryp qaitýdy usynyp, kólikke otyrdyq. Esti salysymen Ábsattar aǵa zattardy ózi umytqandai menen beter qysyldy. Jol boiy úndilikter arasynda urlyq isteýge jaqyndyq sipaty qandai ekenin bilgisi kelgen suraqtar qoiyp, qaityp barǵanda foto jáne kinokameralar tabylar ma eken degen kúdigin aityp, ózi talai sapar shegip, júrgen jerlerinde áriptesterine mundai qiyndyqtar keltirmeýshi ekenin jetkizip, qobaljýmen boldy. Men Úndistanda urlyq jasaýaǵa qatysty eshteńe aita almaitynymdy, kameralar men fotoapparatty alyp kete qalǵan kúnde soǵan kóz jetkizip qaitatynymyzdy, urlanǵan kúnde ol kisiniń eshbir qatysy joqtyǵyn aityp qobaljymaýyn ótindim. Kelsek, sol bos aýlada kinokamera sýmkasymen birge fotoapparat sol kúiinde tastaǵan jerde qaqiyp tur eken. Ekeýmiz de qýanǵanymyz sondai, urlyq qarlyqqa úndilikterdiń onshalyq úiir emes ekendikterine kózimiz jetkendei súisinip, riza bolyp qaldyq.
Úndilikter, sonyń ishinde kashmirlikter bul istiń qolǵa alynýyna qalai qarady, qanshalyqty atsalysty?
Úndistan tarapy bul istiń qolǵa alynýyna oń qabaq tanytyp, qoldarynan kelerlik barlyq múmkinshilikterin aiamai, járdemderin berdi. Kimge barsam da nietimizdi muhiiat tyńdap, durys túsinýge tyrysty. Ásirese kashmirlikter erekshe qýanǵanyn kózim kórdi. Niý-Delide qyzmet etetin bir kashmirlik uiymdastyrýshylyq maqsattaǵy kezdesý kezinde Ortalyq Aziia halyqtaryna degen óziniń súispenshiligi men mahabbatyn jasyra almai, tarihtan habary baryn bildirip, Shyńǵyshan shabýylynyń aldynda Ortalyq Aziiadan bir kúnde Srinagarǵa 700 júz áýlie kóship jetkenin atap kórsetti. Sonyń ishinde Hamadani áýlieniń de bolǵanyn atady.
Úndistanda Q.D. esiminiń atalyp, ol týraly halyqtyń jadyn jańǵyrtý isi qalai qabyl alyndy?
Kashmirden Ábsattar aǵa kelisimen is-saparynyń nátijesimen habar etip, bólisti. Q.D. beiitin Rafihi birge ertip aparǵan «Mazar i Salatin» atty qabirstannan taýyp, sýretke túsirgenin jetkizdi. Alaida qarapaiym fotoapparatynyń túsirý sapasyzdyǵynan ol sýretterdi shyǵarǵanymyzdy eshteńe kóre almadyq. Oǵan qatty ókinip qalǵan Ábsattar aǵa mundai mańyzdy ekspeditsiiaǵa óte sapaly fotoapparatpen kelý jónindegi usynysymdy jaqsy qabyldap, Úndistanǵa kelesi kelgeninde naǵyz jýrnalister qoldanatyn úlken fotoapparatyn ala keldi.
1999 jyly sáýir aiynyń aiaǵynda maǵan Úndistan Syrtqy ister ministrliginde Ortalyq Aziia elderin qadaǵalaityn diplomat, professor A.K.Kalra telefon shalyp, «QD degen kim» dep suraq qoidy. Men telefonmen aityp jetkizýdiń qiyn ekendigin alǵa tosyp, kezdeskenimizde ol týraly táptishtep aityp berýge daiyn ekenimdi bildirip, kezdesýge ýaqyt bólýin suradym. Ol dereý kelip ketýime kelisip, kezdesýge shaqyrdy. Bir saǵattan astam ýaqytyn bólip, ol kezdesýde meniń aitqandarymdy muhiiat tyńdady da, jalpy ne isteý kerektigin surady. Men osy oraidy paidalanyp, Niý-Delide halyqaralyq konferentsiia, Kashmir astanasy Srinagarda halyqaralyq seminar uiymdastyrý qajettigin aita bastap edim, úndilik áriptes «Qandai bastamalar men is-sharalar kóterseńizder de men qýattyp, quptaimyn. Tek, maǵan ýaqytyly hat-habar túsirseńizder boldy» dedi. Qýanyp kettim. Sóitsem 1999 jyly QDnyń 500 jyldyq toiyn IýNESKO sheńberinde atap ótý sheńberinde «QD atyndaǵy qor» babamyzdyń ziratynan topyraq alyp qaitýǵa jáne orta ǵasyrdy zertteýshi úndi tarihshy mamandarmen tanysyp, kezdesýge qoldaý kórsetýdi suraǵan hatyn Qazaqstandaǵy Úndistan Elshiligine joldaidy. Árine Elshilik ol hatty ózderiniń Syrtqy ister ministrligine jiberedi. Áńgimege arqaý bolǵan sol hattaǵy másele eken. Kóp kúttirmesten, artynsha 1999 jyly mamyr aiynyń basynda diplomatiialyq arnamen sol kezdegi Qazaqstan men Úndistan arasyndaǵy úkimetaralyq komitettiń qosymsha tóraǵasy Shkolnikten hat kelip tústi. Onda memlekettik qairatker, Q.Dýlat qorynyń prezidenti A.Asqarov 1999 jyly QDnyń 500 jyldyq toiyn IýNESKO sheńberinde atap ótý sheńberinde delegatsiianyń Úndistanǵa barýyna uiytqy bolyp, ol delegatsiianyń quramyna QD atyndaǵy Taraz ýniversitetiniń rektory Ý.Bishimbaev, Shyǵystaný institýtynyń ǵylymi zertteý qyzmetkeri T.Beisenbaev jáne Saýd Arabiiasyndaǵy QR Elshiliginiń keńesshisi Á.Derbisáli (Saýd Arabiiasyndaǵy QR Elshiliginiń keńesshisi), qoǵam qairatkeri M.Daiyrbekov, HD qorynyń direktory M.Qazybek, Jambyl oblystyq Aqjol gazetiniń redaktorynyń orynbasary B.Ábdildaev, Taraz ýniversitetiniń ustazy A.Ábdýáli, «Tigrahaýd» firmasynyń direktory Á.Jaýjúrek kirgendigi atalyp, delegatsiia aldyna qoiylǵan eki maqsat, iaǵni: QD babamyzdyń ziratynan topyraq alyp qaitýǵa jáne orta ǵasyrdy zertteýshi úndi tarihshy mamandarmen kezdestirý boiynsha jan-jaqty qoldaý kórsetýdi surapty. Sodan Elshi «Qalai uiymdastyrasyń, óziń bil. Ne isteseń de, bárin qoldaimyn» dep hatty qolyma ustatýy izdegenge tabylǵan degendei jigerimdi janyp, boiymdaǵy kúsh-qýatym tasyp, qanat bitirdi. Ásheiinde Úndistanǵa shaqyryp keltire almaityn ǵalymdar men qoǵam qairatkerlerinen, diplomattan, jýrnalisterden turatyn delegatsiia óz qarajattaryn taýyp, jol shegip, ata-babamyzdy izdep kele jatyrǵan bul sapardyń mazmundylyǵyn meilinshe tolyqtyryp, Úndistandaǵy rezonansyn barynsha keńinen nasihattap qalý kerek dep túsindim. Delegatsiianyń keler mezgiline qarasam 19-aq kún qalǵan eken. Mamyr aiynda Úndistanda kópshilik muǵálimder sabaq berýden bosap, kóbine úilerinde júredi. Eń aldymen Niý-Delidiń jáne Srinagardyń qai jerlerinde konferentsiia men seminardy ótkizýdi oiladym da, prof.Rafihidiń Srinagar ýniversitetin usynǵanyn usynysyn qabyl alyp, Niý-Delidegi Halyqaralyq ǵalymdar ortalyǵy boiynsha prof. Karańgpen jáne Úndistan Jazýshylar akademiiasynyń (Sahitiia akademiiasy) basshy Satchidanandanmen kelissóz júrgizdim. Ekeýi de qup alyp, konferentsiianyń bolatyn merzimin anyqtaýdy surady. Oilana kelip, Úndistanda ministrliktiń dárejesinen artyq bolmasa kem túspeitin Jazýshylar akademiiasyna toqtaýǵa bel sheshtim. Onyń sol kezdegi basshysy dúniejúzine tanymal aqyn K.Satchidanandanmen jaqyn dostyq qarym qatynasymnyń kóp kómegi tidi. Sodan dereý delegatsiianyń kelý josparyn quryp, ony Elshige quptatyp alyp, Úndistannyń Syrtqy ister ministrligine nota jiberdik. Odan basqa tiisti jaýapty mekemelerge elektrondyq poshtamen, fakspen joldadym. Josparǵa Deli ýniversitetinde jáne Djavaharlal Nerý ýniversitetinde dóńgelek stoldardy ótkizý de, arasynda Agra qalasyndaǵy Táj-Mahaldy aparyp kórsetý de endi. Shkolniktiń atyna da delegatsiianyń kelýine qatysty ázirlengen jospar boiynsha kómek kórsetýge daiyn ekenimizdi bildirip, qazaq tilinde hat joldandy. Osy arada atai ketken jón, sol joly Elshi A.Shákirov orys tildi bola tura Shkolnikke qazaq tilinde jazylǵan hatyma qarsy bir sóz de aitpai, qolyn qoiyp berdi. Munyń ózi meniń belsendiligime erekshe serpin berip, Elshiniń isáreketine riza qyldy. Ýaqyttyń tar ekenin uǵyp, dereý qolymda bar rekvizitterdi paidalanyp, tanityn úndistandyq ǵylymdarmen qatar akademiialyq orta, mádeni orta, iskerlik orta, sondai-aq diplomatiialyq korpýs ókilderin konferentsiiaǵa shaqyrdym. Sóitip júrgende delegatsiia keletin kún de taiandy. Kelgen qonaqtardy Kanishka qonaqúiine ornalastyryp, tań-ata ertemen saǵat 6-da avtobýske otyrǵyzyp aldym da, bes-alty saǵat ketetin Agra jolyna tústik. Jolai Sikandra qalashyǵyndaǵy Akbardyń kesenesin tamashalap, Agradaǵy Táj-Mahal kesenesin kórip, qonaqúige tún jarym ortasynda qaityp oraldyq. Ertesine delegatsiiany Deli ýniversitetiniń vitse kantsleri A.Ahmad, onyń orynbasary, professor S.Nilamagam, Halyqaralyq qatynastar dekany prof. Sh.Aminniń qatysýymen orta ǵasyr dáýirin zertteýshi ǵalymdarmen kezdesý ótti. Onda QR tarihy, mádenieti men ádebieti jáne QD ómir jaiynda sóz boldy. Tústen keiin Jazýshylar odaǵy ǵimaratynda HD 500 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq konferentsiia ótkizildi. Zal adamǵa tolyp ketti. Diplomatiialyq korpýs ókilderi de qatysty. TMD elderiniń arasynda Ózbekstannyń Elshisi I.Nematov jáne Belarýstyń Elshisi V.Sokolovskii konferentsiiaǵa qatysyp, aiaǵyna deiin otyrdy. Kezdesýler arasynda delegatsiiaǵa Delidegi «Redfortty», «Hýmaiýn kesenesin», Tuǵylyqabad qalashyǵyn kórsettim.
Srinagarǵa Niý-Delidegi Indira Gandi áýejaiynan ushyp shyǵyp, bir saǵattan astam ýaqytta ushyp jettik. Delegatsiiany joǵary deńgeide kútip alyp, Srinagardyń soltústik shyǵysyndaǵy Dal kóliniń betinde sandal aǵashynan úi-qaiyq sipatynda jasalynyp, jiekke bailanǵan qonaqúilerge ornalastyrdy. Qońyr salqyn aýa-raiymen jáne taýly jerde ósken qaraǵailarymen Srinagar Almatyny eske salatyny birden baiqaldy. Sultandar ziraty sanalatyn «Mazar Salatin» qorymyna barýǵa kelesi kúni tańata jolǵa shyqtyq. Ol Gimalai taýynan bastaý alatyn Jelam ózeniniń buiralańdap jatqan tusynda ornalasqan eken. Sol zamatta teledidardan, radiodan Pákistan jaǵynan kelgen 3 myńnan astam qarýly modjahedterdiń Kashmir aýmaǵyna basyp kirip, úndi sarbazdarymen qarýly qaqtyǵys bastaǵandary jaiynda jarysa sýyt habarlar tarai bastady jáne áýejaidyń jabylǵany jetkizildi. Delegatsiia múshelerin shoshytyp, úreilendirip almaiyn dep, Kashmirde oryn alǵan qaýyrt ahýalmen habardar ettim. Ol qaqtyǵys Úndistanda keiin 3 ailyq «Kargil soǵysy» degen atpen tarihqa endi. Ózim bolsam bizdiń saparymyzben qabattasyp, bastalǵan bul dúrbeleńdi qiyn qabyldap, ishtei mazasyzdana bastadym. Óitkeni onsyz da qarýly qaqtyǵysy kóp jer, Kashmir soǵys rejimine kóshti degen sóz edi. Sodan «Qaitsek qate jasap almaimyz?», «Aman-esen Delige jetsek eken.» degen oilar bastan ketpedi. Delegatsiia músheleri aǵylshyn tilin bilmegendikten ainalada bolyp jatqan kóp nárselerden habarsyz kúi keship, Sirnagarǵa jetkenderine, joǵary deńgeide ózderin qarsy alyp qonaqjailyq tanytqandaryna qýanyp máz bolyp júrdi. Tipten janymyzǵa qosyp bergen oqqaǵarlary men kaskalary bar sarbazdardy birge fotoǵa túsýge jii shaqyrýdy shyǵardy. Janym murnymnyń ushynda júrgen men úshin munyń bári qosymsha qater týdyrýshy sátter bolatyn. Óitkeni snaiperlerdiń qoldarynan Kashmirdegi úndi áskeri sarbazdary ár túrli jaǵdailardy ólim qushatyny jónindegi habarlardy BAQ betterinen oqyp turatynmyn. Eger de snaiper ata qalsa oqtyń kimge tietini aitpasa da túsinikti ǵoi. Aqyry qaterli oqys jaǵdai «Mazar Salatin» qorymyna kelip, QD beiitin kórgende oryn aldy. Qorymǵa kirer bir mashina syiarlyq tar jol bazardyń ortasynan ótedi eken. Bizge birneshe mashinamen qatar bólek bir mashinada otyratyn bas alty qarýly sarbazdy qosyp bergen bolatyn. Barysymen 1551 jyly ornatylǵan qulyptas jaqsy saqtalynǵanyn kórdik. Aǵylshyn dárigeri Ý.Morkroftyń (1770 - 1822) uiymdastyrýymen 1822 jyly qoiylǵan ekinshi qulpytasta parsy tilinde on segiz qatar jazý bar eken. Tarazdaǵy Q.Dýlat eskertkishi túbinen alyp kelgen topyraqty uly ǵalym ziratyna salyp, sol jerden topyraq alyndy. Aǵalarymyz qaýipsizdik sharanyń barshasyn umytqandary sondai, eiforiiaǵa múldem berilip ketti desem artyq aitpaǵan bolar edim. Quran oqylyp, fotoǵa túsirilip jatqanda qobaljyp, óńi buzylyp ketken Kashmir Bilim berý ministri maǵan júgirip kelip, qaýipsizdik organ adamdarynyń bergen aqparyna sáikes snaiper modjahedterdiń qorym mańyna jinala bastaǵany týraly habar túskendigin, soǵan orai kenetten tótenshe qaterli jaǵdai týyndaýy yqtimal ekenin, delegatsiia tezdetip osy aradan taýdyń basyndaǵy budan da joǵary «Gýlmarg» degen jerge ketpese jaǵdai múshkil bolatynyn qulaǵyma sybyrlap eskertti. Onyń aldynda ǵana ol osy jerge delegatsiiany alyp kelý úshin qorymnyń delegatsiia júredi-aý degen jerlerin úsh ret minalardan tazarttyrǵandaryn jetkizgen edi. Onsyz da mazasyzdanyp turyp, dereý barlyǵyna estirtip, tótenshe jaǵdaidyń oryn alyp otyrǵanyna bailanysty bul jerden tez jinalyp ketý keregin estirtip, aityp bolǵanymsha, Qazybek aǵamyz «Bul jerge zorǵa degende jettik. Ólsek ólemiz. Qulpytastaǵy jazýlardy qolmen qaǵazǵa túsirip almai ketpeimiz. Solai ǵoi Ábsattar aǵa» dep daýystap, maǵan qaramai isin jalǵastyra berdi. Ony estip, oiynda túk joq Ábsattar aǵanyń «iia» dep ún qatýy meni ábden sastyrdy. Ábsattar aǵanyń janyna jaqyndap, basqalaryna estirtip turyp, ol kisiniń diplomatiialyq laýazymy menikinen joǵary bolǵanymen ekinshi hatshy bolsam da Úndistan boiynsha myna delegatsiiaǵa jaýapty men ekenimdi, mynadai tótenshe, qaterli jaǵdai ornaýyna bailanysty delegatsiia múshelerin qaýipti jerden alyp ketip, elge aman-esen jetkizý tikelei meniń mindetim ekenin, qulpytastaǵy jazýdy fotoǵa túsirip-aq ala alatynymyzdy, kerek bolǵan jaǵdaida Elshiliktiń kúshimen basqa beibit kúnderi qaǵazǵa da túsirip, salyp jiberetinimizdi, eger de maǵan jasy kishi dep qarap, aitqanyma kónbeitin bolsa basqasha kóndirip, biraq ta elge aman barǵan soń ekinshi qaita shetelge shyǵartpaýǵa kúsh salatynymdy jetkizdim. Muny estigen Ábsattar aǵa endi ǵana oianǵandai «Nábi durys aitady» dep maǵan qoldaý kórsetip edi, qalǵandary da moiynsunyp, kólikke qarai bet aldy. Sondai qysylyp turǵan sátte amanatty eske alyp, quran oqyla bastalýy da kashmirikterdiń odan saiyn qobaljýyn kúsheitip jiberdi. Ondai jaǵdaida saqtaný úshin árbir minýtty emes, tipten sekýndty paidalanýdyń ózi qymbat ekeni túsinikti de ǵoi. Sodan kólikke otyryp alyp, Gýlmargke jettik. Bazar ortasyndaǵy tar joldan aman ótsek dep ishtei tilep otyrdym. Óitkeni aldyńǵy kólikti toqtatyp tastasa bolǵany kolonna qorshaýda qalatyny belgili ǵoi. Gýlmarg degen demalys orny ásemdigimen kóz tartyp, qatty unady. Ol jerde biraz bolyp, jaǵdai tynyshtalynǵanyna orai qonaqúige keldik. Ertesine Kshmir ýniversitetinde Halyqaralyq seminar ótti.
Kashmir provintsiiasynyń gýbernatory Girish Saksina men Bas ministr Farýh Abdolla qonaqasy berip, delegatsiiany qabyldady. Qonaqasyǵa bizben birge Bilim jáne ǵylym, densaýlyq saqtaý, aýylsharýashylyq ministrleri, sondai aq Kashmir ýniversitetiniń rektory M.Zabiri jáne basqa da ǵalymdar qatysty. QD qabiriniń basyna eskertkish qoiý, Srinagarda onyń atyna kóshe berý máselesi áńgime boldy. Qulyptasty eki el birlesip qoisaq degen usynys berildi.
Abdýlla Forýhtyń ákesi jyly Kashmirge aýyp kelgen qazaqtardy jyly qarsy alyp, Parlamentte sóz sóilep, olarǵa kómek pen járdem bergizý týraly bastama kótergendigi atalyp, delegatsiia ol kisiniń beiitiniń basyna soǵyp, quran baǵyshtady.
Erteńine Kashmir ýniversitetinde IýNESKOnyń Úndistandaǵy Elshilik uiymdastyrǵan halyqaralyq konferentsiia ótti. Kashmirge óner, mádeniet pen qatar baq, baýbaqsha jasaý, aǵash egýdi ashyp kelgen. 1532-1551 jyly QR Kashmirdi bilegeni atalyndy. QR 1540 jyly Kashmirdi bir oq shyǵarmai alǵan.
Avtobýs keshki de Pir Pandjit etegindegi bir qalashyqqa kelip toqtady. Meiramhanada bir saǵattai aialdap, qaita jolǵa shyqtyq. Simla, Pandit eldimekenderi jolai kezdesti. Sapar 30 mamyr kúni aiaqtaldy. Pir-Pandjal jotalarynyń arasynda jazyqtaǵy Djammý-Kashmir shtatynyń astanasy Sirnagarda.
Q.D. esimin nelikten sońynda «i» árpinsiz jazasyz?
Bizge jetken tarihi jádiger Tarih i Rashidi shyǵarmasynyń aǵylshyn tilindegi nusqasynda onyń esimi Q.Dýlati emes, Q.Dýlat dep atalynady. Sol kúiinde paidalanýdyń ornyna ony bizdiń keibir ǵalymdarymyz men zertteýshilerimiz parsynyń dástúrine salyp, sońyna «i» árpin qosyp jazýdy ádetke ainaldyryp aldy. Bir qaraǵanda onda turǵan eshteńe joq qoi dep oilýǵa bolar edi. Alaida bul ustanymymyzben biz bir tarihi tulǵadan eki tulǵany qoldan jasap alǵandai sezim qaldyrady. Qanshama jyldardan keiin zertteýshiler biri Dýlati esimdi, ekinshisi Dýlat esimdi tulǵalardy izdep, ýaqyttaryn ketirýi ábden múmkin ǵoi.
Q.D. tulǵasyn óz ýaqytyna sai qalai sipattar edińiz? Q.D. ómir joly men onyń shyǵarmalarynan qandai tálim-tárbie jáne búgingi syn asý turǵysynan alyp qaraǵanda qandai sabaq alýǵa bolady?
QD «Tarih i Rashidi» atty eńbegi 4-5 ǵasyr boiy kóshirilip, dúnie júzi elderine taralǵan. Alǵash 1895 jyly Londonda D.Ross aýdaryp bastyrǵan. QRda qordyń uiymdastyrýymen parsy tilinen qazaq tiline aýdaryldy.
- Kez kelgen halyqaralyq hatty qazaq jáne aǵylshyn tilinde joldaitynmyn degenińiz riza qyldy. Áli kúnge memlekettik til qoldanysyn orys tiliniń qoldanys deńgeiine deiin jetkize almai almai otyrǵan elimiz úshin bul úlgi tutarlyq qadam dep esepteimin. Jalpy, qazir bizdiń Elshilikterde memlekettik tildiń ahýaly qandai? Ózińiz siiaqty til janashyrlary kóp pe, az ba? Diplomatiia salasynda júrgenińizde basshylyq tarapynan memlekettik til qoldanysyn arttyrýǵa janashyrlyq pen belsendilik tanytýda erekshe esińizde qalǵan jaittar jaiynda ne aita alasyz?
Elshilikterdegi memlekettik tildiń ahýaly jaiynda Syrtqy ister ministrliginen (SIM) bilgen jón bolar. Til janashyrlaryna keler bolsaq, olar ministrlikte de, Elshilikterde de az emes árine. Bul turǵyda óz erik-jigerlerimen, erek ustanymdarymen is-júzinde naqty qoldaý kórsetip, ónege kórsetken basshylardyń jadymda qalǵan batyl áreketterin atap ótkim keledi. Aitalyq burynǵy Syrtqy ister ministri Mihail Isenálievtiń janyna jaqyn júrip, tálim-tárbiesin alýdyń ózi úlken mektep bolatyn. Ol kisi kezdesýlerde ǵana emes, sondai-aq ministrliktiń túrli jiyndar, is-sharalarynda mindetti túrde qazaq tilinde sóileitin edi. Q.Toqaev ministr bolyp turǵanda diplomatiia salasynda qazaq tiliniń qoldanysy arttyrý men gorizontyn keńeitý jolynda óte kóp ister atqaryldy. Ol kisi qazaqsha jazylǵan hattarǵa, sonyń ishinde aǵylshynsha nemese frantsýzsha tilderinen tikelei qazaq tiline tárjimelengen hattardy nelikten orysshasy joq dep qaitarmaityn. Sol kezeńderi qazaq tilin qoldaný aiasyn keńeitip, kólemin arttyrý mólsherin 2000 jyldary 17%-dan 60%-ǵa kóterý arqyly SIM basqa minstrlikter arasynda kóshbasshysy bolǵan edi. Ministrlikte komissiia qurylyp, diplomattardyń qazaq tilin meńgerýin jetildirý deńgeiin jylyna eki retten tekserip otyrý arqyly attestatsiialar ótkizý, eldiń betke ustar bilikti tulǵalarymen (Sh.Murtaza, Á.Mámbetov, A.Seidimbek jáne basqalar) árbir juma saiyn qazaq tiliniń damýy tóńiregindegi kezdesýler men suhbattar uiymdastyrý, sondai-aq qazaq tilinde analitikalyq aqparattar jazý jarysyn ótkizý, Qazaqstandaǵy shet memleketter Elshilikterine orys nemese aǵylshyn tilderimen qatar qazaq tilinde notalar joldaý syqyldy kóptegen jańashyldyqtar iske asyryldy.
Bul rette keibir basshylar hattyń oryssha mátininiń joqtyǵyn syltaýratyp, hattardy keri qaitaratyn kezderi bolyp turatynyn atai ketken jón. Jáne de ony kóbine jasaityndar arasynda qazaq tilinde jazbasa da erkin sóilei alatyn qazaq basshylardyń jii kezdesetini kúiindiretini ras. Sondai basshylardyń biri qazaqsha jazylǵan hatty sol kezdegi Syrtqy ister ministriniń orynbasary Jigalovtyń aldyna barýyna bóget jasap-aq tyrysqanyn qaiteiin, erteńine sol kezderi Mysyrda Elshi bolǵan Taijannan qazaqsha kelgen hatqa V.Jigalov qazaq tilinde jarty bettei buryshtama jazyp berýi bir jaǵynan kútpegen tosyn syi bolsa, ekinshi jaǵynan kezikken qiyn jaǵdaidan ońai shyǵýǵa septigin tigizdi. Sondai-aq orys tildi A.Shákirov Úndistanda Elshi bolyp otyrǵanda Qazaqstan men Úndistan úkimetaralyq ekonomikalyq yntymaqtastyq komitetiniń teń tóraǵasy A.Shkolniktiń atyna arnap, qazaq tilinde jazǵan hatyma múdirmesten qol qoiyp berip, riza qylǵany este jattalyp qalypty. Bul jerde A.Shkolnikke arnap jazylǵan qazaqsha hatty qaitaryp, oryssha jazylýyn talap etken basshylardyń bolǵanyn atai ketken jón. Orys tildi N.Dánenov Parijde Elshi bolyp istegende hattardy qazaqsha jazýyma jan-jaqty qoldaý kórsetip, qolailylyq týdyrýǵa tyrysqan edi. Bir kezderi QR Syrtqy ister ministriniń orynbasary bolǵan A.Smirnov QR Syrtqy ister ministrligindegi alǵashqy Qazaq-orys diplomatiialyq sózdigin shyǵarý uiymdastyrýshylyq jumysyn qolǵa alǵanymda onyń eń ózekti máselesi qarjylandyrýdy sózge kelmesten sheship bergenin de til janashyra retindegi izgiligi retinde umyta almaimyn.
- Úkimet basyndaǵy adamdardyń, elshilerdiń, tipti, keibir aqyn-jazýshylardyń balalary ana tilinen jyraqtap qalyp jatady. Oǵan biri ortany, biri ýaqytty sebep qylady. Sizdiń balalar bul jaǵynan qalai?
Syltaý, sebepti izdesek tabyla beredi emes pe? «Maqtanǵan jigitti úiinde syna» degen halqymyzdyń tárbiielik máni bar ulaǵatty sózin qaperge alar bolsaq, óz basym ózimnen bastap, otbasy músheleriniń qazaq tilin qoldanyp, damytýy jolyndaǵy qazaq retindegi jaýapkershilikti jaqsy túsinemin. Sondyqtan da eń aldymen otbasy, oshaqqasynda qazaq tiline degen adaldyǵymdy saqtaýǵa erekshe qaraý jáne is-júzinde bar kúsh jigerimdi salý ádetke ainalǵan. Aitalyq meniń jarym Orynjan maǵan Máskeýde alǵash kezdeskeninde qazaq tilinde sóilemek tuǵyly qazaqsha uqpaityn de edi. Ol kezde ol Ýkrainanyń Vinnitsa qalasyndaǵy Pedagogikalyq institýtta orys tili fililogiiasyn oqityn. Sóitsem bala kezinen orys mektebinde oqyp, únemi orys pen nemis dostarymen qarym-qatynasta bolǵandyqtan qazaq tilin múldem bilmeitin bolyp shyqty. Sodan qolymnan keler bar ádis-ailalardy salyp, qazaq tilin úiretýge kiristim. Bul turǵyda Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýniversitetinde (HDÝ) stýdent bolyp júrip, oqýǵa kelip, ózimmen aralasqan kóptegen qazaqsha bilmeitin qazaq jastaryn birde-bir kitap betin ashpai-aq qazaq tilinde sóiletýge yqpal etip, jinaǵan igi tájiribem de bartyn. Odan basqa Máskeýden Almatyǵa kóshkenimizde páter bolmaǵandyqtan jubaiymdy tuńǵyshymmen birge ýaqytsha Qyzylorda oblysynyń Jańatalap sovhozyndaǵy ata-anama qaldyra turǵanymnyń kóp paidasy tidi. Aýyldaǵy mektepte orys tilin mamany tapshy bolǵandyqtan Orynjandy sabaq berýge shaqyrǵan eken. Bir jylda ol aýyl balalaryna orys tilin jaqsylyp úiretip qana qoimai, sonymen qatar qazaq tilin de tereń meńgerip shyqty. Qazaq politehnikalyq institýtynda (QazPTI) eki jyl matematikadan dáris oqyp, 1985 jyly HDÝ aspirantýraǵa attandym. Aldymen bir jyl taǵylymdamadan ótip, artynan úsh jyl boiy aspirantýrada boldym. Máskeýde úlken qyzym Saltanat pen ulym Mádi balabaqshaǵa barǵanymen úide olarmen qazaqsha sóilesýge bar kúsh-jigerimizdi saldyq. Onyń ústine anam hat jazǵan saiyn qazaqsha umyt qalmasyn dep eskertip otyratyn boldy. Sodan olar qos tildi birdei meńgerip ósti. Almatyǵa kelgenimizde qyzymdy qazaq mektebine, ulymdy qazaqsha balabaqshaǵa berdim. Ol kezderi Almatyda balabaqshamen, sonyń ishinde ásirese qazaq tilindegi balabaqshamen jaǵdai óte qiyn eken. QazPTI-diń Káspodaq uiymynyń bastyǵyna ótinishpen shyqsam olarda qazaq tilinde balabaqsha joq ekenin, tek orys tilindegi balabaqshaǵa oryn taýyp bere alatynan aitty. Men «Máskeýden otanyma oralyp turyp, balalarymdy qalaisha orys tilindegi balabaqshaǵa beremin? Qazaqshasyn taýyp ber.» degen talap qoidym. Oǵan ol qazaqsha balabaqshany ashýǵa bolashaqta kirisetinderin, ózim tapqan qazaqsha balabaqshaǵa QazPTI atynan ótinish hatpen shyǵatyndaryn ýáde etti. Sodan izdep júrip, Jazýshylar odaǵynyń «Aqbota» balabaqshasyna ulymdy ornalastyrdym. Máskeýde batyl, sairap turǵan qyzym Saltanat aýylda úsh ai turyp kelip, Almatydaǵy qazaq mektebine bara bastasymen, kóp suraqtar qoiyp, oilandyryp tastap júrdi. Aitalyq, bir kúni «Qońyraý shalyna salysymen barlyq bala nelikten oryssha sóilep ketedi?» dep surady. Oǵan men «Olardyń saǵan qatysty aitqandaryna qazaqsha jaýap bere ber. Óziń birdeńe aitatyn bolsań tek qazaqsha sóile.» degen aqyl berdim. Taǵy birde «Matematika kitabyndaǵy esepterde nelikten tek orys ul, qyzdarynyń esimderi berilgen de, qazaqsha attar múdem joq?» dep surady. Kitapty ashyp qarasam rasymen de solai eken. Eresek avtorlar men muǵalimder kóńil bólmegen máseleni birinshi synyptyń balasy ańǵarǵanyna tań qaldym. Avtorlar qatelesip, umyt qaldyrǵan ǵoi, keiin jóndeledi» dep jaýap qatýǵa týra keldi. Úndistanǵa diplomatiialyq qyzmetke jibergende amalsyzdan Resei Elshiliginiń mektebine berýge májbúr boldyq. Óitkeni bizdiń Elshilikterde mektepter bolmaityn. Alaida qazaq mektebinen kelgen ul men qyzym sabaqty beske oqyp, oqý ozaty atandy. Iaǵni, ul qurmet taqtasyna ilinse, qyzym mektepti Altyn medalmen aiaqtady. Almatyda dúniege kelgen kishi qyzym Mólder da 5-shi synypqa sheiin qazaqsha oqi kelip, orys mektebine aýysty. Keiin oqýyn Máskeýdegi mektepte jalǵastyrdy. Sóitip balalarym aǵylshyn, orys jáne frantsýz tilderinde birneshe joǵary oqý oryndaryn támamdap, diplomdar aldy, iaǵni 4 tildi (qazaq, orys, aǵylshyn jáne frantsýz) jetik biledi. Úili-barandy bolysymen olar men salǵan dástúrdi jalǵastyryp, balalaryna orys, aǵylshyn tilderimen qatar qazaq tilin úirenýge basymdyq berýde.
- Talai ýaqytyńyz shetelderde ótti. Ózimizge ol elderden neni úlgi tutasyz, neden saqtandyrasyz?
Diplomatiialyq qyzmet etken elderden bizge úlgi tutarlyq dúnie kóptep sanalady. Atap aitsaq eń aldymen olardyń memlekettik tilderin óz elderinde saqtap, damytyp jáne jetildirip qana emes, sondai-aq elderinen tys shet memleketterdegi qoldanys aiasyn arttyrýǵa kúsh jigerlerin salyp, orasan zor kóńil bólip otyrǵandary kóńil aýdararalyq nárse der edim. Ol úshin myqty tetik bolyp tabylatyn mádeni diplomatiialaryn júzege asyrýdyń róli men mańyzy óte joǵary. Bul turǵyda ásirese Frantsiianyń oń nátijelerinen úlgi alý mol paidasyn bereri anyq. Búgingi ǵalamdanýdyń zamanýi áleminde mádeniet halyqaralyq saiasat pen «Jumsaq kúshtiń» mańyzdy ajyramas quramyna ainalyp otyrǵanyn bilemiz. Iaǵni, mádeniet álemde «Jumsaq kúsh» atty uǵym paida bolysymen diplomatiianyń mańyzdy resýrsyna ainala bastady. Bul rette mádeni diplomatiia dep memlekettiń ózindik saiasi, diplomatiialyq maqsattaryna qol jetkizý jolynda qolyndaǵy bar nemese arnaiy ornatylǵan mádeni, qoǵamdyq jáne ǵylymi bailanystardy paidalanýyn ataimyz. Ol ózi joǵary (ádebiet, óner, bilim berý) jáne buqaralyq (televidenie, kino, pop mýzyka, oiyn saýyq indýstriiasy) mádenietti qamtidy. Iaǵni, mádeni diplomatiia elder men halyqtar arasynda ózara túsinistikti jaqsartyp, áleýmettik mádeni yntymaqtastyqty keńeitip qana qoimai, memleket múddelerin alǵa bastyrýǵa batyl qoldanylatyn boldy. Búgingi tańdaǵy mádeni diplomatiia bastamalary sheńberinde ónerden teatr, kinematografiia, mýzyka, bi, músin, kórkemsýret, kórme, EKSPO halyqaralyq kórmesi, bilim berý baǵdarlamalarynan akademiialyq jáne ǵylymi almasý baǵdarlamalary, shetelderdegi til úirený baǵdarlamalary, ádebietten shetelde kitaphana ashý, ulttyq shyǵarmalardy shet tilderine aýdarý, shetelde mádeni baǵdarlamany jáne jańalyqtardy transliatsiialaý, dini diplomatiia, sonyń ishinde dinaralyq dialog qarastyrylýda. Sonymen qatar qarapaiym adamdar arasynda mádeni jáne akademiialyq almasýlar, granttar men stipendiialar bólý, treningter men konferentsiialarǵa shaqyrý, sondai-aq aqparat taratý arnalaryna qol jetimdilik jasaý kómegimen uzaqmerzimdi ózara qarym-qatynas qurý mádeni diplomatiia negizgi baǵyttarynyń negizin quraýda. Sóitip mádeni bailanystar memlekettiń qaýymdyq diplomatiiasynyń tiimdi tetigine ainalyp, eldiń jaǵymdy imidjin qalyptastyrýǵa úlken úles qosa alatyn kúshke ainalýda. Mádeniet arqyly árbir ult óziniń qundylyqtary men ideialaryn tanystyryp, bolmysyn álemge tanytýdy jolǵa qoiýǵa tyrysýda. Atap aitsaq Ulybritaniia mádeni diplomatiiasy arqyly ózderiniń eli týraly sheteldikterdiń kóbirek aqparat alýlaryn arttyrýǵa, óz eli men qundylyqtary týraly oń piǵyl qalyptastyrýǵa, eline týrizm men oqý úshin adamdardy tartýǵa, shetelde óz taýarlaryn ótkizýdi alǵa bastyrýǵa, saiasi odaqtastar men sheteldik investitsiiany tartýǵa umtylýda.
Mádeni diplomatiiaǵa yqpal etetin faktorlarǵa syrtqy saiasat basymdyqtary, oń imidjini qalyptastyrýǵa umtylys, el tarihy, mádeniet saiasatynyń resýrstary men qarjylandyrý, álemde eldiń memlekettik tiliniń taralýy men tanymaldyǵy, sondai-aq eldiń kommertsiialyq múddesi jatatyny belgili. Bul turǵyda halyqaralyq mádeni almasýlar aiasynda óz qyzmetiniń negizgi tetikteri retinde bilim berý, ǵylymi, mádeni jobalardy paidalana otyryp, óz memleketiniń saiasi baǵdaryn júzege asyratyn, shetelde eliniń oń kelbetin qalyptastyratyn, mádeni bailanystarmen ainalysatyn, shetelde óz elin, tilin jáne mádenietin tanystyryp, olardy nasihattaityn uiym kóp jaǵdaida sheteldik «Mádeniet ortalyǵy» dep atalatyny málim. Iaǵni, «Mádeniet ortalyǵy» uzaq merzimdik perspektivada syrtqy mádeniet saiasatyn eń tiimdi jolmen júzege asyratyn airyqsha qurylym retinde mádeni almasýdyń naqty maqsattaryna eń tiimdi jolmen jetkizedi dep eseptelinýde. Aitalyq kóptegen memleketter búginde shet memleketterde ashqan «Mádeni ortalyqtaryna» sol elderdegi qoǵamdyq pikirge yqpal etý dominantalyq obekt retinde qarastyrýda. Mundai uiymdardyń artyqshylyǵy sonda, olar óz eliniń syrtqy saiasatynan shyǵa otyryp, kóbine tańdaýly aýditoriia túzý arqyly mádeniet saiasatynyń maqsattaryn esepke ala otyryp, óz betinshe óziniń qyzmetin retke keltire alady.
Dúniejúzinde keń aýqymdy ókildikteri bar eń iri «Mádeniet ortalyqtar» retinde «Frantsýz aliansyn» (1883 jyldan beri), «Britan keńesin» (1934 jyldan beri), «Gete-institýtyn» (1951 jyldan beri) ataýǵa bolady. Ispaniiany álemniń kóp elderinde qurylǵan «Servantes institýty» tanytady. Sońǵy onshaqty jyldar ishinde RF-nyń «Rossotrýdnichestvo» jáne Qytaidyń «Konfýtsii institýty» qaryshtap damyp, belsendilikterin qarqyndy arttyrýda. Atalǵan uiymdardyń mártebeleri birtekti emes. Biraq kóbine olar óz elderindegi SIM-niń qurylymyna kiredi nemese oǵan baǵynady. Olardyń qataryna mysalǵa «Frantsýz institýty», «Britan keńesi», «Gete-institýty» jatady. Qoǵamdyq kommertsiialyq emes uiym «Frantsýz aliansy» bolsa Frantsiianyń SIM-i men yntymaqtastyqta áreket etkenimen oǵan baǵynbaidy. Ádette kóp Mádeni ortalyqtar mártebeleri boiynsha úkimettik emes uiymdar bola tura memleket tarapynan eleýli qarjylyq qoldaý taýyp otyrady. Óitkeni olar shetelderde eliniń ókili bola turyp, ara-aǵaiyndyq áreketimen eń aldymen memlekettik múddeniń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Iaǵni, olardyń maqsattary óz eliniń syrtqy mádeni saiasatynyń mindetterine sai keledi. Sol maqsattarǵa qol jetkizý úshin tetik retinde bilim, ǵylym, mádeniet, óner belsendi paidalanylýda. Mádeni bailanystar syrtqy saiasi qyzmet tetiginiń eń bir kúshti de, eń ikemdi quraldarynyń biri retinde Qazaqstannyń álemdegi jaǵymdy da, obektivti kelbetin qalyptastyrý jolynda jumys jasaýy qajet dep oilaimyn. Bul turǵyda Dinmuhanbet Qudaibergenov syqyldy týma talanttardy barynsha tiimdi paidalanýdyń orasan zor múmkindigin jiberip almaý qajet dep bilemin. Mádeni diplomatiianyń ómirsheńdigin búgin ǵana baiqap otyrǵanymyz joq. Sonaý erte zamanda da óziniń igilik izderin qaldyryp otyrǵanynyń kýásin Indoneziia tarihynan taba alamyz. 1374 jyly Samarqandtan Indoneziiaǵa kelip, Demak qalasynda alǵashqy meshitti salǵan Ibragim Málik pen onyń zamandastary qalǵan segiz áýlielerdiń biliktilikteri men kásipqoilyqtarynyń arqasynda islam dini jaiylǵan. Olar islam dini salasyndaǵy ilimderimen qatar jergiliktilermen aýyl sharýashylyǵy, meditsina jáne kásipkerlik salalaryndaǵy bilimderimen bólisken. Búginde 17500 araldan turatyn arhipelagtaǵy 260 million turǵynnyń 94%-y musylman sanalady.
Neden saqtandyrý kerektigine keler bolsaq, óziniń ana tilinde sapaly bilim alýdy qamtamasyz ete otyryp, jarysqa qabiletti bola bilý jáne ǵalamdaný zamany aiasynda bolyp jatqan álemdegi geosaiasi jáne geoekonomikalyq ózgeristerdiń aýanyn aldyn-ala baiqap, syn-asýlaryna tótep bere alýǵa jol silteýmen qatar, olardy eńserýdiń jolyn dóp basyp aiqyndai alatyn jarysqa qabiletti «oilaý ortalyqtaryn» kóbeitýdi jolǵa qoiýdy keshiktirip almaý qajet dep uǵamyn. Onsyz damý múldem qiyn bolady. Damýda joly bolǵan jetekshi elderdiń jaǵdaiyna kóz júgirtsek olar «oilaý ortalyqtaryn» dúniege ákelýde erte qamdanǵandaryn baiqaimyz. Aitalyq HH ǵasyrdyń basynda Ulybritaniianyń álemdik saiasattaǵy jetekshilikke ie bolýy úshin Londonda 1884 jyly «oilaý ortalyǵy» bolyp qurylǵan Fabian qoǵamnyń róli zor bolǵanyna kúmán joq. Ol sol kezeńdegi «oilaý ortalyqtarynyń» jumys isteý qaǵidalaryn anyqtap bergen edi. Ulybritaniiiany qýyp jetýge asyqqan AQSh halyqaralyq beibitshilik jolyndaǵy Karnegi qory dep atalatyn (Carnegie Endowment for International Peace) «oi ortalyǵyn» 1910 jyly qurdy.
«Oilaý ortalyqtary» men biliktiń tek sinergiiasy ǵana sol eldegi oǵan degen suranystyń eń jarqyn kriteriin aiqyndap, olardyń kóptegen memleketterdegi qoǵamdyq saiasi, ekonomikalyq jáne basqa protsessterge tigizgen yqpaly burynnan bar tórt júieden (atqarý, zań shyǵarýshy, sot biligi jáne BAQ) táýelsiz erekshe «besinshi» bilik júiesiniń bólinip shyǵýyna alyp keldi. Jáne de memlekettiń damýy «oi ortalyqtarynyń» kóptigine tikelei proportsionaldy bolyp otyr. Muny 260 milliondai turǵyny bar Indoneziia men 30 milliondai ǵana halqy bar onyń kórshisi Malaiziiany salystyrý arqyly da kórýge bolady. Analitikalyq ortalyqtar sanynyń kúrt shapshań ósýi negizinen burynǵy KSRO men AQSh, eki álemdik shekten tys derjavalardyń ǵalamdyq qarama qarsy turýy kezinde beleń alǵan bolatyn. Aitalyq KSRO ydyrar aldynda qurylǵan 1 myńǵa tarta analitikalyq ortalyqtardyń ¾ -i amerikandyq bolsa, ¼- keńestiki bolyp kelgen. Iaǵni, eki lager jarysynyń nemen aiaqtalýyna «oilaý ortalyqtarynyń» qosqan úlesi az emes dep esepeteimiz. Bul rette atai ketken jón, AQSh-tyki negizinen saiasi partiialarmen, biznespen, bailanysqan memlekettik emes uiymdar bola kelip, azdaǵan bóligi ǵana resmi memlekettik qarjylandyrý alyp turdy jáne memlekettik agenttik boldy. KSRO-daǵylar Ǵylymi zertteý institýttar men túrli JOO-lar janyndaǵy mekemelerge jiystyryldy.
Reseidiń analitikalyq ortalyqtaryn kóbeitýde belgili bir jetistitkeriniń bar ekendigin joqqa shyǵarý qiyn. Alaida osydan úsh jyl buryn Pensilvan ýniversitetiniń júrgizgen jyl saiynǵy zertteýleriniń nátijesinde áleýmettik baǵdarlamalar men júielerdi zertteý baǵdarlary sheńberinde 1835 amerikalyq, 1150 batys eýropalyq «oilaý ortalyqtarynyń» janynda tek 122 reseilik «oilaý ortalyqtarynyń» bar ekendigi jariia etildi. Sondai aq zertteýler amerikalyq jáne batys eýropalyq ortalyqtardyń dástúrli túrde sotsiologiiada, ekonomikada, saiasat taný men jappai psihologiiada myqty ekendikterin, reseilik analitikter mektepteri áskeri iste, strategiialyq josparlaý men barlaýda myqtylyǵyn kórsetken. Sóite tura, álemdik «oilaý ortalyqtary» máselesindegi ótken onjyldyqtyń negizgi «jańalyǵyna» Qytaidyń shapshań aiaq alysyn jatqyzýǵa bolar edi. AQSh, Batys Eýropa jáne tipten Reseige qaraǵanda óte álsiz ustanymmen start alǵan Qytai ótken onjyldyqta óziniń intellektýaldyq jáne analitikalyq áleýetin birneshe márte ósire aldy. 2008 jyly 74 qana «oilaý ortalyǵymen» Argentinadan (122), Úndistannan (121) jáne Ońtústik Afrika Respýblikasynan (87) qalyp qoiǵan Qytaida arada 8 jyl ótisimen 435 tolyqqandy jáne álemge tanymal «mily tankter» paida bolǵan. Iaǵni, «oilaý ortalyqtardyń» is júzinde 6 ese óskeni baiqalady. Onyń ústine Pensilvan ýniversitetiniń baǵalaýy boiynsha olardyń úsheýi álemniń eń úzdik top-50 analitikalyq ortalyqtar qataryna engen. Salystyrar bolsaq Reseiden tek Karnegi qorynyń máskeýlik ókildigi ǵana engen eken. Onyń ózin formaldy reseilik dep ataǵanmen reseilik múddeni qorǵaidy dep aitýdyń ózi kúrdeli másele. Reseilik bilikke «analitikalyq jazbalar» daiyndaityn sheteldikterden turatyn ol mekemede 2008 jylǵa deiin reseilik direktor da bolmaǵan. Qalǵan reseilik analitikalyq ortalyqtar tipti reitingtiń alǵashqy júzdigine de kire almapty. Álemdik 100 eń kúshti analitikalyq ortalyqtar arasynda AQSh-tyń 16, Ulybritaniianyń 12, Almaniianyń 9 jáne QNR-dyń 6 «oilaý ortalyqtary» bar bolyp shyqty.
Endi batystyqtar Qytaidy ńintellektýaldyq shepbuzýshylyǵyna qarap otyryp, «qytai qateri» jaiynda áńgime qozǵai bastaýda. AQSh pen Eýropanyń negizgi qorqynyshy Qytaidyń Batystan naqty ǵylymi-tehnikalyq, saiasi jáne mádeni bólektenip, óz betinshe bolýyn qosa alǵanda batys ǵalamdyq jobasy boiynsha túpkilikti jeńiliske ushyraýdyń múmkin bolarlyq nusqasynda bolyp otyr. Bul álemdegi aǵymdyq geoekonomikalyq jáne geosaiasi ara-salmaqtyń radikaldy ózgerisine ákelýi ábden yqtimal. Osy tektes «oilaý ortalyqtarynyń» ǵalamdyq taitalasýynan týyndaityn batys pen qytai intellektýaldyq oilarynyń ǵalamdyq deńgeide qarama-qarsy turýyn qazaq biligi men sarapshylyq qaýymy qaitalanbas shans retinde óz paidasyna sheshýge tyrysýy tiis.
Sóz joq, XXI ǵasyrdaǵy «ideialar talas-tartysy» XIX nemese HH ǵasyrdaǵylarǵa qaraǵanda odan saiyn shieleniste ótip jatyrǵanyn kórip otyrmyz. Óitkeni jańa aqparattyq keńistik úshinshi álem elderin múldem jańa deńgeige alyp shyqty. Olar bilim men tehnologiialarǵa qol jetimdilikke qol jetkizýdiń barshasyna birdei jaǵdaiyna ie bola bastaýda. Ony olardyń demografiialyq jáne resýrstyq áleýetterine kóbeiter bolsaq, munyń bári álemde jýyq arada tanymastai orasan ózgeristerge ákeletini ótirik emes. Iaǵni, Úndistan, Ońtústik Shyǵys Aziia, tipten Latyn Amerika men Afrika elderi «oilaý ortalyǵyn» qurýdaǵy qytai jetistigin qaitalaýy ábden múmkin. Demek, álemdik masshtabtaǵy batys ǵalamdyq jobalardyń gegemoniiasyna shyn mánisinde krest qoiylyp ta qalýynyń aýyly alys emes. Demek, biz de uly kóshten qalyspai, ózimizdiń intellektýaldyq áleýetimizdi saqtaý jáne ony eselep arttyrý mindetin álemniń barlyq elderi úshin intellekt pen birdei múmkindikterdiń úlestirilgen jańa álemge sai alǵa bastyrýǵa tiispiz.
- Kez kelgen halyqaralyq hatty qazaq jáne aǵylshyn tilinde joldaitynmyn degenińiz riza qyldy. Áli kúnge memlekettik til qoldanysyn orys tiliniń qoldanys deńgeiine deiin jetkize almai almai otyrǵan elimiz úshin bul úlgi tutarlyq qadam dep esepteimin. Jalpy, qazir bizdiń Elshilikterde memlekettik tildiń ahýaly qandai? Ózińiz siiaqty til janashyrlary kóp pe, az ba? Diplomatiia salasynda júrgenińizde basshylyq tarapynan memlekettik til qoldanysyn arttyrýǵa janashyrlyq pen belsendilik tanytýda erekshe esińizde qalǵan jaittar jaiynda ne aita alasyz?
Elshilikterdegi memlekettik tildiń ahýaly jaiynda Syrtqy ister ministrliginen (SIM) bilgen jón bolar. Til janashyrlaryna keler bolsaq, olar ministrlikte de, Elshilikterde de az emes árine. Bul turǵyda óz erik-jigerlerimen, erek ustanymdarymen is-júzinde naqty qoldaý kórsetip, ónege kórsetken basshylardyń jadymda qalǵan batyl áreketterin atap ótkim keledi. Aitalyq burynǵy Syrtqy ister ministri Mihail Isenálievtiń janyna jaqyn júrip, tálim-tárbiesin alýdyń ózi úlken mektep bolatyn. Ol kisi kezdesýlerde ǵana emes, sondai-aq ministrliktiń túrli jiyndar, is-sharalarynda mindetti túrde qazaq tilinde sóileitin edi. Q.Toqaev ministr bolyp turǵanda diplomatiia salasynda qazaq tiliniń qoldanysy arttyrý men gorizontyn keńeitý jolynda óte kóp ister atqaryldy. Ol kisi qazaqsha jazylǵan hattarǵa, sonyń ishinde aǵylshynsha nemese frantsýzsha tilderinen tikelei qazaq tiline tárjimelengen hattardy nelikten orysshasy joq dep qaitarmaityn. Sol kezeńderi qazaq tilin qoldaný aiasyn keńeitip, kólemin arttyrý mólsherin 2000 jyldary 17%-dan 60%-ǵa kóterý arqyly SIM basqa minstrlikter arasynda kóshbasshysy bolǵan edi. Ministrlikte komissiia qurylyp, diplomattardyń qazaq tilin meńgerýin jetildirý deńgeiin jylyna eki retten tekserip otyrý arqyly attestatsiialar ótkizý, eldiń betke ustar bilikti tulǵalarymen (Sh.Murtaza, Á.Mámbetov, A.Seidimbek jáne basqalar) árbir juma saiyn qazaq tiliniń damýy tóńiregindegi kezdesýler men suhbattar uiymdastyrý, sondai-aq qazaq tilinde analitikalyq aqparattar jazý jarysyn ótkizý, Qazaqstandaǵy shet memleketter Elshilikterine orys nemese aǵylshyn tilderimen qatar qazaq tilinde notalar joldaý syqyldy kóptegen jańashyldyqtar iske asyryldy.
Bul rette keibir basshylar hattyń oryssha mátininiń joqtyǵyn syltaýratyp, hattardy keri qaitaratyn kezderi bolyp turatynyn atai ketken jón. Jáne de ony kóbine jasaityndar arasynda qazaq tilinde jazbasa da erkin sóilei alatyn qazaq basshylardyń jii kezdesetini kúiindiretini ras. Sondai basshylardyń biri qazaqsha jazylǵan hatty sol kezdegi Syrtqy ister ministriniń orynbasary Jigalovtyń aldyna barýyna bóget jasap-aq tyrysqanyn qaiteiin, erteńine sol kezderi Mysyrda Elshi bolǵan Taijannan qazaqsha kelgen hatqa V.Jigalov qazaq tilinde jarty bettei buryshtama jazyp berýi bir jaǵynan kútpegen tosyn syi bolsa, ekinshi jaǵynan kezikken qiyn jaǵdaidan ońai shyǵýǵa septigin tigizdi. Sondai-aq orys tildi A.Shákirov Úndistanda Elshi bolyp otyrǵanda Qazaqstan men Úndistan úkimetaralyq ekonomikalyq yntymaqtastyq komitetiniń teń tóraǵasy A.Shkolniktiń atyna arnap, qazaq tilinde jazǵan hatyma múdirmesten qol qoiyp berip, riza qylǵany este jattalyp qalypty. Bul jerde A.Shkolnikke arnap jazylǵan qazaqsha hatty qaitaryp, oryssha jazylýyn talap etken basshylardyń bolǵanyn atai ketken jón. Orys tildi N.Dánenov Parijde Elshi bolyp istegende hattardy qazaqsha jazýyma jan-jaqty qoldaý kórsetip, qolailylyq týdyrýǵa tyrysqan edi. Bir kezderi QR Syrtqy ister ministriniń orynbasary bolǵan A.Smirnov QR Syrtqy ister ministrligindegi alǵashqy Qazaq-orys diplomatiialyq sózdigin shyǵarý uiymdastyrýshylyq jumysyn qolǵa alǵanymda onyń eń ózekti máselesi qarjylandyrýdy sózge kelmesten sheship bergenin de til janashyra retindegi izgiligi retinde umyta almaimyn.
- Úkimet basyndaǵy adamdardyń, elshilerdiń, tipti, keibir aqyn-jazýshylardyń balalary ana tilinen jyraqtap qalyp jatady. Oǵan biri ortany, biri ýaqytty sebep qylady. Sizdiń balalar bul jaǵynan qalai?
Syltaý, sebepti izdesek tabyla beredi emes pe? «Maqtanǵan jigitti úiinde syna» degen halqymyzdyń tárbiielik máni bar ulaǵatty sózin qaperge alar bolsaq, óz basym ózimnen bastap, otbasy músheleriniń qazaq tilin qoldanyp, damytýy jolyndaǵy qazaq retindegi jaýapkershilikti jaqsy túsinemin. Sondyqtan da eń aldymen otbasy, oshaqqasynda qazaq tiline degen adaldyǵymdy saqtaýǵa erekshe qaraý jáne is-júzinde bar kúsh jigerimdi salý ádetke ainalǵan. Aitalyq meniń jarym Orynjan maǵan Máskeýde alǵash kezdeskeninde qazaq tilinde sóilemek tuǵyly qazaqsha uqpaityn de edi. Ol kezde ol Ýkrainanyń Vinnitsa qalasyndaǵy Pedagogikalyq institýtta orys tili fililogiiasyn oqityn. Sóitsem bala kezinen orys mektebinde oqyp, únemi orys pen nemis dostarymen qarym-qatynasta bolǵandyqtan qazaq tilin múldem bilmeitin bolyp shyqty. Sodan qolymnan keler bar ádis-ailalardy salyp, qazaq tilin úiretýge kiristim. Bul turǵyda Máskeýdegi P.Lýmýmba atyndaǵy Halyqtar dostyǵy ýniversitetinde (HDÝ) stýdent bolyp júrip, oqýǵa kelip, ózimmen aralasqan kóptegen qazaqsha bilmeitin qazaq jastaryn birde-bir kitap betin ashpai-aq qazaq tilinde sóiletýge yqpal etip, jinaǵan igi tájiribem de bartyn. Odan basqa Máskeýden Almatyǵa kóshkenimizde páter bolmaǵandyqtan jubaiymdy tuńǵyshymmen birge ýaqytsha Qyzylorda oblysynyń Jańatalap sovhozyndaǵy ata-anama qaldyra turǵanymnyń kóp paidasy tidi. Aýyldaǵy mektepte orys tilin mamany tapshy bolǵandyqtan Orynjandy sabaq berýge shaqyrǵan eken. Bir jylda ol aýyl balalaryna orys tilin jaqsylyp úiretip qana qoimai, sonymen qatar qazaq tilin de tereń meńgerip shyqty. Qazaq politehnikalyq institýtynda (QazPTI) eki jyl matematikadan dáris oqyp, 1985 jyly HDÝ aspirantýraǵa attandym. Aldymen bir jyl taǵylymdamadan ótip, artynan úsh jyl boiy aspirantýrada boldym. Máskeýde úlken qyzym Saltanat pen ulym Mádi balabaqshaǵa barǵanymen úide olarmen qazaqsha sóilesýge bar kúsh-jigerimizdi saldyq. Onyń ústine anam hat jazǵan saiyn qazaqsha umyt qalmasyn dep eskertip otyratyn boldy. Sodan olar qos tildi birdei meńgerip ósti. Almatyǵa kelgenimizde qyzymdy qazaq mektebine, ulymdy qazaqsha balabaqshaǵa berdim. Ol kezderi Almatyda balabaqshamen, sonyń ishinde ásirese qazaq tilindegi balabaqshamen jaǵdai óte qiyn eken. QazPTI-diń Káspodaq uiymynyń bastyǵyna ótinishpen shyqsam olarda qazaq tilinde balabaqsha joq ekenin, tek orys tilindegi balabaqshaǵa oryn taýyp bere alatynan aitty. Men «Máskeýden otanyma oralyp turyp, balalarymdy qalaisha orys tilindegi balabaqshaǵa beremin? Qazaqshasyn taýyp ber.» degen talap qoidym. Oǵan ol qazaqsha balabaqshany ashýǵa bolashaqta kirisetinderin, ózim tapqan qazaqsha balabaqshaǵa QazPTI atynan ótinish hatpen shyǵatyndaryn ýáde etti. Sodan izdep júrip, Jazýshylar odaǵynyń «Aqbota» balabaqshasyna ulymdy ornalastyrdym. Máskeýde batyl, sairap turǵan qyzym Saltanat aýylda úsh ai turyp kelip, Almatydaǵy qazaq mektebine bara bastasymen, kóp suraqtar qoiyp, oilandyryp tastap júrdi. Aitalyq, bir kúni «Qońyraý shalyna salysymen barlyq bala nelikten oryssha sóilep ketedi?» dep surady. Oǵan men «Olardyń saǵan qatysty aitqandaryna qazaqsha jaýap bere ber. Óziń birdeńe aitatyn bolsań tek qazaqsha sóile.» degen aqyl berdim. Taǵy birde «Matematika kitabyndaǵy esepterde nelikten tek orys ul, qyzdarynyń esimderi berilgen de, qazaqsha attar múdem joq?» dep surady. Kitapty ashyp qarasam rasymen de solai eken. Eresek avtorlar men muǵalimder kóńil bólmegen máseleni birinshi synyptyń balasy ańǵarǵanyna tań qaldym. Avtorlar qatelesip, umyt qaldyrǵan ǵoi, keiin jóndeledi» dep jaýap qatýǵa týra keldi. Úndistanǵa diplomatiialyq qyzmetke jibergende amalsyzdan Resei Elshiliginiń mektebine berýge májbúr boldyq. Óitkeni bizdiń Elshilikterde mektepter bolmaityn. Alaida qazaq mektebinen kelgen ul men qyzym sabaqty beske oqyp, oqý ozaty atandy. Iaǵni, ul qurmet taqtasyna ilinse, qyzym mektepti Altyn medalmen aiaqtady. Almatyda dúniege kelgen kishi qyzym Mólder da 5-shi synypqa sheiin qazaqsha oqi kelip, orys mektebine aýysty. Keiin oqýyn Máskeýdegi mektepte jalǵastyrdy. Sóitip balalarym aǵylshyn, orys jáne frantsýz tilderinde birneshe joǵary oqý oryndaryn támamdap, diplomdar aldy, iaǵni 4 tildi (qazaq, orys, aǵylshyn jáne frantsýz) jetik biledi. Úili-barandy bolysymen olar men salǵan dástúrdi jalǵastyryp, balalaryna orys, aǵylshyn tilderimen qatar qazaq tilin úirenýge basymdyq berýde.
- Talai ýaqytyńyz shetelderde ótti. Ózimizge ol elderden neni úlgi tutasyz, neden saqtandyrasyz?
Diplomatiialyq qyzmet etken elderden bizge úlgi tutarlyq dúnie kóptep sanalady. Atap aitsaq eń aldymen olardyń memlekettik tilderin óz elderinde saqtap, damytyp jáne jetildirip qana emes, sondai-aq elderinen tys shet memleketterdegi qoldanys aiasyn arttyrýǵa kúsh jigerlerin salyp, orasan zor kóńil bólip otyrǵandary kóńil aýdararalyq nárse der edim. Ol úshin myqty tetik bolyp tabylatyn mádeni diplomatiialaryn júzege asyrýdyń róli men mańyzy óte joǵary. Bul turǵyda ásirese Frantsiianyń oń nátijelerinen úlgi alý mol paidasyn bereri anyq. Búgingi ǵalamdanýdyń zamanýi áleminde mádeniet halyqaralyq saiasat pen «Jumsaq kúshtiń» mańyzdy ajyramas quramyna ainalyp otyrǵanyn bilemiz. Iaǵni, mádeniet álemde «Jumsaq kúsh» atty uǵym paida bolysymen diplomatiianyń mańyzdy resýrsyna ainala bastady. Bul rette mádeni diplomatiia dep memlekettiń ózindik saiasi, diplomatiialyq maqsattaryna qol jetkizý jolynda qolyndaǵy bar nemese arnaiy ornatylǵan mádeni, qoǵamdyq jáne ǵylymi bailanystardy paidalanýyn ataimyz. Ol ózi joǵary (ádebiet, óner, bilim berý) jáne buqaralyq (televidenie, kino, pop mýzyka, oiyn saýyq indýstriiasy) mádenietti qamtidy. Iaǵni, mádeni diplomatiia elder men halyqtar arasynda ózara túsinistikti jaqsartyp, áleýmettik mádeni yntymaqtastyqty keńeitip qana qoimai, memleket múddelerin alǵa bastyrýǵa batyl qoldanylatyn boldy. Búgingi tańdaǵy mádeni diplomatiia bastamalary sheńberinde ónerden teatr, kinematografiia, mýzyka, bi, músin, kórkemsýret, kórme, EKSPO halyqaralyq kórmesi, bilim berý baǵdarlamalarynan akademiialyq jáne ǵylymi almasý baǵdarlamalary, shetelderdegi til úirený baǵdarlamalary, ádebietten shetelde kitaphana ashý, ulttyq shyǵarmalardy shet tilderine aýdarý, shetelde mádeni baǵdarlamany jáne jańalyqtardy transliatsiialaý, dini diplomatiia, sonyń ishinde dinaralyq dialog qarastyrylýda. Sonymen qatar qarapaiym adamdar arasynda mádeni jáne akademiialyq almasýlar, granttar men stipendiialar bólý, treningter men konferentsiialarǵa shaqyrý, sondai-aq aqparat taratý arnalaryna qol jetimdilik jasaý kómegimen uzaqmerzimdi ózara qarym-qatynas qurý mádeni diplomatiia negizgi baǵyttarynyń negizin quraýda. Sóitip mádeni bailanystar memlekettiń qaýymdyq diplomatiiasynyń tiimdi tetigine ainalyp, eldiń jaǵymdy imidjin qalyptastyrýǵa úlken úles qosa alatyn kúshke ainalýda. Mádeniet arqyly árbir ult óziniń qundylyqtary men ideialaryn tanystyryp, bolmysyn álemge tanytýdy jolǵa qoiýǵa tyrysýda. Atap aitsaq Ulybritaniia mádeni diplomatiiasy arqyly ózderiniń eli týraly sheteldikterdiń kóbirek aqparat alýlaryn arttyrýǵa, óz eli men qundylyqtary týraly oń piǵyl qalyptastyrýǵa, eline týrizm men oqý úshin adamdardy tartýǵa, shetelde óz taýarlaryn ótkizýdi alǵa bastyrýǵa, saiasi odaqtastar men sheteldik investitsiiany tartýǵa umtylýda.
Mádeni diplomatiiaǵa yqpal etetin faktorlarǵa syrtqy saiasat basymdyqtary, oń imidjini qalyptastyrýǵa umtylys, el tarihy, mádeniet saiasatynyń resýrstary men qarjylandyrý, álemde eldiń memlekettik tiliniń taralýy men tanymaldyǵy, sondai-aq eldiń kommertsiialyq múddesi jatatyny belgili. Bul turǵyda halyqaralyq mádeni almasýlar aiasynda óz qyzmetiniń negizgi tetikteri retinde bilim berý, ǵylymi, mádeni jobalardy paidalana otyryp, óz memleketiniń saiasi baǵdaryn júzege asyratyn, shetelde eliniń oń kelbetin qalyptastyratyn, mádeni bailanystarmen ainalysatyn, shetelde óz elin, tilin jáne mádenietin tanystyryp, olardy nasihattaityn uiym kóp jaǵdaida sheteldik «Mádeniet ortalyǵy» dep atalatyny málim. Iaǵni, «Mádeniet ortalyǵy» uzaq merzimdik perspektivada syrtqy mádeniet saiasatyn eń tiimdi jolmen júzege asyratyn airyqsha qurylym retinde mádeni almasýdyń naqty maqsattaryna eń tiimdi jolmen jetkizedi dep eseptelinýde. Aitalyq kóptegen memleketter búginde shet memleketterde ashqan «Mádeni ortalyqtaryna» sol elderdegi qoǵamdyq pikirge yqpal etý dominantalyq obekt retinde qarastyrýda. Mundai uiymdardyń artyqshylyǵy sonda, olar óz eliniń syrtqy saiasatynan shyǵa otyryp, kóbine tańdaýly aýditoriia túzý arqyly mádeniet saiasatynyń maqsattaryn esepke ala otyryp, óz betinshe óziniń qyzmetin retke keltire alady.
Dúniejúzinde keń aýqymdy ókildikteri bar eń iri «Mádeniet ortalyqtar» retinde «Frantsýz aliansyn» (1883 jyldan beri), «Britan keńesin» (1934 jyldan beri), «Gete-institýtyn» (1951 jyldan beri) ataýǵa bolady. Ispaniiany álemniń kóp elderinde qurylǵan «Servantes institýty» tanytady. Sońǵy onshaqty jyldar ishinde RF-nyń «Rossotrýdnichestvo» jáne Qytaidyń «Konfýtsii institýty» qaryshtap damyp, belsendilikterin qarqyndy arttyrýda. Atalǵan uiymdardyń mártebeleri birtekti emes. Biraq kóbine olar óz elderindegi SIM-niń qurylymyna kiredi nemese oǵan baǵynady. Olardyń qataryna mysalǵa «Frantsýz institýty», «Britan keńesi», «Gete-institýty» jatady. Qoǵamdyq kommertsiialyq emes uiym «Frantsýz aliansy» bolsa Frantsiianyń SIM-i men yntymaqtastyqta áreket etkenimen oǵan baǵynbaidy. Ádette kóp Mádeni ortalyqtar mártebeleri boiynsha úkimettik emes uiymdar bola tura memleket tarapynan eleýli qarjylyq qoldaý taýyp otyrady. Óitkeni olar shetelderde eliniń ókili bola turyp, ara-aǵaiyndyq áreketimen eń aldymen memlekettik múddeniń saqtalýyn qamtamasyz etedi. Iaǵni, olardyń maqsattary óz eliniń syrtqy mádeni saiasatynyń mindetterine sai keledi. Sol maqsattarǵa qol jetkizý úshin tetik retinde bilim, ǵylym, mádeniet, óner belsendi paidalanylýda. Mádeni bailanystar syrtqy saiasi qyzmet tetiginiń eń bir kúshti de, eń ikemdi quraldarynyń biri retinde Qazaqstannyń álemdegi jaǵymdy da, obektivti kelbetin qalyptastyrý jolynda jumys jasaýy qajet dep oilaimyn. Bul turǵyda Dinmuhanbet Qudaibergenov syqyldy týma talanttardy barynsha tiimdi paidalanýdyń orasan zor múmkindigin jiberip almaý qajet dep bilemin. Mádeni diplomatiianyń ómirsheńdigin búgin ǵana baiqap otyrǵanymyz joq. Sonaý erte zamanda da óziniń igilik izderin qaldyryp otyrǵanynyń kýásin Indoneziia tarihynan taba alamyz. 1374 jyly Samarqandtan Indoneziiaǵa kelip, Demak qalasynda alǵashqy meshitti salǵan Ibragim Málik pen onyń zamandastary qalǵan segiz áýlielerdiń biliktilikteri men kásipqoilyqtarynyń arqasynda islam dini jaiylǵan. Olar islam dini salasyndaǵy ilimderimen qatar jergiliktilermen aýyl sharýashylyǵy, meditsina jáne kásipkerlik salalaryndaǵy bilimderimen bólisken. Búginde 17500 araldan turatyn arhipelagtaǵy 260 million turǵynnyń 94%-y musylman sanalady.
Neden saqtandyrý kerektigine keler bolsaq, óziniń ana tilinde sapaly bilim alýdy qamtamasyz ete otyryp, jarysqa qabiletti bola bilý jáne ǵalamdaný zamany aiasynda bolyp jatqan álemdegi geosaiasi jáne geoekonomikalyq ózgeristerdiń aýanyn aldyn-ala baiqap, syn-asýlaryna tótep bere alýǵa jol silteýmen qatar, olardy eńserýdiń jolyn dóp basyp aiqyndai alatyn jarysqa qabiletti «oilaý ortalyqtaryn» kóbeitýdi jolǵa qoiýdy keshiktirip almaý qajet dep uǵamyn. Onsyz damý múldem qiyn bolady. Damýda joly bolǵan jetekshi elderdiń jaǵdaiyna kóz júgirtsek olar «oilaý ortalyqtaryn» dúniege ákelýde erte qamdanǵandaryn baiqaimyz. Aitalyq HH ǵasyrdyń basynda Ulybritaniianyń álemdik saiasattaǵy jetekshilikke ie bolýy úshin Londonda 1884 jyly «oilaý ortalyǵy» bolyp qurylǵan Fabian qoǵamnyń róli zor bolǵanyna kúmán joq. Ol sol kezeńdegi «oilaý ortalyqtarynyń» jumys isteý qaǵidalaryn anyqtap bergen edi. Ulybritaniiiany qýyp jetýge asyqqan AQSh halyqaralyq beibitshilik jolyndaǵy Karnegi qory dep atalatyn (Carnegie Endowment for International Peace) «oi ortalyǵyn» 1910 jyly qurdy.
«Oilaý ortalyqtary» men biliktiń tek sinergiiasy ǵana sol eldegi oǵan degen suranystyń eń jarqyn kriteriin aiqyndap, olardyń kóptegen memleketterdegi qoǵamdyq saiasi, ekonomikalyq jáne basqa protsessterge tigizgen yqpaly burynnan bar tórt júieden (atqarý, zań shyǵarýshy, sot biligi jáne BAQ) táýelsiz erekshe «besinshi» bilik júiesiniń bólinip shyǵýyna alyp keldi. Jáne de memlekettiń damýy «oi ortalyqtarynyń» kóptigine tikelei proportsionaldy bolyp otyr. Muny 260 milliondai turǵyny bar Indoneziia men 30 milliondai ǵana halqy bar onyń kórshisi Malaiziiany salystyrý arqyly da kórýge bolady. Analitikalyq ortalyqtar sanynyń kúrt shapshań ósýi negizinen burynǵy KSRO men AQSh, eki álemdik shekten tys derjavalardyń ǵalamdyq qarama qarsy turýy kezinde beleń alǵan bolatyn. Aitalyq KSRO ydyrar aldynda qurylǵan 1 myńǵa tarta analitikalyq ortalyqtardyń ¾ -i amerikandyq bolsa, ¼- keńestiki bolyp kelgen. Iaǵni, eki lager jarysynyń nemen aiaqtalýyna «oilaý ortalyqtarynyń» qosqan úlesi az emes dep esepeteimiz. Bul rette atai ketken jón, AQSh-tyki negizinen saiasi partiialarmen, biznespen, bailanysqan memlekettik emes uiymdar bola kelip, azdaǵan bóligi ǵana resmi memlekettik qarjylandyrý alyp turdy jáne memlekettik agenttik boldy. KSRO-daǵylar Ǵylymi zertteý institýttar men túrli JOO-lar janyndaǵy mekemelerge jiystyryldy.
Reseidiń analitikalyq ortalyqtaryn kóbeitýde belgili bir jetistitkeriniń bar ekendigin joqqa shyǵarý qiyn. Alaida osydan úsh jyl buryn Pensilvan ýniversitetiniń júrgizgen jyl saiynǵy zertteýleriniń nátijesinde áleýmettik baǵdarlamalar men júielerdi zertteý baǵdarlary sheńberinde 1835 amerikalyq, 1150 batys eýropalyq «oilaý ortalyqtarynyń» janynda tek 122 reseilik «oilaý ortalyqtarynyń» bar ekendigi jariia etildi. Sondai aq zertteýler amerikalyq jáne batys eýropalyq ortalyqtardyń dástúrli túrde sotsiologiiada, ekonomikada, saiasat taný men jappai psihologiiada myqty ekendikterin, reseilik analitikter mektepteri áskeri iste, strategiialyq josparlaý men barlaýda myqtylyǵyn kórsetken. Sóite tura, álemdik «oilaý ortalyqtary» máselesindegi ótken onjyldyqtyń negizgi «jańalyǵyna» Qytaidyń shapshań aiaq alysyn jatqyzýǵa bolar edi. AQSh, Batys Eýropa jáne tipten Reseige qaraǵanda óte álsiz ustanymmen start alǵan Qytai ótken onjyldyqta óziniń intellektýaldyq jáne analitikalyq áleýetin birneshe márte ósire aldy. 2008 jyly 74 qana «oilaý ortalyǵymen» Argentinadan (122), Úndistannan (121) jáne Ońtústik Afrika Respýblikasynan (87) qalyp qoiǵan Qytaida arada 8 jyl ótisimen 435 tolyqqandy jáne álemge tanymal «mily tankter» paida bolǵan. Iaǵni, «oilaý ortalyqtardyń» is júzinde 6 ese óskeni baiqalady. Onyń ústine Pensilvan ýniversitetiniń baǵalaýy boiynsha olardyń úsheýi álemniń eń úzdik top-50 analitikalyq ortalyqtar qataryna engen. Salystyrar bolsaq Reseiden tek Karnegi qorynyń máskeýlik ókildigi ǵana engen eken. Onyń ózin formaldy reseilik dep ataǵanmen reseilik múddeni qorǵaidy dep aitýdyń ózi kúrdeli másele. Reseilik bilikke «analitikalyq jazbalar» daiyndaityn sheteldikterden turatyn ol mekemede 2008 jylǵa deiin reseilik direktor da bolmaǵan. Qalǵan reseilik analitikalyq ortalyqtar tipti reitingtiń alǵashqy júzdigine de kire almapty. Álemdik 100 eń kúshti analitikalyq ortalyqtar arasynda AQSh-tyń 16, Ulybritaniianyń 12, Almaniianyń 9 jáne QNR-dyń 6 «oilaý ortalyqtary» bar bolyp shyqty.
Endi batystyqtar Qytaidy ńintellektýaldyq shepbuzýshylyǵyna qarap otyryp, «qytai qateri» jaiynda áńgime qozǵai bastaýda. AQSh pen Eýropanyń negizgi qorqynyshy Qytaidyń Batystan naqty ǵylymi-tehnikalyq, saiasi jáne mádeni bólektenip, óz betinshe bolýyn qosa alǵanda batys ǵalamdyq jobasy boiynsha túpkilikti jeńiliske ushyraýdyń múmkin bolarlyq nusqasynda bolyp otyr. Bul álemdegi aǵymdyq geoekonomikalyq jáne geosaiasi ara-salmaqtyń radikaldy ózgerisine ákelýi ábden yqtimal. Osy tektes «oilaý ortalyqtarynyń» ǵalamdyq taitalasýynan týyndaityn batys pen qytai intellektýaldyq oilarynyń ǵalamdyq deńgeide qarama-qarsy turýyn qazaq biligi men sarapshylyq qaýymy qaitalanbas shans retinde óz paidasyna sheshýge tyrysýy tiis.
Sóz joq, XXI ǵasyrdaǵy «ideialar talas-tartysy» XIX nemese HH ǵasyrdaǵylarǵa qaraǵanda odan saiyn shieleniste ótip jatyrǵanyn kórip otyrmyz. Óitkeni jańa aqparattyq keńistik úshinshi álem elderin múldem jańa deńgeige alyp shyqty. Olar bilim men tehnologiialarǵa qol jetimdilikke qol jetkizýdiń barshasyna birdei jaǵdaiyna ie bola bastaýda. Ony olardyń demografiialyq jáne resýrstyq áleýetterine kóbeiter bolsaq, munyń bári álemde jýyq arada tanymastai orasan ózgeristerge ákeletini ótirik emes. Iaǵni, Úndistan, Ońtústik Shyǵys Aziia, tipten Latyn Amerika men Afrika elderi «oilaý ortalyǵyn» qurýdaǵy qytai jetistigin qaitalaýy ábden múmkin. Demek, álemdik masshtabtaǵy batys ǵalamdyq jobalardyń gegemoniiasyna shyn mánisinde krest qoiylyp ta qalýynyń aýyly alys emes. Demek, biz de uly kóshten qalyspai, ózimizdiń intellektýaldyq áleýetimizdi saqtaý jáne ony eselep arttyrý mindetin álemniń barlyq elderi úshin intellekt pen birdei múmkindikterdiń úlestirilgen jańa álemge sai alǵa bastyrýǵa tiispiz.
