مۇرالاردى قورعاۋ قالاي قالىپتاستى?

كوللاج: Ult.kz

دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالار  – ادامزاتتىڭ قۇندى ەستەلٸگٸ, ونىڭ زاتتىق جەنە مەدەني قۇنىنىڭ ورنىن ەشقانداي نەرسە باسا المايدى, ەرٸ ول قايتالانبايدى. ەر تٷرلٸ ەل, ۇلت جەنە مەدەنيەت تٷرلەرٸ اراسىنداعى اۋىس – كٷيٸستٸ, تٷسٸنٸسۋدٸ, سونداي – اق, بٸرگە كٶركەيٸپ, گٷلدەنۋدٸ جەبەۋ جٶنٸنەن كەلەلٸ دەنەكەرلٸك رول اتقارادى.

XXٸ- شٸ عاسىرعا قادام تاستاعاننان بەرٸ, ادامزات عىلىمي – تەحنيكادا بۇرىن سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن تابىستارعا جەنە پروگرەسسكە قول جەتكٸزدٸ. سونىمەن قاتار, ٸركەس-تٸركەس بولعان ەكٸ رەتكٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىس ادامزات مۇرالارىن  بۇرىن-سوڭدى بولىپ كٶرمەگەن دەرەجەدە قيراتتى جەنە زييان  كەلتٸردٸ. سوندىقتان ەكٸنشٸ دٷنيەجٷزٸلٸك سوعىستان كەيٸن قۇرىلعان بۇۇ ادامزات مۇرالارىن  قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە قورعاۋ ٸسٸنە مەن بەرٸپ كەلەدٸ.

1959 جىلى مىسىردا نٸل ٶزەنٸنٸڭ جوعارعى اڭعارىنان سول تۇستا دٷنيە بويىنشا ەڭ ٷلكەن سانالاتىن سۋ قويماسى – اسۋان توسپاسى سالىنا باستادى. بۇل توسپا سالىنا قالسا, نٸل ٶزەنٸنٸڭ سۋى ٶزەن اڭعارىنداعى ابۋسەربانا قاسيەتتٸ عيباداتحاناسىن باسىپ قالار ەدٸ. بۇۇ سول سەبەپتٸ دە تابانى كٷرەكتەي 18 جىل حالىقارالىق قۇتقارۋ جۇمىسىن جٷرگٸزدٸ. 50 مەملەكەتتەن جيىنى 100 ميلليون دوللار جىلۋ جيىپ, قاسيەتتٸ عيباداتحانانى اقىرى سول ماڭداعى اجيكييا ارالىنا كٶشٸرٸپ اپاردى. الايدا, مۇرالاردىڭ  مۇنداي باعى جانعاندارى ساناۋلى عانا. قول قۋسىرىپ قاراپ وتىرار بولساق, ادامزات مۇرالارىنىڭ  تاعى قانشاسىنىڭ قيراتىلاتىنىنا ەشكٸمنٸڭ دە كٶزٸ جەتپەيتٸن بولار. 

جاراتىلىس  مۇراسى  – ۇلى تابيعاتتىڭ ادامزاتقا سىيلاعان قۇندى تارتۋى, مەدەنيەت مۇرالارى  – ادامزاتتىڭ اتا-باباسىنان بەرٸ دامىعان ٶركەنيەتتٸڭ ەسكەرتكٸشٸ. ۇلى تابيعاتتىڭ تاڭداۋلى شىعارمالارى مەن ادامزات ٶركەنيەتٸنٸڭ دەرەكتەرٸن قورعاۋ ٷشٸن 1972 جىلى 16 قىركٷيەكتە 76 ەل پاريجدە «دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەنيەت  جەنە جاراتىلىس  مۇرالارىن  قورعاۋ شارتىنا» قول قويدى. 

6 جىلدان كەيٸن, بۇۇ يۋنەسكو-نىڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالار  كوميتەتٸ يتاليياداعى سۋ ٷستٸ قالاسى – ۆەنەتسييا سيياقتىلاردى قامتىعان 10 ورىنداعى دٷنيەجٷزٸ مەدەنيەت جەنە جاراتىلىس  مۇرالارىنىڭ  تٸزٸمٸن جارييالادى. 

ۇلى كٶرشٸنٸڭ دٷنيەجٷزٸلٸك مۇرالارى

قىتاي – ٶركەنيەتٸ دە بايىرعى, تاريحي مۇرالارعا  باي, تابيعات كٶركٸ كٶز سٷرٸندٸرەتٸن ەل. 1985 جىلى «دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەنيەت  جەنە جاراتىلىس مۇرالارىن  قورعاۋ شارتىنا» قوسىلعاننان بەرٸ, مەدەنيەت  جەنە جاراتىلىس  مۇرالاردى  اشۋ, زەرتتەۋ جەنە ونى قورعاۋدىڭ تٸرەكتٸ, بەلسەندٸ كٷشٸنە اينالدى. قازٸرگە دەيٸن قىتايدىڭ 29 ەجەلگٸ مەدەنيەت نىساندارى مەن تابيعات كٶرٸنٸستەرٸ «دٷنيە جٷزٸ مۇرالارى» قاتارىنا, ال ٶنەر فورماسىنىڭ  بٸر تٷرٸ «ادامزاتتىڭ اۋىزەكٸ جەنە بەيماتەريالدىق مۇرالارىنىڭ  ٶكٸلدٸك تۋىندىسى» قاتارىنا تٸركەلدٸ. مۇرالاردى  تٸركەۋگە ۇسىنۋ جۇمىستارى قازٸر دە بەلسەندٸ جٷرگٸزٸلٸپ جاتىر. 

ازيياداعى قىتايدىڭ دٷنيەجٷزٸ مۇرالارى  - قىتاي حالقىنىڭ دٷنيەجٷزٸنە قوسقان باياندى ٷلەسٸن جەنە جەر, سۋ مەدەنيەتٸنٸڭ, ۇلتتىڭ  ٶزٸنە جاساعان تەرەڭ ىقپالىن  ەيگٸلەيدٸ. ول دٷنيەجٷزٸندەگٸ  ەشقاشان  ٷزٸلٸس كٶرمەگەن 5000 جىلدىق تاريحقا يە ٶركەنيەتتٸ, ەرٸ 9 ميلليون 600 مىڭ شارشى شاقىرىمدىق اۋماقتا, گەوگرافييالىق جەنە گۋمانيتارلىق الۋان تٷردٸ, بەينەلەپ كەلە جاتقان بايىرعى ەل. 

قىتاي 1985 جىلى «دٷنيەجٷزٸلٸك مەدەنيەت  جەنە جاراتىلىس  مۇرالارىن  قورعاۋ شارتىنا» قوسىلعاننان قازٸرگە دەيٸن 29  ورىنداعى مەدەنيەت جەنە جاراتىلىس مۇرالارى  «دٷنيە مۇرالارى ەسٸمدٸگٸنە» ەنگٸزٸلٸپ, يتالييا مەن يسپانييادان كەيٸنگٸ 3-ٷلكەن مۇرالارى  بار  ەلگە اينالدى.

ەلدەگٸ  29  ورىنداعى مۇرالار  مىنالار:

قىتايدىڭ استاناسى پەكيندەگٸ گۋگۋڭ ساراي, يحيۋان پاركٸ, تيانتان پاركٸ, جوۋكۋديانداعى پەكين مايمىل تەرٸزدٸ ادامداردىڭ جۇرتى, قىتايدىڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸن ەندەي ٶتەتٸن ۇلى قورعان, حىبەيدەگٸ چىڭدى تاۋ ساياجايى جەنە ونىڭ ماڭايىنداعى عيباداتحانالار, سانشي ٶلكەسٸنٸڭ ورتا بٶلٸگٸندەگٸ پيڭياۋ كٶنە قالاسى, يٷننانداعى ليجياڭ كٶنە قالاسى, جياڭسۋداعى سۋجوۋ كلاسسيكالىق باۋ-باقشاسى, شانشيدٸڭ شي-ان قالاسىنداعى چين شىحۋاڭ قابٸرٸ جەنە ونىڭ ٸشٸندەگٸ چين شىحۋاڭ ساربازدارىنىڭ مٷسٸندەرٸ, چۇڭ – چيڭ قالاسىنداعى دازۋ تاس ويمالارى, حۋبەي ٶلكەسٸنٸڭ ۋداڭ تاۋىنداعى بايىرعى قۇرىلىستار, گانسۋ ٶلكەسٸنٸڭ دۇنحۋاڭ موگاۋ ٷڭگٸرٸ, تيبەتتەگٸ بۋدارا سارايى, حىنان ٶلكەسٸنٸڭ لوياڭ قالاسىنداعى لۇڭمىن تاس ٷڭگٸرٸ, شاندٷڭنىڭ چٷيفۋىنداعى كٷڭفۋزى ورداسى, كٷڭفۋزى عيباداتحاناسى, كٷڭفۋزى مازارى, ميڭ, چيڭ پاتشالىقتارىنداعى پاتشا ەۋلەتتەرٸنٸڭ حىبەي ٶلكەسٸنٸڭ جۇڭشياڭ قالاسىنداعى, حىبەي ٶلكەسٸنٸڭ زٷنحۋا قالاسى جەنە حىبەي ٶلكەسٸنٸڭ يشيان اۋدانىنداعى مازارلارى, سىچۋان ٶلكەسٸنٸڭ دۋجياڭ توسپاسى – چيڭچىڭ تاۋى, انحۇيدىڭ وڭتٷستٸگٸندەگٸ شيديحٷڭ كٶنە قاستاعى, سانشيدەگٸ يٷنگاڭ تاس ٷڭگٸرٸ, سىچۋانداعى جيۋ – جاي جىلعاسى جاراتىلىس  قورىعى, سىچۋان ٶلكەسٸنٸڭ سولتٷستٸك ٷستٸرتٸندەگٸ حۋاڭلٷڭ جاراتىلىس  قورىعى, حۋنانداعى ۋليڭيۋان جاراتىلىس  قورىعى, يٷننانداعى سانجياڭ ٶزەنٸ, شاندۇنداعى تايشان تاۋى جاراتىلىس  قورىعى, انحۇيداعى حۋاڭشان تاۋى جاراتىلىس  قورىعى, سىچۋاننىڭ ىمي تاۋىنداعى لىشان بۇتى, فۋجيان ٶلكەسٸنٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ ۋيٸ تاۋى جاراتىلىس  قورىعى, جياڭشيدٸڭ سولتٷستٸك بٶلٸگٸندەگٸ لۋشان تاۋى جاراتىلىس  قورىعى.