Halyqaralyq deńgeide múmkindigi shekteýli adamdar quqyǵyn qorǵaýǵa bailanysty BUU-nyń Bas Assambleiasy 2006 jyly 13 jeltoqsanda «Múgedekterdiń quqyqtary týraly konventsiiasyn» qabyldaǵan bolatyn. Bul konventsiia 2008 jyly 3 mamyrda óz kúshine endi.
Osy konventsiiamen birge onyń «Fakýltativti protokoly» da júzege asyryldy. Konventsiiada múmkindigi shekteýli áielder men balalar týraly: «Qatysýshy memleketter múgedek áielderdiń jáne múgedek qyzdardyń diskriminatsiiaǵa (kemsitýshilik) kóp ushyraitynyn moiyndap, osyǵan bailanysty olardyń barlyq adami quqyqtary men negizgi bostandyqtaryn tolyq jáne teń iske asyrýyn qamtamasyz etý sharalaryn qabyldaý» kerektigin tilge tiek etilgen bolatyn. Osy 2008 jyly mamyrda qolǵa alynǵan konventsiia negizinde Dúniejúzilik Densaýlyq saqtaý uiymy men Dúniejúzilik Bank toptarynyń bastamasymen innovatsiialyq saiasat pen baǵdarlamalardy júzege asyrýdaǵy tájiribeler arqyly múgedekter ómirin jaqsartý maqsatynda 2011 jyly «Dúniejúzilik múgedekter týraly esep» shyǵaryldy.
Dúniejúzilik Densaýlyq saqtaý uiymynyń eks-direktory Margaret Chen bul baiandama turǵysynda «múgedekter qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin áleýmettik qoldaý, reabilitatsiialyq damytý, memlekettik standarttarǵa sáikes aktilerdi qabyldaý kerektigin, iaǵni osy baǵdarlamaǵa joǵarǵy Úkimetten bastap, múgedekterge arnalǵan uiymdar, qaiyrymdylyq qorlary óz úlesterin qosýǵa tiisti ekenin» jetkizgen. Halyqaralyq kelisim – múgedekterdiń quqyǵy men damýy týrasyndaǵy túsinikti nyǵaitýǵa sebep boldy.
2015 jyly Elbasymyz Nursultan Nazarbaev Qazaqstandaǵy múmkindigi shekteýli jandardyń eńbek etýin, bilim alýyn, qoǵamnyń tolyqqandy múshesi bolýyn qamtamasyz etýge baǵyttalǵan «Múgedekterdiń quqyqtary týraly konventsiiany ratifikatsiialaý týraly» zańǵa qol qoidy. Bul qujatta áleýmettik qoldaýǵa muqtaj múmkindigi shekteýli áielder men balalarǵa basa nazar aýdarylyp, olardyń quqyǵyn qorǵaýǵa erekshe kóńil bólindi.
Azamattyq Qoǵamdy Damytý Qaýymdastyǵynyń (ARGO) ótkizgen saýalnamasy boiynsha ótken jyly Qazaqstanda 630 myńdai múgedek tirkelgen.
Olardyń ishinde Almaty qalasynda turatyn 40 myńdai múmkindigi shekteýli jandardyń 3,5 myńy jumys jasaidy, al 25 myńy eńbekke jaramdy, joǵary bilimdi, kásibi kvalifikatsiiasy bolsa da, jumyssyz ekendigin kórsetken. Osy týrasynda birneshe pikirdi negizge aldyq.
Parhat Iýsýpdjanov, "Jiger" múmkindigi shekteýli adamdardyń jastar uiymy" qoǵamdyq birlestiginiń prezidenti:
«Múmkindigi shekteýli jandardyń eńbek etýi týraly aitar bolsaq, memleketimizde bekitilgen zań erejelerin esimizge alamyz. Jumys berýshilerdiń kelisimine sáikes múmkindigi shekteýli jandarǵa jumys ornynan kvota beriledi. Kvota – jumys ornynyń sanyna qarai 2%-dan - 4%-ǵa deiingi mólsherde jergilikti atqarýshy organdar kómegimen beriledi. I jáne II toptaǵy múgedekterge kvota berilmeidi. Memlekettik jáne memlekettik emes uiymdarǵa III toptaǵy múgedekterdi jumysqa alý tiimdirek, sebebi olar kóp aspektide eńbek etýge jaramdy. Osydan baryp múmkindigi shekteýli adamdar arasynda diskriminatsiia (kemsitýshilik) paida bolady. Mysaly, AQSh elderinde kózinen múmkindigi shekteýli jandarǵa memlekettik mekemelerde ornatylǵan gazdalǵan jáne gazdalmaǵan sýlarǵa arnalǵan avtomatty qurylǵyny basqarý quqyǵy berilgen. Buny «pozitivti diskriminatsiia» dep atasaq bolady. Ókinishke orai, bizdiń memleketimizde mundai artyqshylyqtar joq.
Áli Amanbaev, Qazaqstan múgedekteri uiymdarynyń Odaǵynyń tóraǵasy:
Meniń oiymsha, bizde arnaiy oryndaý tártibin nyǵaitý kerek. Mysaly, respýblikalyq mańyzy bar qalalarda barlyǵy óz deńgeiinde oryndalsa, keibir aimaqtarda áli sheshilmegen túiin retinde qalyp otyrǵany da ras. Jumyspen qamtý týraly aitsaq, bizde salynǵan, salynyp jatqan zavodtar, úiler kóp. Qalalyq jerdegi múmkindigi shekteýli jandar úshin qazirgi tańda jaǵdailar jasalýda. Biraq biz áli túsinýdiń meditsinalyq úlgisinen arylmai kelemiz, iaǵni múgedekti – aýrý retinde qabyldaý. Biz olarǵa materialdyq jaǵynan ózimiz kómektesip qana qoimai, Batys elderindegi siiaqty olardyń ózderine materialdyq dúniesin tabýǵa múmkindik jasaýymyz qajet.
Amanbike Erǵalieva, «Úmit» estý qabiletinen aiyrylǵan múgedekterdi qoldaý ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń direktory:
Bala kezinen estý qabiletinen aiyrylǵan balalardy III grýppaǵa jatqyzamyz. Arnaiy mamandandyrylǵan balabaqshalarda mektepke deiingi daiyndyqtan ótkennen keiin mamandandyrylǵan mektepte oqidy. Estý kemistigi bar balalardyń sózdik qory da shamaly, jazý saýattylyǵy da tómendeý jáne mátindi túsiný deńgeii de aqyryn damidy. Qazir Qazaqstanda estý qabiletinen aiyrylǵan jáne estý kemistigi bar balalarǵa arnalǵan 24 mamandandyrylǵan mektep-internaty bar, ol jerlerde 150-den 300 balaǵa deiin bilim alady. Bul bilimnen keiin joǵary oqý oryndaryna túsýge múmkindik alady. Keibir qalalardyń joǵary oqý oryndarynda estý qabileti tómen balalar úshin granttar áli bólinbegen jáne ýniversitetterde sýrdoaýdarmashylar joqtyń qasy. Osy olqylyqtyń kóp uzamai sheshiletinine úmitim zor.
Áleýmettanýshylardyń 2017 jylǵy qorytyndy esebi boiynsha, álemde milliardtan asa adam múgedektikten zardap shegedi, bul – jer betindegi halyqtardyń 15%-yn quraidy. 1970 jyly Dúniejúzilik densaýlyq saqtaý uiymy júrgizgen zertteý kezinde esep kórsetkishi 10%-dy kórsetken edi. Osyǵan qarap múmkinshiligi shekteýli jandardyń sany artqandyǵyn baiqaimyz. Olardy tutas álemnen bólip-jaryp qaraýdyń esh jóni joq. Ómir syryn bizden tereń túsinetin, múmkinshiliginiń shekteýliligine qaramastan alǵa qadam basatyn jandardan bizdiń úirenerimiz, úlgi alar tustarymyz kóp.
