حالىقارالىق دەڭگەيدە مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدار قۇقىعىن قورعاۋعا بايلانىستى بۇۇ-نىڭ باس اسسامبلەياسى 2006 جىلى 13 جەلتوقساندا «مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسيياسىن» قابىلداعان بولاتىن. بۇل كونۆەنتسييا 2008 جىلى 3 مامىردا ٶز كٷشٸنە ەندٸ.
وسى كونۆەنتسييامەن بٸرگە ونىڭ «فاكۋلتاتيۆتٸ پروتوكولى» دا جٷزەگە اسىرىلدى. كونۆەنتسييادا مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ەيەلدەر مەن بالالار تۋرالى: «قاتىسۋشى مەملەكەتتەر مٷگەدەك ەيەلدەردٸڭ جەنە مٷگەدەك قىزداردىڭ ديسكريميناتسيياعا (كەمسٸتۋشٸلٸك) كٶپ ۇشىرايتىنىن مويىنداپ, وسىعان بايلانىستى ولاردىڭ بارلىق ادامي قۇقىقتارى مەن نەگٸزگٸ بوستاندىقتارىن تولىق جەنە تەڭ ٸسكە اسىرۋىن قامتاماسىز ەتۋ شارالارىن قابىلداۋ» كەرەكتٸگٸن تٸلگە تيەك ەتٸلگەن بولاتىن. وسى 2008 جىلى مامىردا قولعا الىنعان كونۆەنتسييا نەگٸزٸندە دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى مەن دٷنيەجٷزٸلٸك بانك توپتارىنىڭ باستاماسىمەن يننوۆاتسييالىق ساياسات پەن باعدارلامالاردى جٷزەگە اسىرۋداعى تەجٸريبەلەر ارقىلى مٷگەدەكتەر ٶمٸرٸن جاقسارتۋ ماقساتىندا 2011 جىلى «دٷنيەجٷزٸلٸك مٷگەدەكتەر تۋرالى ەسەپ» شىعارىلدى.
دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ ەكس-ديرەكتورى مارگارەت چەن بۇل بايانداما تۇرعىسىندا «مٷگەدەكتەر قىزىعۋشىلىعىن ارتتىرۋ ٷشٸن ەلەۋمەتتٸك قولداۋ, رەابيليتاتسييالىق دامىتۋ, مەملەكەتتٸك ستاندارتتارعا سەيكەس اكتٸلەردٸ قابىلداۋ كەرەكتٸگٸن, ياعني وسى باعدارلاماعا جوعارعى ٷكٸمەتتەن باستاپ, مٷگەدەكتەرگە ارنالعان ۇيىمدار, قايىرىمدىلىق قورلارى ٶز ٷلەستەرٸن قوسۋعا تيٸستٸ ەكەنٸن» جەتكٸزگەن. حالىقارالىق كەلٸسٸم – مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىعى مەن دامۋى تۋراسىنداعى تٷسٸنٸكتٸ نىعايتۋعا سەبەپ بولدى.
2015 جىلى ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستانداعى مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ ەڭبەك ەتۋٸن, بٸلٸم الۋىن, قوعامنىڭ تولىققاندى مٷشەسٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان «مٷگەدەكتەردٸڭ قۇقىقتارى تۋرالى كونۆەنتسييانى راتيفيكاتسييالاۋ تۋرالى» زاڭعا قول قويدى. بۇل قۇجاتتا ەلەۋمەتتٸك قولداۋعا مۇقتاج مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ەيەلدەر مەن بالالارعا باسا نازار اۋدارىلىپ, ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋعا ەرەكشە كٶڭٸل بٶلٸندٸ.
ازاماتتىق قوعامدى دامىتۋ قاۋىمداستىعىنىڭ (ارگو) ٶتكٸزگەن ساۋالناماسى بويىنشا ٶتكەن جىلى قازاقستاندا 630 مىڭداي مٷگەدەك تٸركەلگەن.
ولاردىڭ ٸشٸندە الماتى قالاسىندا تۇراتىن 40 مىڭداي مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ 3,5 مىڭى جۇمىس جاسايدى, ال 25 مىڭى ەڭبەككە جارامدى, جوعارى بٸلٸمدٸ, كەسٸبي كۆاليفيكاتسيياسى بولسا دا, جۇمىسسىز ەكەندٸگٸن كٶرسەتكەن. وسى تۋراسىندا بٸرنەشە پٸكٸردٸ نەگٸزگە الدىق.
پارحات يۋسۋپدجانوۆ, "جٸگەر" مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامداردىڭ جاستار ۇيىمى" قوعامدىق بٸرلەستٸگٸنٸڭ پرەزيدەنتٸ:
«مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ ەڭبەك ەتۋٸ تۋرالى ايتار بولساق, مەملەكەتٸمٸزدە بەكٸتٸلگەن زاڭ ەرەجەلەرٸن ەسٸمٸزگە الامىز. جۇمىس بەرۋشٸلەردٸڭ كەلٸسٸمٸنە سەيكەس مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندارعا جۇمىس ورنىنان كۆوتا بەرٸلەدٸ. كۆوتا – جۇمىس ورنىنىڭ سانىنا قاراي 2%-دان - 4%-عا دەيٸنگٸ مٶلشەردە جەرگٸلٸكتٸ اتقارۋشى ورگاندار كٶمەگٸمەن بەرٸلەدٸ. ٸ جەنە ٸٸ توپتاعى مٷگەدەكتەرگە كۆوتا بەرٸلمەيدٸ. مەملەكەتتٸك جەنە مەملەكەتتٸك ەمەس ۇيىمدارعا ٸٸٸ توپتاعى مٷگەدەكتەردٸ جۇمىسقا الۋ تيٸمدٸرەك, سەبەبٸ ولار كٶپ اسپەكتٸدە ەڭبەك ەتۋگە جارامدى. وسىدان بارىپ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ ادامدار اراسىندا ديسكريميناتسييا (كەمسٸتۋشٸلٸك) پايدا بولادى. مىسالى, اقش ەلدەرٸندە كٶزٸنەن مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندارعا مەملەكەتتٸك مەكەمەلەردە ورناتىلعان گازدالعان جەنە گازدالماعان سۋلارعا ارنالعان اۆتوماتتى قۇرىلعىنى باسقارۋ قۇقىعى بەرٸلگەن. بۇنى «پوزيتيۆتٸ ديسكريميناتسييا» دەپ اتاساق بولادى. ٶكٸنٸشكە وراي, بٸزدٸڭ مەملەكەتٸمٸزدە مۇنداي ارتىقشىلىقتار جوق.
ەلي امانباەۆ, قازاقستان مٷگەدەكتەرٸ ۇيىمدارىنىڭ وداعىنىڭ تٶراعاسى:
مەنٸڭ ويىمشا, بٸزدە ارنايى ورىنداۋ تەرتٸبٸن نىعايتۋ كەرەك. مىسالى, رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار قالالاردا بارلىعى ٶز دەڭگەيٸندە ورىندالسا, كەيبٸر ايماقتاردا ەلٸ شەشٸلمەگەن تٷيٸن رەتٸندە قالىپ وتىرعانى دا راس. جۇمىسپەن قامتۋ تۋرالى ايتساق, بٸزدە سالىنعان, سالىنىپ جاتقان زاۆودتار, ٷيلەر كٶپ. قالالىق جەردەگٸ مٷمكٸندٸگٸ شەكتەۋلٸ جاندار ٷشٸن قازٸرگٸ تاڭدا جاعدايلار جاسالۋدا. بٸراق بٸز ەلٸ تٷسٸنۋدٸڭ مەديتسينالىق ٷلگٸسٸنەن ارىلماي كەلەمٸز, ياعني مٷگەدەكتٸ – اۋرۋ رەتٸندە قابىلداۋ. بٸز ولارعا ماتەريالدىق جاعىنان ٶزٸمٸز كٶمەكتەسٸپ قانا قويماي, باتىس ەلدەرٸندەگٸ سيياقتى ولاردىڭ ٶزدەرٸنە ماتەريالدىق دٷنيەسٸن تابۋعا مٷمكٸندٸك جاساۋىمىز قاجەت.
امانبيكە ەرعاليەۆا, «ٷمٸت» ەستۋ قابٸلەتٸنەن ايىرىلعان مٷگەدەكتەردٸ قولداۋ ورتالىعى» قوعامدىق قورىنىڭ ديرەكتورى:
بالا كەزٸنەن ەستۋ قابٸلەتٸنەن ايىرىلعان بالالاردى ٸٸٸ گرۋپپاعا جاتقىزامىز. ارنايى مامانداندىرىلعان بالاباقشالاردا مەكتەپكە دەيٸنگٸ دايىندىقتان ٶتكەننەن كەيٸن مامانداندىرىلعان مەكتەپتە وقيدى. ەستۋ كەمٸستٸگٸ بار بالالاردىڭ سٶزدٸك قورى دا شامالى, جازۋ ساۋاتتىلىعى دا تٶمەندەۋ جەنە مەتٸندٸ تٷسٸنۋ دەڭگەيٸ دە اقىرىن داميدى. قازٸر قازاقستاندا ەستۋ قابٸلەتٸنەن ايىرىلعان جەنە ەستۋ كەمٸستٸگٸ بار بالالارعا ارنالعان 24 مامانداندىرىلعان مەكتەپ-ينتەرناتى بار, ول جەرلەردە 150-دەن 300 بالاعا دەيٸن بٸلٸم الادى. بۇل بٸلٸمنەن كەيٸن جوعارى وقۋ ورىندارىنا تٷسۋگە مٷمكٸندٸك الادى. كەيبٸر قالالاردىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا ەستۋ قابٸلەتٸ تٶمەن بالالار ٷشٸن گرانتتار ەلٸ بٶلٸنبەگەن جەنە ۋنيۆەرسيتەتتەردە سۋردواۋدارماشىلار جوقتىڭ قاسى. وسى ولقىلىقتىڭ كٶپ ۇزاماي شەشٸلەتٸنٸنە ٷمٸتٸم زور.
ەلەۋمەتتانۋشىلاردىڭ 2017 جىلعى قورىتىندى ەسەبٸ بويىنشا, ەلەمدە ميللياردتان اسا ادام مٷگەدەكتٸكتەن زارداپ شەگەدٸ, بۇل – جەر بەتٸندەگٸ حالىقتاردىڭ 15%-ىن قۇرايدى. 1970 جىلى دٷنيەجٷزٸلٸك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمى جٷرگٸزگەن زەرتتەۋ كەزٸندە ەسەپ كٶرسەتكٸشٸ 10%-دى كٶرسەتكەن ەدٸ. وسىعان قاراپ مٷمكٸنشٸلٸگٸ شەكتەۋلٸ جانداردىڭ سانى ارتقاندىعىن بايقايمىز. ولاردى تۇتاس ەلەمنەن بٶلٸپ-جارىپ قاراۋدىڭ ەش جٶنٸ جوق. ٶمٸر سىرىن بٸزدەن تەرەڭ تٷسٸنەتٸن, مٷمكٸنشٸلٸگٸنٸڭ شەكتەۋلٸلٸگٸنە قاراماستان العا قادام باساتىن جانداردان بٸزدٸڭ ٷيرەنەرٸمٸز, ٷلگٸ الار تۇستارىمىز كٶپ.
