.jpg)
Kollaj: Ult.kz
Dúniejúzilik muralar – adamzattyń qundy esteligi, onyń zattyq jáne mádeni qunynyń ornyn eshqandai nárse basa almaidy, ári ol qaitalanbaidy. Ár túrli el, ult jáne mádeniet túrleri arasyndaǵy aýys – kúiisti, túsinisýdi, sondai – aq, birge kórkeiip, gúldenýdi jebeý jóninen keleli dánekerlik rol atqarady.
XXI- shi ǵasyrǵa qadam tastaǵannan beri, adamzat ǵylymi – tehnikada buryn sońdy bolyp kórmegen tabystarǵa jáne progresske qol jetkizdi. Sonymen qatar, irkes-tirkes bolǵan eki retki dúniejúzilik soǵys adamzat muralaryn buryn-sońdy bolyp kórmegen dárejede qiratty jáne ziian keltirdi. Sondyqtan Ekinshi dúniejúzilik soǵystan keiin qurylǵan BUU adamzat muralaryn qalpyna keltirý jáne qorǵaý isine mán berip keledi.
1959 jyly Mysyrda Nil ózeniniń joǵarǵy ańǵarynan sol tusta dúnie boiynsha eń úlken sanalatyn sý qoimasy – Asýan tospasy salyna bastady. Bul tospa salyna qalsa, Nil ózeniniń sýy ózen ańǵaryndaǵy Abýserbana qasietti ǵibadathanasyn basyp qalar edi. BUU sol sebepti de tabany kúrektei 18 jyl halyqaralyq qutqarý jumysyn júrgizdi. 50 memleketten jiyny 100 million dollar jylý jiyp, qasietti ǵibadathanany aqyry sol mańdaǵy Ajikiia aralyna kóshirip apardy. Alaida, muralardyń mundai baǵy janǵandary sanaýly ǵana. Qol qýsyryp qarap otyrar bolsaq, adamzat muralarynyń taǵy qanshasynyń qiratylatynyna eshkimniń de kózi jetpeitin bolar.
Jaratylys murasy – uly tabiǵattyń adamzatqa syilaǵan qundy tartýy, mádeniet muralary – adamzattyń ata-babasynan beri damyǵan órkeniettiń eskertkishi. Uly tabiǵattyń tańdaýly shyǵarmalary men adamzat órkenietiniń derekterin qorǵaý úshin 1972 jyly 16 qyrkúiekte 76 el Parijde «Dúniejúzilik mádeniet jáne jaratylys muralaryn qorǵaý shartyna» qol qoidy.
6 jyldan keiin, BUU IýNESKO-nyń dúniejúzilik muralar komiteti Italiiadaǵy sý ústi qalasy – Venetsiia siiaqtylardy qamtyǵan 10 oryndaǵy dúniejúzi mádeniet jáne jaratylys muralarynyń tizimin jariialady.
Uly kórshiniń dúniejúzilik muralary
Qytai – órkenieti de baiyrǵy, tarihi muralarǵa bai, tabiǵat kórki kóz súrindiretin el. 1985 jyly «Dúniejúzilik mádeniet jáne jaratylys muralaryn qorǵaý shartyna» qosylǵannan beri, mádeniet jáne jaratylys muralardy ashý, zertteý jáne ony qorǵaýdyń tirekti, belsendi kúshine ainaldy. Qazirge deiin Qytaidyń 29 ejelgi mádeniet nysandary men tabiǵat kórinisteri «Dúnie júzi muralary» qataryna, al óner formasynyń bir túri «adamzattyń aýyzeki jáne beimaterialdyq muralarynyń ókildik týyndysy» qataryna tirkeldi. Muralardy tirkeýge usyný jumystary qazir de belsendi júrgizilip jatyr.
Aziiadaǵy Qytaidyń dúniejúzi muralary - Qytai halqynyń dúniejúzine qosqan baiandy úlesin jáne jer, sý mádenietiniń, ulttyń ózine jasaǵan tereń yqpalyn áigileidi. Ol dúniejúzindegi eshqashan úzilis kórmegen 5000 jyldyq tarihqa ie órkenietti, ári 9 million 600 myń sharshy shaqyrymdyq aýmaqta, geografiialyq jáne gýmanitarlyq alýan túrdi, beinelep kele jatqan baiyrǵy el.
Qytai 1985 jyly «Dúniejúzilik mádeniet jáne jaratylys muralaryn qorǵaý shartyna» qosylǵannan qazirge deiin 29 oryndaǵy mádeniet jáne jaratylys muralary «Dúnie muralary esimdigine» engizilip, Italiia men Ispaniiadan keiingi 3-úlken muralary bar elge ainaldy.
Eldegi 29 oryndaǵy muralar mynalar:
Qytaidyń astanasy Pekindegi Gýgýń sarai, Ihiýan parki, Tiantan parki, Joýkýdiandaǵy Pekin maimyl tárizdi adamdardyń jurty, Qytaidyń soltústik bóligin endei ótetin Uly Qorǵan, Hybeidegi Chyńdy taý saiajaiy jáne onyń mańaiyndaǵy ǵibadathanalar, Sanshi ólkesiniń orta bóligindegi Pińiaý kóne qalasy, Iúnnandaǵy Lijiań kóne qalasy, Jiańsýdaǵy Sýjoý klassikalyq baý-baqshasy, Shanshidiń Shi-an qalasyndaǵy Chin Shyhýań qabiri jáne onyń ishindegi Chin Shyhýań sarbazdarynyń músinderi, Chuń – chiń qalasyndaǵy Dazý tas oimalary, Hýbei ólkesiniń Ýdań taýyndaǵy baiyrǵy qurylystar, Gansý ólkesiniń Dunhýań Mogaý úńgiri, Tibettegi Býdara saraiy, Hynan ólkesiniń Loiań qalasyndaǵy Luńmyn tas úńgiri, Shandúńnyń Chúifýyndaǵy Kúńfýzy ordasy, Kúńfýzy ǵibadathanasy, Kúńfýzy mazary, Miń, Chiń patshalyqtaryndaǵy patsha áýletteriniń Hybei ólkesiniń Juńshiań qalasyndaǵy, Hybei ólkesiniń Zúnhýa qalasy jáne Hybei ólkesiniń Ishian aýdanyndaǵy mazarlary, Sychýan ólkesiniń Dýjiań tospasy – Chińchyń taýy, Anhuidyń ońtústigindegi Shidihúń kóne qastaǵy, Sanshidegi Iúngań tas úńgiri, Sychýandaǵy Jiý – jai jylǵasy jaratylys qoryǵy, Sychýan ólkesiniń soltústik ústirtindegi Hýańlúń jaratylys qoryǵy, Hýnandaǵy Ýlińiýan jaratylys qoryǵy, Iúnnandaǵy Sanjiań ózeni, Shandundaǵy Taishan taýy jaratylys qoryǵy, Anhuidaǵy Hýańshan taýy jaratylys qoryǵy, Sychýannyń Ymi taýyndaǵy Lyshan buty, Fýjian ólkesiniń soltústik bóligindegi Ýii taýy jaratylys qoryǵy, Jiańshidiń soltústik bóligindegi Lýshan taýy jaratylys qoryǵy.
