COVID-19 پاندەميياسى قازاقستاندىقتاردىڭ كٷندەلٸكتٸ ٶمٸرٸنە ٷلكەن ەسەر ەتتٸ. جاھاندىق قۇبىلىس رەتٸندە ونىڭ حالىقارالىق قاتىناستار سالاسىنا ىقپالىن تيگٸزبەۋٸ مٷمكٸن ەمەس. وسىعان وراي, قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ مۇحتار تٸلەۋبەردٸنٸڭ بارشا ەلەم ٷشٸن كٷردەلٸ بولعان 2020 جىلداعى ديپلوماتتاردىڭ جۇمىسى تۋرالى سۇحباتى بٷگٸن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتٸندە جارييالاندى. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ باسپاسٶز قىزمەتٸ سۇحباتتىڭ قازاق تٸلٸندەگٸ نۇسقاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
– مۇحتار بەسكەنۇلى, 2020 جىل قازاقستان مەن بارشا ەلەمنٸڭ جاڭا تاريحىندا مەيلٸنشە ەرەكشە بولعانى راس. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ قازٸرگٸ جاعدايدا قالاي جۇمىس ٸستەدٸ جەنە كوۆيد-19 پاندەميياسىمەن, ونىڭ ەلەۋمەتتٸك جەنە ەكونوميكالىق سالدارىمەن كٷرەسكە قانداي ٷلەس قوستى?
– سٸزبەن كەلٸسەمٸن. 2020 جىل بارلىق مەملەكەت ٷشٸن قيىن جىل بولدى. پاندەمييا تۋدىرعان داعدارىس ادام ٶمٸرٸنٸڭ بار سالاسىنا ەسەر ەتٸپ, مەديتسينانىڭ قازٸرگٸ دامۋ دەڭگەيٸنە قاراماستان مەملەكەتتەردٸڭ بٸر-بٸرٸنە قانشالىقتى تەۋەلدٸ ەكەنٸن جەنە ادامزاتتىڭ ەلسٸزدٸگٸن كٶرسەتتٸ.
كوروناۆيرۋس سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ جۇمىسىنا دا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزدٸ: شەت ەلدەردە قالىپ قويعان ازاماتتارىمىزعا كارانتيندەر جاعدايىندا كٶمەك كٶرسەتۋگە, داعدارىس جاعدايىندا سىرتقى ساياساتتى جٷزەگە اسىرۋ تەتٸكتەرٸن بەيٸمدەۋگە جەنە حالىقارالىق ٸس-شارالاردى ونلاين رەجيمدە ٶتكٸزۋگە باسىم نازار اۋدارىلدى.
شەتەلدەگٸ ديپلوماتييالىق ٶكٸلدٸكتەرٸمٸزدٸڭ مٷمكٸندٸگٸن پايدالانا وتىرىپ بٸز ەل ٷشٸن ماڭىزدى مەسەلەدە ٷيلەستٸرۋشٸ رٶلدٸ قامتاماسىز ەتۋگە بار كٷشٸمٸزدٸ سالدىق. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ جانىنداعى شەتەلدەگٸ قازاقستان ازاماتتارىنا كٶمەك كٶرسەتۋ جٶنٸندەگٸ جەدەل شتاب جەنە بٸزدٸڭ شەتەلدەگٸ ٶكٸلدٸكتەر 33 مىڭنان استام ازاماتىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا جەنە ولاردى قايتارۋ بويىنشا 385 رەيس ۇيىمداستىرۋعا, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلٸگٸمەن بٸرگە ەلگە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ 28 ازاماتىن ەلگە قايتارۋعا ايتارلىقتاي كٶمەك كٶرسەتتٸ.
سٸم سونداي-اق شەتەل ازاماتتارىنىڭ بٸزدٸڭ ەل اۋماعىندا زاڭدى بولۋىن نەمەسە ولاردىڭ وتانىنا ورالۋلارىنا دا ات سالىستى. 2020 جىلى ازاماتتاردىڭ ناقتى قاجەتتٸلٸگٸنە باعىتتالعان قولدانبالى, باعىت-باعدارلى ديپلوماتييا الدىڭعى قاتارعا شىقتى, بۇل ەلبەتتە «ەستۋشٸ مەملەكەت» ساياساتىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى.
– ٶتكەن جىلى ەلەم ەلدەرٸ اراسىندا جارييالانعان دوستىق قارىم-قاتىناس بۇرىن-سوڭدى بولماعان سىناقتان ٶتتٸ. پاندەمييا مۇنداي جاعدايدى جالعىز ەڭسەرٸپ ٶتۋدٸڭ مٷمكٸن ەمەستٸگٸن كٶرسەتتٸ. كٸم بٸزگە كٶمەك قولىن سوزدى جەنە بٸز كٸمدەرگە كٶمەكتەستٸك?
– پاندەمييا جاڭا جاعداي تۋدىرعانى راس. ەستە بولسا, ەڭ باسىندا مەملەكەتتەر بٸراز ەسەڭگٸرەپ, ٶز اۋماعىندا ٸندەتتٸڭ تارالۋىن بولدىرماۋ ٷشٸن قانداي امال-شارعى قولدانارلارىن بٸلمەي داعدارىپ قالدى.
ەلبەتتە, شەكارالاردى جاۋىپ, قاتاڭ كارانتين رەجيمٸن ەنگٸزۋ كٶپ مەملەكەتتٸڭ قالىپتى شەشٸمٸ بولسا دا, ۆيرۋستىڭ ەل اۋماعىنا ەنۋٸنە بۇل توسقاۋىل بولا المادى. سودان كەيٸن عانا بەرٸ تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋدٸڭ جالعىز جولى كٷش بٸرٸكتٸرٸپ, ٶزارا كٶمەك كٶرسەتۋ ەكەنٸن تٷسٸندٸ.
پاندەمييا جاعدايىندا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماق, ەرٸپتەستٸك جەنە ٶزارا كٶمەك تۋرالى تەزيستٸڭ ناقتى ماعىناسى اشىلىپ, مازمۇنى تولىقتى.
كٶپتەگەن ەلدەر قيىن جاعدايعا تاپ بولدى, سول سەتتە كٶرسەتٸلگەن گۋمانيتارلىق كٶمەك ولار ٷشٸن ٷلكەن دەمەۋ بولىپ, العاشقى «سوققىدان» امان-ەسەن شىعۋعا, تىنىس الىپ, بۇل زۇلىم كٷشكە قارسى كٷرەسۋگە قاجەتتٸ قور جيناۋعا ىقپال ەتتٸ.
وسى ٷردٸستەن قازاقستان دا شەت قالمادى. قيىن سەتتە سٸم-نٸڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ دەرٸ-دەرمەكتەر مەن جەكە قورعانىس قۇرالدارىن قوسا العاندا شەتەلدٸك گۋمانيتارلىق كٶمەكتٸ باعىتتاۋ جەنە تارتۋ بولدى.
بٸزدٸڭ مەملەكەت العاشقىلاردىڭ بٸرٸ بولىپ ۋحانعا مەديتسينالىق- گۋمانيتارلىق كٶمەك جٸبەردٸ. اۋعانستان, قىرعىزستان, تەجٸكستان, ٶزبەكستان, ماجارستان جەنە يتاليياعا ازىق-تٷلٸك پەن مەديتسينالىق كٶمەك كٶرسەتتٸ.
بٸز ٶز كەزەگٸندە پاندەمييامەن كٷرەسۋ ٷشٸن ەۋروپادان, سولتٷستٸك امەريكادان, ازييادان, اۋسترالييادان, تاياۋ شىعىستان جەنە تمد ەلدەرٸنەن گۋمانيتارلىق كٶمەك قابىلدادىق. كوۆيد-19-بەن كٷرەستە قازاقستاندىق دەرٸگەرلەرگە ناقتى كٶمەك كٶرسەتكەن رەسەي مەن قىتايدان دەرٸگەرلەر توبىنىڭ كەلگەنٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ.
وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا وتىرىپ, مەن بارلىق شەتەلدٸك سەرٸكتەستەرٸمٸزگە پاندەميياعا قارسى جالپى كٷرەستە قازاقستاندىقتارعا كٶرسەتكەن ماڭىزدى حالىقارالىق ىنىماقتاستىق ٷشٸن شىن جٷرەكتەن ريزاشىلىعىمدى بٸلدٸرەمٸن.
– ەلەمدٸك لوكداۋن جالپى حالىقارالىق قىزمەتكە, ونىڭ ٸشٸندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا ەسەر ەتتٸ مە? وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا سىرتقى ساياسي تۇجىرىمداماسىن جٷزەگە اسىرۋدىڭ كەلەشەگٸ قانداي?
– ەلەمدٸك لوكداۋن مەن كارانتين شارالارى ديپلوماتتاردىڭ جۇمىسىنا بەلگٸلٸ بٸر قيىندىقتار ەكەلدٸ. بٸرقاتار حالىقارالىق ٸس-شارالار ەپيدەميولوگييالىق جاعداي جاقسارعانعا دەيٸن كەيٸنگە قالدىرىلدى, بٸراق ولاردىڭ كٶبٸ تسيفرلىق فورماتقا كٶشتٸ. «تسيفرلىق بايلانىس» بەلسەندٸ دامىپ, بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ مٷددەسٸن ٸلگەرٸلەتۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ جالعاسۋىنا جول اشتى.
دەسە دە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ٶزگەرٸسسٸز قالدى: بٸز حالىقارالىق ارەنادا ۇلتتىق مٷددەمٸزدٸ بەرٸك العا جىلجىتىپ, قورعاۋعا باسىم نازار اۋدارا وتىرىپ, سىندارلى, تەڭدەستٸرٸلگەن جەنە كٶپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جٷرگٸزۋدٸ جالعاستىرامىز.
شىندىعىندا, 2020 جىل بٸز ٷشٸن ٶتە ماڭىزدى بولدى, ٶيتكەنٸ پرەزيدەنت ق. توقاەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان جاڭا سىرتقى ساياسي تۇجىرىمداماسىن بەكٸتتٸ. العاش رەت سىرتقى ساياسي جوسپارلاۋ كٶكجيەگٸ ٷنەمٸ ٶزگەرٸپ وتىراتىن سىرتقى جاعدايلارعا بەيٸمدەلە وتىرىپ, 10 جىلعا دەيٸن ۇلعايدى.
قۇجات اشىق سيپاتقا يە جەنە ايماقتىق ەرٸ حالىقارالىق ساۋدا-ەكونوميكالىق قاتىناستار جٷيەسٸن ودان ەرٸ ينتەگراتسييالاۋ ارقىلى ەلەمدٸك قوعامداستىقتا مەملەكەتتٸڭ تۇراقتى پوزيتسيياسى مەن وڭ كەيٸپٸن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان.
ونى جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا مەملەكەتتٸك تەۋەلسٸزدٸكتٸڭ سىرتقى ساياسي نەگٸزدەرٸن نىعايتۋ, ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ, دوستىق جەنە تەڭ قاتىناستاردى دامىتۋ, ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ەرٸ كەڭەيتۋ ٷشٸن جاعدايلار مەن العىشارتتار قۇرۋ, سونداي-اق ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كٶزدەلۋدە.
تۇتاستاي العاندا تۇجىرىمدامانى ٸسكە اسىرۋ ەلگە, وتاندىق بيزنەسكە جەنە ەربٸر ازاماتقا ناقتى پايدا ەكەلەدٸ.
– 2020 جىلى بٷكٸل ەلەم بويىنشا قوزعالىس شەكتەلٸپ, كٶپتەگەن ٸس-شارالار توقتاتىلىپ نە كەيٸنگە قالدىرىلدى. حالىقارالىق قوعامداستىققا جاڭا جاعدايعا بەيٸمدەلۋگە تۋرا كەلدٸ. تٸپتٸ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويلىق سەسسيياسى ۆيرتۋالدى فورماتتا ٶتتٸ. مۇنداي ونلاين-پلاتفورمالاردىڭ تيٸمدٸلٸگٸن قالاي باعالايسىز?
– پاندەمييا كەزٸندە حالىقارالىق قاتىناستار «كٷتۋ رەجيمٸنە» اۋىسىپ, دەستٷرلٸ ديپلوماتييا كٷن تەرتٸبٸن شەكتەدٸ دەۋ قاتە تٷسٸنٸك. داعدارىس حالىقارالىق قاتىناستارداعى «تار كەڭٸستٸكتەردٸ» انىقتاپ, كٷن تەرتٸبٸنە ەڭ ٶزەكتٸ پروبلەمالاردى قويدى.
ديپلوماتييالىق قىزمەت, جوعارىدا ايتقانىمداي, جاڭا ساندىق فورماتتى قابىلداي وتىرىپ جالعاستى. مەنٸڭ ويىمشا, ونلاين كەزدەسۋلەر مەيلٸنشە تيٸمدٸ جەدەل شەشٸمدەر قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ. دەسە دە, ولار كەلٸسسٶزدەردٸڭ قالىپتى فورماتىن الماستىرادى دەي المايمىز, جاقىن ارادا وعان قايتا ورالامىز دەگەن ٷمٸتتەمٸز. وسىعان قاراماستان, قازاقستان ٶزٸنٸڭ مٷددەلەرٸن حالىقارالىق پلاتفورمالاردا تيٸمدٸ ٸلگەرٸلەتۋدٸ جالعاستىردى.
پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75 سەسسيياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ بارىسىندا كٶتەرگەن باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىقتا جاعىمدى باعاعا يە بولدى.
اتالعان باستامالاردى قىسقاشا اتاپ ٶتسەم: حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ-سانيتارلىق ەرەجەلەردٸ قايتا قاراۋ, بۇۇ مەن حالىقارالىق بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك اگەنتتٸگٸنٸڭ قولداۋىمەن اۋرۋلاردى باقىلاۋ جەنە بيولوگييالىق قاۋٸپسٸزدٸك جٶنٸندەگٸ ايماقتىق ورتالىقتار جەلٸسٸن قۇرۋ.
جەلتوقسانداعى كليماتتىق امبيتسييالار سامميتٸندە مەملەكەت باسشىسى بٸزدٸڭ ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكانى 2060 جىلعا دەيٸن دەكاربونيزاتسييالاۋ جٶنٸندەگٸ جاڭا ماڭىزدى مٸندەتٸن اتاپ ٶتتٸ.
2020 جىلدىڭ قىركٷيەگٸندە بٸزدٸڭ ەل ازاماتتىق جەنە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتٸنٸڭ ٶلٸم جازاسىن الىپ تاستاۋعا باعىتتالعان ەكٸنشٸ فاكۋلتاتيۆتٸك حاتتاماسىنا قوسىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ونى راتيفيكاتسييالاۋ تۋرالى زاڭعا قول قويۋى قازاقستاننىڭ جالپىادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن دەموكراتييالىق نورمالاردى ۇستاناتىنىن راستادى.
مەن ەسٸرەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتٸ – ەلباسى ن. نازارباەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ جەنە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ٷشٸن كٷرەستەگٸ بەدەلٸ مەن رٶلٸن اتاپ ٶتكٸم كەلەدٸ. وعان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ «يادرولىق سىناقتاردان ازام ەلەم ٷشٸن چەمپيون» مەرتەبەسٸن بەرۋٸ وسىنىڭ دەلەلٸ.
جىل سوڭىندا بۇۇ باس اسسامبلەياسى حالىقتى ساۋىقتىرۋ, قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە سەمەي ايماعىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جەنە قىزمەتتٸ ٷيلەستٸرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قارار قابىلدادى. قۇجات حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ يادرولىق سىناقتاردىڭ ادامداردىڭ ٶمٸرٸنە جەنە دەنساۋلىعىنا, ەسٸرەسە بالالار مەن ٶزگە دە وسال توپتاردىڭ ٶمٸرٸنە ۇزاق ەسەر ەتەتٸنە الاڭداعانىن مويىنداعانىنا ايقىن دەلەل.
ەلباسىنىڭ تاعى بٸر سىرتقى ساياسي باستاماسىن جٷزەگە اسىرۋ اياسىندا قازاقستان 2020-2022 جىلدارى ازيياداعى ٶزارا ٸس-قيمىل جەنە سەنٸم شارالارى كەڭەسٸنە تٶراعالىق ەتۋدٸ قابىلدادى. قازٸر الدىمىزدا وسى ديالوگ الاڭىن تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ مٸندەتٸ تۇر.
– بٸزگە جاقىن حالىقتار ياعني كٶرشٸلەرٸمٸز تۋرالى ايتقاندا ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى تولىق ٶزارا تٷسٸنٸستٸك تۋرالى دا سٶز قوزعايمىز. بيىلعى جىل ەۋرازييالىق كەڭٸستٸك ٷشٸن قيىنعا سوققانى بەلگٸلٸ, اينالامىزداعى ايماقتاردا ەلەۋلٸ تولقىنىستاردى كٶردٸك. سوڭعى بٸر جىل ٸشٸندە بٸزدٸڭ ورتالىق ازييا, تمد ەلدەرٸمەن جەنە تٷركٸتٸلدەس ەلەممەن ىنتىماقتاستىعىمىز قالاي دامىدى?
– ورتالىق ازييا – قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ستراتەگييالىق ماڭىزدى باعىت. بٷگٸنگٸ كٷنٸ ەلدەرٸمٸز اراسىندا تٷرلٸ دەڭگەيلەردە قارقىندى ساياسي ديالوگ قۇرىلىپ, تۇراقتى ەكونوميكالىق, مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستار ورنىقتى.
پاندەميياعا بايلانىستى, ەلدەرٸمٸز اراسىندا ٶز وتانىنا ورالعان ازاماتتارعا ترانزيتتٸك دەلٸزدەر بەرۋ, سونداي-اق جٷك تاسىمالداۋشىلارعا كەدەرگٸسٸز ترانزيت بەرۋ بويىنشا جەدەل ٶزارا ٸس-قيمىل ۇيىمداستىرىلدى.
2020 جىلى رەسەي فەدەراتسيياسى, قىتاي, اقش, ەۋروپالىق وداق, جاپونييا, ٷندٸستان جەنە كورەيا رەسپۋبليكاسى سيياقتى سەرٸكتەستەرٸمٸزبەن «ورتالىق ازييا +» كٶپجاقتى فورماتتارى ارقىلى ساياسي جەنە ديپلوماتييالىق ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ جوعارى ديناميكاسى ساقتالدى.
بۇل تەتٸكتەر ايماقتىق جەنە حالىقارالىق كٷن تەرتٸبٸنٸڭ ٶزەكتٸ مەسەلەلەرٸن قاراۋعا, جالپى باسىمدىقتار نەگٸزٸندە بٸرلەسكەن جۇمىس ٷشٸن باستى تەسٸلدەردٸ دايىنداۋعا جەنە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋرالى پٸكٸر الماسۋعا مٷمكٸندٸك بەرەدٸ.
قازاقستان ورتاق تاريح, تۋىستاس تٸلدەر جەنە مەدەنيەتتەر بٸرٸكتٸرەتٸن تٷركٸتٸلدەس ەلدەرمەن قاتىناستاردى دامىتۋعا ٷلكەن مەن بەرەدٸ.
ٶتكەن جىل ەلەمنٸڭ بارلىق ەلٸ ٷشٸن سىناق بولدى جەنە وسى جاعدايدا تٷركٸتٸلدەس ەلدەر كوروناۆيرۋس پاندەميياسىنا قارسى كٷرەستە كٷش بٸرٸكتٸرۋگە دايىن ەكەندٸكتەرٸن كٶرسەتٸپ, 2020 جىلى سەۋٸردە كوۆيد-19-عا قارسى تٷركٸ كەڭەسٸنٸڭ كەزەكتەن تىس سامميتٸن ٶتكٸزدٸ.
مەملەكەت باسشىلارى پاندەمييامەن كٷرەسۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ جەنە باسقا سالالارداعى كٶپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جٶنٸندەگٸ بٸرلەسكەن شارالاردى تالقىلادى.
سانيتارلىق-ەپيدەميولوگييالىق داعدارىسقا قاراماستان, ايماقتىق ينتەگراتسييالىق بٸرلەستٸكتەر شەڭبەرٸندەگٸ ٶزارا ٸس-قيمىل قارقىندى دامىدى. ەاەو-داعى ەڭ ماڭىزدى وقيعا «2025 جىلعا دەيٸنگٸ ەۋرازييالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسييانى دامىتۋدىڭ ستراتەگييالىق باعىتتارىن» قابىلداۋ بولدى, تمد اياسىندا مٷشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇزاق مەرزٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگٸزگٸ قۇجاتى – دوستاستىقتى ودان ەرٸ دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى قابىلداندى.
دەسە دە ٶتكەن جىلى كٶرشٸلەرٸمٸزدٸڭ جەنە تمد بويىنشا سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸڭ باسىنان ٶتكەن وقيعالارى الاڭداتپاي قويمايدى. بۇل ەلەم تۋربۋلەنتتٸك دەۋٸرگە اياق باسقانىن تاعى دا راستايدى. قازاقستان دوستارىمىز اتالعان جادايلاردان شىعۋدىڭ لايىقتى شەشٸمٸن تاباتىنان سەنەدٸ جەنە بۇل مەسەلەلەردٸ شەشۋگە بارىنشا كٶمەك قولىن سوزۋعا دايىن.
– قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا رەسەي, قىتاي, اقش, ەو ەلدەرٸ سيياقتى ىقپالدى ەرٸ ٸرٸ مەملەكەتتەر ماڭىزدى رٶل اتقارادى. اتالعان ەلدەرمەن قازٸرگٸ ٶزارا بايلانىستى قالاي سيپاتتايسىز?
– بٷگٸندە كٶپۆەكتورلىقتى كەڭەيتٸپ, دوستىق قارىم-قاتىناستى نىعايتۋعا نەگٸزدەلگەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى بٸزدٸڭ ساليقالى جەنە سەنٸمدٸ سەرٸكتەس ەكەنٸمٸزدٸ ايقىندايدى.
قازاقستان مەن رەسەيدٸ دەستٷرلٸ تٷردە ورتاق كٶپعاسىرلىق تاريح پەن دوستىق ەرٸ تاتۋ كٶرشٸلٸكتٸڭ بەرٸك نەگٸزدەرٸ بايلانىستىرادى, بۇل ٶز كەزەگٸندە ەكٸجاقتى قاتىناستاردىڭ كەڭ اۋقىمىندا جەمٸستٸ ٶزارا ٸس-قيمىلدىڭ سەنٸمدٸ نەگٸزٸ. ٶزارا تٷسٸنٸستٸك پەن قۇرمەتتٸڭ قول جەتكەن دەڭگەيٸ قازاقستان – رەسەي ىنتىماقتاستىعىن دەيەكتٸ نىعايتۋ ٷشٸن بەرٸك تٷپ-تامىر بولدى. بٸز جاي عانا كٶرشٸ ەمەسپٸز, بٸز ستراتەگييالىق سەرٸكتەس جەنە وداقتاسپىز.
2020 جىلى 24 ماۋسىمدا پرەزيدەنت ق.توقاەۆ ۇلى وتان سوعىسىنداعى ۇلى جەڭٸسكە 75 جىل تولۋىنا وراي قىزىل الاڭدا ٶتكەن جەڭٸس پارادىنا قاتىستى. جىل ٸشٸندە ەكٸ ەل پرەزيدەنتتەرٸ 7 رەت تەلەفون ارقىلى سٶيلەستٸ.
كوۆيد-19 ۆيرۋسىنىڭ تارالۋىمەن كٷرەس بويىنشا ٸس-قيمىلداردى ٷيلەستٸرۋ اياسىندا ايتارلىقتاي جۇمىس ٸستەلدٸ. 22 جەلتوقساندا قازاقستاندا رەسەيلٸك «سپۋتنيك V» ۆاكتسيناسىنىڭ ٶندٸرٸسٸ باستالدى, ال 2021 جىلدىڭ باسىندا ەرٸكتٸ ۆاكتسيناتسييانى جاپپاي ٸسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ بٸرٸ - قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ. 2019 جىلعى قىركٷيەكتە قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ قىتايعا جاساعان العاشقى مەملەكەتتٸك ساپارى كەزٸندە قر مەن قحر بٸرلەسكەن مەلٸمدەمەگە قول قويدى, وندا ەكٸ ەل اراسىنداعى مەڭگٸلٸك جان-جاقتى ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸكتٸ دامىتۋ تۋرالى كەلٸسٸم بەكٸتٸلدٸ.
بۇل قۇجات ساياسي, ساۋدا-ەكونوميكالىق, ينۆەستيتسييالىق جەنە مەدەني-گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارىن ايقىندايدى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات «نۇرلى جول» جەنە قىتايلىق «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىنىڭ تٷيٸسۋٸ اياسىندا قارقىندى ىنتىماقتاستىققا نەگٸز سالىندى.
قىركٷيەك ايىندا مەملەكەتتٸك كەڭەستٸڭ مٷشەسٸ, قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ ۆان يدٸڭ قازاقستانعا جۇمىس ساپارى ٶتٸپ, ساپار اياسىندا بٸز كوۆيد-19 پاندەميياسى جاعدايىندا ەكٸجاقتى قاتىناستاردى ارتتىرۋ جايىن تالقىلادىق.
كەڭەيتٸلگەن ستراتەگييالىق سەرٸكتەستٸك دەڭگەيٸنە جەتكەن قازاقستان مەن اقش-تىڭ قاتىناسى قارقىندى دامىپ كەلەدٸ. ەكٸ مەملەكەت ٶزارا ساۋدا مەن ينۆەستيتسييادان باستاپ مەدەنيەت پەن بٸلٸمگە دەيٸنگٸ تٷرلٸ سالالاردا سەنٸم مەن ىنتىماقتاستىق نەگٸزٸندە ٸس-قيمىل جاساپ كەلەدٸ.
مەملەكەتتٸك حاتشى م. پومپەونىڭ 2020 جىلدىڭ اقپان ايىندا بٸزدٸڭ ەلگە جاساعان رەسمي ساپارى نەتيجەسٸندە ساياسي ديالوگتى جالعاستىرۋ جەنە ساۋدا-ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكٸزٸلدٸ. اقش ەكونوميكامىز ٷشٸن جەتەكشٸ ينۆەستورلاردىڭ بٸرٸ بولىپ قالا بەرەدٸ. تەۋەلسٸزدٸك جىلدارى قازاقستانعا اتالعان ەلدەن 50 ميلليارد دوللاردان استام تٸكەلەي ينۆەستيتسييا تارتىلدى.
قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن ٶزارا ەرەكەتتەسۋدٸ تولىعىمەن قولدايدى جەنە ونى ەلٸمٸزدٸڭ ەرٸ تۇتاستاي العاندا ايماقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتٸن ماڭىزدى قۇرال دەپ سانايدى.
بٸز ٷشٸن ەۋروپالىق باعىتتاعى ماڭىزدى وقيعا – مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقپان ايىندا ميۋنحەندەگٸ قاۋٸپسٸزدٸك كونفەرەنتسيياسىنا قاتىسۋى جەنە 1 ناۋرىزدا قر مەن ەو اراسىنداعى كەڭەيتٸلگەن سەرٸكتەستٸك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلٸسٸمنٸڭ كٷشٸنە ەنۋٸ بولدى, بۇل حالىقارالىق جەنە ايماقتىق قاۋٸپسٸزدٸك, ينفراقۇرىلىمنىڭ, يننوۆاتسييانىڭ, مەدەنيەت, سپورت, تۋريزمنٸڭ دامۋى سىندى مەسەلەلەردٸ ەسەپكە العاندا 29 ٶزارا ەرەكەتتەسۋ سالالارىن قامتيدى.
قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلٸنٸڭ تاعى بٸر ماڭىزدى تانىلۋى – وتاندىق ديپلومات ق. ەبدٸراحمانوۆتىڭ ەقىۇ-نىڭ از ۇلتتار ٸستەرٸ بويىنشا جوعارى كوميسسارى بولىپ تاعايىندالۋى بولدى.
– ەلەمدٸك ەكونوميكا قيىن كەزەڭدەردٸ باستان كەشٸرۋدە, كٶپ سالادا قۇلدىراۋ بايقالادى. كوروناۆيرۋسقا دەيٸنگٸ كەزەڭدە كٶپتەگەن ەلدەر شەتەلدٸك ينۆەستيتسييالار ٷشٸن بەلسەندٸ كٷرەستٸ. قازٸر شەتەلدەن ينۆەستيتسييا تارتۋ بويىنشا جاعدايىمىز قالاي بولىپ جاتىر?
– سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 ميلليارد دوللارعا جۋىق تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا (تشي) تارتتى. قازٸر بٸز بٷكٸل ەلەم بويىنشا ينۆەستيتسييالىق بەلسەندٸلٸكتٸڭ ايتارلىقتاي تٶمەندەۋٸن بايقاپ وتىرمىز. ەلەمدەگٸ 5 000 ٸرٸ كومپانييالاردا كٷتٸلەتٸن پايدا ورتاشا ەسەپپەن 40% تٶمەندەيدٸ, بۇل ٶز كەزەگٸندە قايتا ينۆەستيتسييالانعان كٸرٸستەر كٶلەمٸن ازايتادى. سوندا دا اتاپ ٶتۋ كەرەك, 2020 جىلعى «مٸنسٸز داۋىلعا» دەيٸن تشي اعىندارىنىڭ ەلەم بويىنشا تارالۋىندا سوڭعى جىلدارى بەلگٸلٸ توقىراۋ بولعانى دا راس.
ساۋدا جەنە دامۋ جٶنٸندەگٸ بۇۇ كونفەرەنتسيياسىنىڭ (يۋنكتاد) بولجامدارى بويىنشا 2020-2021 جج. جاھاندىق تشي اعىندارى ٷشٸن دەل سونداي قۇلدىراۋ كٷتٸلۋدە. ۇقساس ٷردٸس قازاقستاندى دا اينالىپ ٶتپەيدٸ. بەلگٸلٸ بٸر سەبەپتەرگە بايلانىستى ەكونوميكامىزعا تشي اعىنىنىڭ تٶمەندەۋٸ بايقالدى. سونداي-اق, 2020 جىلدىڭ ٷشٸنشٸ توقسانىنىڭ سوڭىندا ولاردىڭ جالپى اعىنى 32,2%-عا تٶمەندەپ, 12,6 ملرد دوللاردى قۇرادى, بٸر جىل بۇرىن ول 18,6 ملرد دوللارعا تەڭ بولدى.
بٸز قۇلدىراۋ, ەڭ الدىمەن, ەكونوميكانىڭ كەن يگەرۋشٸ سەكتوردا تٸركەلگەنٸن كٶرەمٸز, بٸراق ٶڭدەۋ ٶنەركەسٸبٸ بٸرشاما «تاباندىلىق» تانىتتى. ال اگرارلىق-ٶنەركەسٸپتٸك كەشەندە تشي تارتۋدىڭ تٸپتٸ ايتارلىقتاي ٶسٸمٸ بايقالادى, بۇل ەلەمدە ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ فاكتورىنىڭ ماڭىزى ارتۋىمەن بايلانىستى بولۋى مٷمكٸن.
دٷنيەجٷزٸ بويىنشا جٷرگٸزٸلگەن كارانتين شارالارى, ٶندٸرٸستٸ توقتاتۋ جەنە ەلدەردٸڭ جابىلۋىنا قاراماستان, قازاقستان ٷكٸمەتٸ جاڭا تشي تارتۋ بويىنشا ۋاقتىلى شارالار قابىلدادى. بٸز بۇعان دەيٸن باستالىپ قويعان جوبالاردىڭ «قاتىپ قالۋىنا» جول بەرمەۋ مەسەلەسٸن شەشٸپ الدىق. نەتيجەسٸندە, 2020 جىلى جالپى قۇنى 1,3 ملرد دوللار قۇرايتىن 25 ٸرٸ ينۆەستيتسييالىق جوبا ٸسكە قوسىلىپ, 3800-دەن استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ولاردىڭ ٸشٸندە الماتىدا وڭتٷستٸككورەيالىق Hyundai كومپانيياسىنىڭ كٶلٸكتەرٸن شىعارۋ, قاراعاندى وبلىسىندا نەمٸستٸڭ Linde Group كومپانيياسىنىڭ تەحنيكالىق گازىن ٶندٸرۋ جەنە الماتى وبلىسىندا باە-نٸڭ Ancil Fund كومپانيياسىنىڭ قۇراما جەمدەرٸن شىعارۋ سيياقتى ماڭىزدى جوبالار بار.
پاندەمييانىڭ نەگٸزگٸ سالدارىن جويعاننان كەيٸن بٸز بيىلعى جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنا تشي اعىنىن قالىپقا كەلتٸرەمٸز دەپ ٷمٸتتٸنەمٸز.
– بٸرنەشە كٷننەن كەيٸن ەلدە پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ٶتەدٸ. سٸم-نٸڭ سايلاۋ پروتسەسٸن ۇيىمداستىرۋداعى رٶلٸ قانداي?
– ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەي, سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ نەگٸزگٸ قىزمەتتەرٸنٸڭ بٸرٸ – شەتەلدەگٸ ازاماتتارىمىزدىڭ مٷددەلەرٸ مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ. 54 ەلدە ولاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن 10 قاڭتاردا پارلامەنت مەجٸلٸسٸ دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ٷشٸن 66 سايلاۋ ۋچاسكەلەرٸ اشىلادى. بٸز سايلاۋ پروتسەسٸن جوعارى دەموكراتييالىق ستاندارتتارعا سەيكەس ۇيىمداستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن بارلىق شارالاردى جٷزەگە اسىرامىز.
قازاقستان باقىلاۋ پروتسەسٸنە ٷلكەن مەن بەرەدٸ. سايلاۋدى باقىلاۋعا دياقب مەن ەقىۇ پارلامەنتتٸك اسسامبلەياسىنان, تمد پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنان, تمد اتقارۋ كوميتەتٸنەن, ۇقشۇ پارلامەنتتٸك اسسامبلەياسىنان, يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان, شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان, تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسٸ, تٷركٸتٸلدەس مەملەكەتتەردٸڭ پارلامەنتتٸك اسسامبلەياسىنان حالىقارالىق باقىلاۋشىلار جەنە بٸرقاتار ەلدەردەن وسك ٶكٸلدەرٸ قاتىسادى دەپ كٷتٸلۋدە.
– سٸم-نٸڭ 2021 جىلعا ارنالعان نەگٸزگٸ جۇمىس جوسپارلارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭٸز.
– سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنٸڭ جاڭا جىلداعى باستى مٸندەتٸ - ۇلتتىق ەكونوميكاعا داعدارىستان شىعۋعا كٶمەك كٶرسەتۋ. ەكونوميكالىق جەنە گۋمانيتارلىقتان باسقا, بۇقارالىق, تسيفرلىق جەنە مەديتسينالىق ديپلوماتييانى نىعايتۋ ماڭىزدى.
قابىلدانعان شەشٸمدەردٸڭ جىلدامدىعى, تيٸمدٸلٸگٸ جەنە ولاردى ٸسكە اسىرۋ ٷشٸن رەسۋرستاردى جەتكٸلٸكتٸ پايدالانۋ ماڭىزدى. پاندەمييا تۋدىرعان ەلەمدٸك داعدارىس بٸز ٷشٸن اۋىر سىناق بولدى. بۇعان قاراماستان, بٸز الدىمىزعا ەلدەقايدا ٶرشٸل ماقساتتار مەن مٸندەتتەر قويامىز.
– سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرگەنٸڭٸزگە العىس ايتامىز!
