پرەزيدەنت ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىندا قانداي مەسەلەلەر كٶتەردٸ?

مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسىنا قاتىستى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات" اقوردانىڭ باسپاسٶز قىزمەتٸنە سٸلتەمە جاساپ.

پرەزيدەنت قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تٶراعالىعىمەن ٷكٸمەتتٸڭ كەڭەيتٸلگەن وتىرىسى ٶتتٸ. جيىنعا پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ, پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ باسشىسى مۇرات نۇرتٸلەۋ, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸ, ۇلتتىق بانك تٶراعاسى, استانا, الماتى, شىمكەنت قالالارىنىڭ جەنە وبلىستاردىڭ ەكٸمدەرٸ, ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ جەنە ۇلتتىق كومپانييالاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ قاتىستى.

پرەزيدەنت ٶز سٶزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ بيىلعى ەلەۋمەتتٸك-ەكونوميكالىق دامۋ مەسەلەلەرٸ تالقىلانىپ, الدا تۇرعان باستى مٸندەتتەر ايقىندالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ.

– قوردالانعان مەسەلەلەر از ەمەس. 11 ايدا ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸ 4,6 پايىزدان 2,7 پايىزعا دەيٸن تٶمەندەدٸ. ينفلياتسييا سوڭعى 14 جىلدا بولماعان دەڭگەيگە جەتتٸ. قازٸر بۇل كٶرسەتكٸش – 19,6 پايىز. مۇنداي احۋال جۇرتتىڭ تابىسىنا جەنە ەل-اۋقاتىنا كەرٸ ەسەرٸن تيگٸزٸپ وتىر. جۋىردا ٶتكەن پرەزيدەنت سايلاۋى – بۇل حالىقتىڭ بٸزگە ارتقان زور سەنٸمٸ جەنە قولداۋى. ازاماتتارىمىز ناقتى وڭ ٶزگەرٸستەر بٷگٸن جەنە قازٸر بولادى دەپ ٷمٸتتەنٸپ وتىر. وسى ٷمٸت پەن سەنٸمدٸ اقتاۋ – الدىمىزدا تۇرعان ەڭ باستى مٸندەت ەرٸ قاستەرلٸ پارىز, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت ٶزٸنٸڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا دامۋ باعدارى ايقىندالعانىن, ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرىپ, ٶمٸر ساپاسىن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارىلاتىنىن اتاپ ٶتٸپ, ەرەكشە مەن بەرۋدٸ قاجەت ەتەتٸن بٸرقاتار مەسەلەگە توقتالدى.

مەملەكەت باسشىسى, ەڭ الدىمەن, تۇرعىن ٷي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى مەسەلەسٸن كٶتەردٸ. قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ ايتۋىنشا,  اۋىل مەن قالانىڭ اۋقىمىندا شەشٸلە بەرەتٸن تۇرمىستىق مەسەلەلەردٸ ٷكٸمەتتٸڭ دەڭگەيٸندە قاراۋعا مەجبٷر بولىپ وتىرمىز. ٶيتكەنٸ وسى سالاداعى تٶتەنشە وقيعالار تىم كٶپ بولىپ كەتتٸ. پەتروپاۆل, تەمٸرتاۋ, ستەپنوگورسك, بالقاش, قاراعاندى, اقتٶبە جەنە ريددەر قالالارىندا بولعان اپاتتاردىڭ ەشقايسىسىنان ەكٸمدەر مەن مينيسترلەر, ەسٸرەسە, مەنشٸك يەلەرٸ تيٸستٸ قورىتىندى جاساعان جوق.

–  جاقىندا ەكٸباستۇزدا بولعان تٶتەنشە جاعداي بۇل سالاداعى احۋالدىڭ قانشالىقتى كٷردەلٸ ەكەنٸن ايقىن كٶرسەتتٸ. قىزمەتكەرلەردٸڭ جاۋاپسىزدىعى, باقىلاۋ جٷيەسٸنٸڭ قاۋقارسىزدىعى مىڭداعان ادامدى جىلۋسىز قالدىردى. جاۋاپتى قىزمەتكەرلەر قىستى قالىپتى رەجيمدە, امان-ەسەن ٶتكٸزەمٸز دەپ ەسەپ بەرگەن. بٸراق ٸس جٷزٸندە جاعدايدىڭ قالاي بولىپ جاتقانىن كٶرٸپ وتىرسىزدار. پاۆلودار وبلىسىنىڭ ەكٸمٸ ٶز ٶتٸنٸشٸمەن قىزمەتٸنەن بوساتىلدى. ال قۇزىرلى مەملەكەتتٸك ورگان – ەنەرگەتيكا مينيسترلٸگٸنٸڭ ەشقانداي ەرەكەتٸن كٶرگەن جوقپىز, بۇل مەكەمە اپاتقا سەلقوس قاراپ, بەيتاراپتىق تانىتتى. سونداي-اق تٶتەنشە جاعداي قىزمەتتەرٸنٸڭ جۇمىسى دۇرىس جولعا قويىلماعان. ولار باياۋ قيمىلداپ, سالعىرتتىق تانىتتى,  – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت توزۋ دەڭگەيٸ 90 پايىزدان اسقان ەكٸباستۇز جەس-ٸن مەملەكەتكە 1 تەڭگەگە ساتۋ تۋرالى ۇسىنىس ساراپتاۋدى قاجەت ەتەتٸنٸن ايتتى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, نىسانعا تەۋەلسٸز اۋديت جٷرگٸزۋ كەرەك. ەبدەن توزعان ورتالىقتى مەملەكەتتٸڭ تيٸمدٸ باسقارا الۋ مەسەلەسٸن زەرتتەۋ كەرەك.  كەسٸپورىننىڭ 50 پايىزىن الىپ, مەنشٸك يەسٸنە جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن كٷردەلٸ جٶندەۋدەن ٶتكٸزۋدٸ تاپسىرعان جٶن.

– ەكٸباستۇز تۇرعىندارىنا كەلتٸرٸلگەن زارداپتى ٶتەۋ شىعىندارى مەنشٸك يەسٸ مەن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت اراسىندا بٶلٸنۋٸ كەرەك. ٷكٸمەتتٸڭ الدىندا سوڭعى جىلدارى مەنشٸك يەلەرٸ ەشتەڭە ٸستەمەگەن اسا ماڭىزدى ينفراقۇرىلىم نىساندارىنىڭ ەرقايسىسىن كەشەندٸ تٷردە تەكسەرٸپ, شەشٸم قابىلداۋ مٸندەتٸ تۇر, – دەدٸ پرەزيدەنت. 

مەملەكەت باسشىسى ەلٸمٸزدەگٸ جەس-تەردٸڭ ورتاشا توزۋ دەڭگەيٸ 66 پايىزعا, ال كەيبٸر قالالاردا شەكتٸ مەجەدەن اسىپ, 80 پايىزعا جەتكەنٸنە توقتالدى. جىلۋ ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ٷشتەن بٸرٸنٸڭ پايدالانۋعا بەرٸلگەنٸنە جارتى عاسىردان اسقان. ال شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ ريددەر مەن شەمونايحا قالالارىنداعى جىلۋمەن قامتۋ جەلٸلەرٸ مٷلدەم توزعان. 

پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى ۋاقتىلى جاڭعىرتۋ ٸسٸن باقىلاۋعا الۋ ٷكٸمەتكە بٸرنەشە رەت تاپسىرىلعان. ەيتسە دە ەكٸمدٸكتەرگە دە تۋىنداعان  مەسەلەنٸ ورتالىققا ىسىرا سالۋعا بولمايدى.  

– مەنٸڭ تاپسىرمام بويىنشا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ جانىنان قۇرىلعان ارنايى كوميسسييا كەشەندٸ شارالار ەزٸرلەدٸ. سوعان سەيكەس باقىلاۋ-قاداعالاۋ تەتٸگٸن كٷشەيتٸپ, مەنشٸك يەلەرٸنٸڭ جاۋاپكەرشٸلٸگٸن جەنە جالپى سالانىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ قاجەت. كوميسسييا  دۇرىس جۇمىس ٸستەمەي تۇرعان 19 جىلۋ ەلەكتر ورتالىعىن انىقتادى. ولاردى شۇعىل جاڭعىرتۋ قاجەت. الدىن الا ەسەپ بويىنشا, وعان شامامەن 90 ميلليارد تەڭگە كەرەك. بۇل قاراجات, ەرينە, ەنەرگەتيكالىق كەسٸپورىنداردىڭ تاريفتٸك سمەتاسىندا ەسكەرٸلگەنٸ جٶن. مەملەكەت مەنشٸگٸندەگٸ ەنەرگەتيكالىق نىساندار بيۋدجەت ەسەبٸنەن جٶندەلۋگە تيٸس. ال جەكەمەنشٸك نىسانداردى «تاريفتٸ ينۆەستيتسيياعا ايىرباستاۋ» باعدارلاماسى اياسىندا ٶز قاراجاتى ەسەبٸنەن جاڭعىرتۋ كەرەك. ٷكٸمەت وسى مٸندەتتٸ شەشۋگە شۇعىل كٸرٸسۋٸ تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت حالىقتىڭ ەل-اۋقاتىن جاقسارتۋ مەسەلەسٸنە دە باسا نازار اۋداردى.

– نەگٸزگٸ تاعام ٶنٸمدەرٸنٸڭ قىمباتتاۋى ينفلياتسييانىڭ ٶسۋٸنە سەبەپ بولىپ جاتىر. ازىق-تٷلٸك ينفلياتسيياسى 24 پايىزدان استى. تۇرعىنداردىڭ اقشالاي تابىسىنىڭ ٶسۋ قارقىنى سوڭعى بەس جىلداعى ەڭ تٶمەن دەڭگەيدە تۇر. ەلٸمٸزدە قاعاز جٷزٸندە جۇمىس ٸستەيتٸن, ۋاقىتشا جۇمىس ٸستەمەيتٸن, ٶزٸن-ٶزٸ نەتيجەسٸز جۇمىسپەن قامتىعان جەنە جۇمىسسىز دەپ كٶرسەتٸلگەن 900 مىڭعا جۋىق ادام بار. نەگٸزگٸ قۇجات – حالىق تابىسىن ارتتىرۋ باعدارلاماسى. وسى قۇجاتتى قازٸرگٸ جاعدايلارمەن سەيكەستەندٸرگەن جٶن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶندٸرٸستٸك جاراقات مەسەلەسٸ كٷردەلٸ پروبلەماعا اينالىپ بارا جاتقانىنا توقتالدى.

– بيىلعى 11 ايدا ٶندٸرٸستە 1124 ادام زارداپ شەكتٸ. ونىڭ 157-سٸ قايتىس بولدى. كەيبٸر كەسٸپورىندا ادام ٶلٸمٸنە ەكەپ سوقتىراتىن اپاتتار تىم جيٸلەپ كەتتٸ. «ارسەلورميتتال تەمٸرتاۋ» كومپانيياسى – وسىنىڭ ايقىن دەلەلٸ. وندا 2006 جىلدان بەرٸ 20-دان استام اپات بولىپ, جٷزدەن استام ازاماتىمىز قازاعا ۇشىرادى. بيىلدىڭ ٶزٸندە 14 ادامنان ايىرىلىپ قالدىق. ٶتكەن اپتادا تاعى بٸر جۇمىسشى وپات بولدى. مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن قوعامدىق ۇيىمداردىڭ ەسەبٸنە قاراساق, كومپانييا ەڭبەك, ەكولوگييا جەنە سالىق زاڭناماسىن بەلدەن باسىپ وتىر. ينۆەستيتسييالىق مٸندەتتەمەلەرٸن دە ورىندامايدى. قوعام ەدٸل, قاتاڭ جەنە شۇعىل شارالار قابىلداۋدى تالاپ ەتٸپ جاتىر. بۇل مەسەلەنٸ ٷكٸمەت باسشىسى تٸكەلەي باقىلاۋدا ۇستايدى, – دەدٸ پرەزيدەنت.

مەملەكەت باسشىسى ٶزٸنٸڭ تاپسىرماسىمەن ينۆەستيتسييالىق جوبالاردىڭ بٸرىڭعاي جٷيەسٸ ەزٸرلەنگەنٸن, الايدا بيىل جوسپارداعى 284 ينۆەستيتسييالىق جوبانىڭ 43-ٸ عانا جٷزەگە اسىرىلعانىن جەتكٸزدٸ.

– مۇنىڭ بەرٸنە قۇر تسيفر رەتٸندە قاراۋعا بولمايدى. ٶيتكەنٸ سونىڭ كەسٸرٸنەن كٶپتەگەن جۇمىس ورنى اشىلماي قالدى. ەل ەكونوميكاسى ميللياردتاعان تەڭگە قارجىدان قاعىلدى. سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ شەتەلدەن ينۆەستور تارتۋ ٷشٸن تيٸمدٸ جۇمىس اتقارىپ جاتقانىن اتاپ ٶتكەن جٶن. ەلشٸلەر شەتەلدەردە تٷرلٸ كەزدەسۋ ٶتكٸزٸپ, ەلٸمٸزگە ينۆەستورلاردى جەتەلەپ ەكەلەدٸ دەۋگە بولادى. بٸراق جوبانى جٷزەگە اسىراتىن كەزدە, جەرگٸلٸكتٸ جەردە تٷرلٸ مەسەلە تۋىندايدى. بٸر سٶزبەن ايتساق, بٸز دايىن ينۆەستورلاردان ايىرىلىپ قالىپ جاتىرمىز. تاعى دا قايتالاپ ايتامىن, ينۆەستيتسييالىق جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋعا جاعداي جاساۋ, ياعني جەر بٶلۋ, رۇقساتناما بەرۋ, ينفراقۇرىلىممەن قامتۋ – ەكٸمدەردٸڭ مٸندەتٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت باعا بەلگٸلەۋدٸ كەلەسٸ بٸر ماڭىزدى مەسەلە رەتٸندە اتاپ ٶتتٸ. سونداي-اق ازىق-تٷلٸك باعاسىن ٶسٸرمەۋ ٷشٸن باستى باعىتتار بويىنشا ناقتى جۇمىس جٷرگٸزۋ كەرەك ەكەنٸنە توقتالدى.

– ازىق-تٷلٸكتٸڭ باعاسى جىل مەزگٸلٸنە قاراي قاتتى ٶزگەرەدٸ. كٷزدە سۋ تەگٸن نەرسە كٶكتەمدە شارىقتاپ شىعا كەلەدٸ. مۇنىڭ شەشٸمٸ بٸرەۋ عانا – قويما ينفراقۇرىلىمىن جاساۋ كەرەك. بٸراق بۇل باعىتتاعى جۇمىس باياۋ جٷرٸپ جاتىر. بىلتىر 83 مىڭ توننا ٶنٸم ساقتايتىن قويما سالۋ جوسپارلانعانمەن, ونىڭ 64 مىڭى عانا پايدالانۋعا بەرٸلدٸ نەمەسە جوسپار 77 پايىزعا ورىندالدى. بيىل جۇمىس بٸرشاما جاندانا تٷستٸ: 98 مىڭ توننالىق قويما سالۋ جوسپارلانىپ, سونىڭ 87 مىڭ تونناسى قازٸردٸڭ ٶزٸندە ٸسكە قوسىلدى. دەگەنمەن بۇل باعىتتاعى شارۋانى ەلٸ دە شيراتا تٷسۋ كەرەك.  بٷگٸنگٸ تاڭدا ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ ەلدٸ ٶركەندەتۋدٸڭ باستى شارتى ەكەنٸن تٷسٸنۋ قاجەت. اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن, ەسٸرەسە اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن ٶڭدەۋدٸ دامىتۋ ٷكٸمەت پەن ەكٸمدەر ٷشٸن باستى باسىمدىق بولۋعا تيٸس,  – دەدٸ پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار قاسىم-جومارت توقاەۆ ەدٸل جەنە تيٸمدٸ ەكونوميكالىق ساياسات جٷرگٸزٸلۋٸ كەرەك ەكەنٸنە نازار اۋداردى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلٸمٸزدە ەدٸل بەسەكە ورناپ, بيزنەس ادال جۇمىس ٸستەسە, ەدٸلەتتٸ نارىقتىق ەكونوميكا قۇرىلادى.

– ەكونوميكانى مونوپولييادان ارىلتۋ ٷشٸن مەكەمەارالىق كوميسسييا قۇرىلدى. بۇل كوميسسييا قاجەتتٸ جۇمىستى تيٸمدٸ جٷرگٸزٸپ جاتىر.  قازٸر جەكە مەنشٸككە زاڭسىز ٶتٸپ كەتكەن اكتيۆتەردٸ قايتارۋعا باسا مەن بەرٸلٸپ وتىر. بٸراق, كەيبٸر مەسەلەلەر نازاردان تىس قالىپ بارادى. ەكونوميكاعا مەملەكەتتٸڭ قاتىسۋىن ازايتۋ, مونوپوليستەردٸ ٶزٸنە جاناما قاتىسى بار نارىقتىڭ قىزمەتٸنە ارالاستىرماۋ – ٶتە ماڭىزدى جۇمىس. ەكٸمشٸلٸك كەدەرگٸلەردٸ جەنە نارىققا باعا بەلگٸلەۋ ارقىلى قىسىم جاساۋدى توقتاتۋ كەرەك. مىسالى, ەلەكتر قۋاتىن ٶندٸرۋ جەنە ونى جەتكٸزۋ سالاسى مونوپوليستەردٸڭ قولىندا. ولار تەۋەلسٸز كومپانييالاردىڭ نارىققا كٸرۋٸنە شەكتەۋ قويىپ وتىر. بٸز ەلەكتر قۋاتىن بٸرىڭعاي ساتىپ الۋ ينستيتۋتىن ەنگٸزۋگە كٸرٸستٸك. وسىلايشا, تيٸمسٸز دەلدال كومپانييالارعا شەكتەۋ قويىلادى. ٶنٸم ٶندٸرۋشٸگە قارجى تٸكەلەي تٷسەدٸ. نەتيجەسٸندە ەلٸمٸز بارلىق ٶڭٸرلەر مەن ۇيىمدار ٷشٸن ويعا قونىمدى باعاعا قول جەتكٸزۋگە تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.     

بۇدان بٶلەك, پرەزيدەنت بيۋدجەت ساياساتىنا ارنايى توقتالدى.

– ٷكٸمەت بيۋدجەت تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋٸ كەرەك. ۇلتتىق قوردىڭ ترانسفەرتٸنە تەۋەلدٸلٸكتەن بٸرتٸندەپ قۇتىلۋىمىز قاجەت. بٸر جىلدان كەيٸن ۇلتتىق قوردىڭ ينۆەستيتسييالىق تابىسىنىڭ جارتىسىن بالالاردىڭ ەسەپشوتىنا اۋدارا باستايمىز. سول كەزدە بارشا ازاماتتار ۇلتتىق قورداعى احۋالدى جٸتٸ قاداعالاپ وتىراتىن بولادى. «ەربٸر ازامات – ۇلتتىق بايلىقتىڭ يەسٸ» دەگەن سٶز جاي ۇران ەمەس. بۇل ناعىز حالىقتىق, قوعامدىق باقىلاۋدىڭ باستالعانىن بٸلدٸرەدٸ, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

وسى رەتتە مەملەكەت باسشىسى ٷكٸمەت پەن ۇلتتىق بانككە الداعى جەتٸ جىلدا ۇلتتىق قوردىڭ اكتيۆتەرٸن 100 ميلليارد دوللارعا جەتكٸزۋ مٸندەتٸن جٷكتەگەنٸن ەسكە سالدى. سونداي-اق اقشانى ازىراق جۇمساپ, كٶبٸرەك تابىس تابۋ كەرەك ەكەنٸن ەسكەرتتٸ.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت جەر قويناۋىن پايدالانۋ سالاسىندا  ەلەۋلٸ تٷيتكٸلدەر بار ەكەنٸن جەتكٸزدٸ.

– باس پروكۋراتۋرا سىبايلاس جەمقورلىققا قارسى ٸس-قيمىل اگەنتتٸگٸمەن بٸرلەسٸپ, جەر قويناۋىن پايدالانۋ ٸسٸنٸڭ بارلىق ساتىسىندا زاڭ بۇزىلاتىنىن انىقتادى. مەملەكەتتٸك جەر قويناۋىن باسقارۋ باعدارلاماسىندا بۇرمالانعان نەمەسە ەسكٸرگەن مەلٸمەتتەر بار. قورى ناقتىلانعان جەنە يگەرۋگە دايىن تۇرعان كەن ورىندارىنا بارلاۋ جۇمىسىن جٷرگٸزۋگە 143 ليتسەنزييا مەن كەلٸسٸمشارت زاڭسىز بەرٸلگەن. ەلٸمٸزدە قۇندى پايدالى قازباسى بار كەن ورىندارى از ەمەس. ەلەۋمەتتٸك-كەسٸپكەرلٸك كورپوراتسييالار وسىنداي 87 كەنٸشتٸ زاڭسىز العان.  ولار بايقاۋ ٶتكٸزۋ رەسٸمدەرٸن اينالىپ ٶتٸپ, كەنٸشتەردٸ جەكە كومپانييالارعا سۋ تەگٸن بەرگەن. ٷكٸمەتكە باس پروكۋراتۋرامەن بٸرلەسٸپ, زاڭسىز بەرٸلگەن كەن ورىندارىن مەملەكەت مەنشٸگٸنە قايتارۋ ٷشٸن تيٸستٸ شارالار قابىلداۋدى تاپسىرامىن, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.   

قاسىم-جومارت توقاەۆ اۋىلدىق جەرلەردٸ دامىتۋ مەسەلەسٸنە دە ارنايى توقتالدى. مەملەكەت باسشىسى جاڭا پرەزيدەنتتٸك ٶكٸلەتتٸگٸنە كٸرٸسكەن سەتتە, ەڭ الدىمەن, اۋىلدىق اۋماقتاردى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىن ەزٸرلەۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعانىن ايتىپ, اۋىلدى ٶركەندەتۋدٸڭ مٷلدەم تىڭ تەسٸلدەرٸ كەرەك ەكەنٸنە نازار اۋداردى.

– اۋىل جۇرتىنىڭ كٶپشٸلٸگٸندە جەر ٷلەسٸ بار. بٸراق حالىق ونىڭ يگٸلٸگٸن كٶرە الماي وتىر. ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸ بٷكٸل ەلەم بويىنشا باستى مەسەلەگە اينالدى. بيىل بٸزدٸڭ ەلدە استىق مول شىقتى. بٸراق ەگٸننٸڭ ورتاشا شىعىمى ەلٸ دە تٶمەن. بۇل سالادا زاماناۋي تەحنولوگييانى قولدانۋ ٶتە ماڭىزدى. شارۋالاردى وسىعان ىنتالاندىرۋ كەرەك. سونداي-اق تىڭايتقىشتىڭ قولجەتٸمدٸ بولۋىن قامتاماسىز ەتكەن جٶن. اۋىل شارۋاشىلىعى ٶنٸمٸن ٶڭدەۋ ٸسٸن جاقسارتۋعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەت. مەملەكەت جىل سايىن اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋعا 350 ميلليارد تەڭگەدەن استام سۋبسيدييا بٶلەدٸ. سوعان قاراماستان, تەرەڭ ٶڭدەۋ ٶندٸرٸسٸ دامىپ جاتقان جوق. اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸن دامىتۋدىڭ ۇلتتىق جوباسىنداعى جوسپارلار ورىندالماي جاتىر, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

پرەزيدەنت كٶتەرگەن تاعى بٸر ٶزەكتٸ مەسەلە – ەكونوميكانى كرەديتتەۋ جەنە حالىقتىڭ كٶپ نەسيە الۋىنا توسقاۋىل قويۋ.

– ناقتى ەكونوميكانى كرەديتتەۋ ٸسٸن كەڭەيتۋ قاجەت ەكەنٸن بٸرنەشە رەت ايتتىم. بيزنەس قولجەتٸمدٸ قارجىلاندىرۋعا زەرۋ. مەنٸڭ تاپسىرماممەن شۇعىل شەشٸمدەر توپتاماسى ەزٸرلەندٸ. ول وسى سەكتورداعى قوردالانعان مەسەلەلەردٸ شەشۋگە باعىتتالدى. اتاپ ايتقاندا, زەينەتاقى جيناعىنىڭ 50 پايىزىنا دەيٸن جەكە باسقارۋعا بەرۋ ٷشٸن بجزق سالىمشىلارىنىڭ قۇقىقتارى كەڭەيتٸلەدٸ. بۇل بيزنەستٸ كرەديتتەۋگە قاجەتتٸ «ۇزاق مەرزٸمدٸ قارجى» قورىن قالىپتاستىرادى. اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸنە بەرٸلەتٸن كرەديتتٸ ارتتىرۋ ٷشٸن استىق قولحاتى ينستيتۋتى تولىقتاي تسيفرلاندىرىلىپ, قايتادان ٸسكە قوسىلادى. بۇل اگروٶنەركەسٸپ كەشەنٸ كەسٸپورىندارى ٷشٸن سەنٸمدٸ كەپٸل بولادى. ەكونوميكانىڭ وسى سەكتورىن ەلدەقايدا بەلسەندٸ كرەديتتەۋ ٷشٸن جەر قويناۋىن پايدالانۋ قۇقىعىنا دا وسىنداي ٶزگەرٸستەر ەنگٸزٸلەدٸ. بۇعان قوسا, ٷكٸمەت پەن قارجى سالاسىن رەتتەۋ ورگاندارى «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى اياسىندا پايىز مٶلشەرلەمەسٸن سۋبسيدييالاۋ مەرزٸمٸن 7 جىلعا دەيٸن سوزۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرعان جٶن دەپ سانايمىن. ەرينە, بۇل ەكونوميكانىڭ تەك اناعۇرلىم باسىم باعىتتارىن قامتۋعا تيٸس, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى. 

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت تۇتىنۋشىلىق كرەديتتٸڭ شامادان تىس كٶبەيۋٸن تٶمەندەتۋ كەرەك ەكەنٸن ەسكە سالدى.

– بٷگٸندە پروبلەمالىق كرەديتتەردٸڭ كٶلەمٸ جارتى تريلليون تەڭگەگە جەتتٸ. ميلليوننان استام ادام ٶزٸنٸڭ بانك الدىنداعى مٸندەتتەمەلەرٸن ٶتەۋگە جاعدايى جوق. ولاردىڭ كٶبٸ ەبدەن تورىعىپ, ەسكٸ بورىشىن جابۋ ٷشٸن جاڭا كرەديت رەسٸمدەۋگە مەجبٷر. سوندىقتان 2023 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ «جەكە تۇلعالاردىڭ تٶلەم قابٸلەتٸن قالپىنا كەلتٸرۋ جەنە ولاردىڭ بانكروتتىعى تۋرالى» زاڭ كٷشٸنە ەنۋگە تيٸس. سونىمەن قاتار كەپٸلسٸز ونلاين-ميكروكرەديتتەۋدٸ قاتاڭ رەتتەۋ قاجەت. كەيبٸر ەلدەردە وعان تولىقتاي تىيىم سالعان. وسى تەجٸريبەنٸ زەرتتەگەن جٶن, – دەدٸ پرەزيدەنت.

قاسىم-جومارت توقاەۆ جاڭا ەكٸمشٸلٸك رەفورما جٷرگٸزۋدٸ تاپسىرعانىن ەسكە سالدى. مۇنداعى باستى ماقسات – اتقارۋشى بيلٸك ورگاندارى جۇمىسىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ.

– قولدانىستاعى زاڭدار مەملەكەتتٸك ورگاندارعا تولىق دەربەستٸك بەرٸپ وتىرعان جوق. مىسالى, ٶز سالاسىندا نورماتيۆتٸك قۇقىقتىق اكتٸلەر قابىلداۋ ٷشٸن ولاردىڭ قۇزىرەتٸ زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلۋٸ كەرەك. تاپسىرمالار ۋاقتىلى ورىندالمايدى. شەشٸم دەر كەزٸندە قابىلدانبايدى. سول سەبەپتٸ ٶزەكتٸلٸگٸن تەز جوعالتادى. وسىنداي تٷيتكٸلدٸ شەشۋ ٷشٸن زاڭدارعا مەملەكەتتٸك ورگاندارعا ٶز سالاسىنداعى قۇزىرەتٸ شەگٸندە قاجەتتٸ شارالاردى قابىلداۋعا مٷمكٸندٸك بەرەتٸن تٷزەتۋلەر ەنگٸزٸلٸپ جاتىر, – دەدٸ پرەزيدەنت.

سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ جٷرگٸزگەن تالداۋ ٷكٸمەتتٸڭ قىزمەتٸندە ولقىلىقتار بار ەكەنٸن كٶرسەتكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. مىسالى, ونىڭ جۇمىسىنىڭ جارتىسىنا جۋىعى ۋەكٸلەتتٸ ورگاندار ەزٸرلەگەن سالالىق شەشٸمدەردٸ ماقۇلداۋمەن شەكتەلەدٸ.  

– ٷكٸمەتتٸڭ نەگٸزگٸ مٸندەتٸ – جۇمىستى ٷيلەستٸرۋ جەنە وعان باسشىلىق ەتۋ. جاڭا ەكٸمشٸلٸك رەفورما اياسىندا زاڭ شىعارۋ تەجٸريبەسٸن جاڭعىرتۋ قاجەت. تٷرلٸ دەڭگەيدەگٸ مەملەكەتتٸك باسقارۋ ورگاندارىنىڭ ورتالىققا باعىنىشتىلىعىن بارىنشا ازايتقان جٶن. وسىعان وراي ٷكٸمەتكە زاڭنامالىق اكتٸلەردٸ تٷگەندەۋدٸ تاپسىرامىن. مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ نەگٸزگٸ مٸندەتتەرٸ مەن قۇزىرەتتەرٸ عانا زاڭ جٷزٸندە بەكٸتٸلۋٸ كەرەك. ەر سالاداعى ساياساتتى ەزٸرلەۋ, ونى جٷرگٸزۋ جەنە باقىلاۋ قۇزىرەتٸ ٷكٸمەتتەن ورتالىق مەملەكەتتٸك ورگاندارعا بەرٸلۋگە تيٸس. ورتالىق پەن ايماقتار اراسىنداعى قۇزىرەتتەردٸ بٶلۋ ٸسٸن كەلەسٸ جىلى اياقتاۋ قاجەت, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

پرەزيدەنت اسا ماڭىزدى ۇلتتىق جوبالاردىڭ («جايلى مەكتەپ», «اۋىلدىق دەنساۋلىق ساقتاۋ», نەگٸزگٸ ينۆەستيتسييالىق جوبالار) ورىندالۋ بارىسىن قاداعالايتىن پرەزيدەنتتٸڭ جوبالىق وفيسٸ ٶز جۇمىسىن باستاعانىن حابارلادى.

– جوبالىق باسقارۋ سالاسىنداعى بٸلٸكتٸلٸك مەملەكەتتٸك مەنەدجەرلەر ٷشٸن بٷكٸل ەلەمدە قالىپتى ستاندارتقا اينالدى. ال بٸز ونىڭ نە ٷشٸن كەرەكتٸگٸن تٷسٸندٸرۋدەن جەنە ورىنداۋشىلاردى كەڭسەمەن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋگە ٷگٸتتەۋدەن اسا الماي وتىرمىز.  ەكٸمدەر جاڭا تالاپقا بەيٸمدەلە بٸلۋ كەرەك. جوبالىق كەڭسە جەتەكشٸلەرٸنە دە شىنايى جاعدايعا وراي ويلانىپ, پراگماتيكالىق تۇرعىدان ەرەكەت ەتكەن جٶن. زامانعا قاراي بەيٸمدەلۋ كەرەك. ەيتپەسە, كٶش سوڭىندا قالۋىمىز مٷمكٸن. ەدٸلەتتٸ ەرٸ دامىعان مەملەكەت قۇرۋ ٷشٸن جاڭا كادر ساياساتىن جٷرگٸزۋ كەرەك. الداعى ٶزگەرٸستەر, ەڭ الدىمەن, ادام كاپيتالىنا قاتىستى بولادى. جاڭا كادر ساياساتى مەريتوكراتييا جەنە كەسٸبيلٸك قاعيداتتارىنا نەگٸزدەلەدٸ, – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.

سونىمەن قاتار پرەزيدەنت كەلەسٸ جىلى ورتالىقتا جەنە جەرگٸلٸكتٸ جەردە اۋقىمدى كادرلىق ٶزگەرٸس جاسالاتىنىن اتاپ ٶتتٸ. ونىڭ ايتۋىنشا, باستىقتاردىڭ ٷنەمٸ بٷيرەگٸ بۇرىپ تۇراتىن ادامدارىمەن قوشتاسۋىنا تۋرا كەلەدٸ. ولاردىڭ ورنىن جاڭا كادرلار باسادى. قازاقستانعا تيٸمدٸ جۇمىس ٸستەيتٸن تەحنوكراتتار قاجەت.

– مينيسترلەر جەنە ەكٸمدەر ٶزٸنە قولايلى ادامداردى عانا قىزمەتكە تاعايىندايتىن ەدەتتٸ دوعارۋعا تيٸس. مينيسترلٸكتەردٸڭ ٶزٸندە «كەرەك ادامىن» تاعايىنداۋ ٷشٸن زاڭ تالاپتارىن اتتاپ ٶتەتٸن نەمەسە قالاۋىنشا ٶزگەرتٸپ الاتىن جاعدايلار بار. بۇل ەرەكەتتەر بارلىق جەردە كەزدەسەدٸ. جەر ينسپەكتسيياسى, قۇقىق قورعاۋ سالاسى, رەۆيزييالىق كوميسسييا جەنە باسقا دا باقىلاۋ ورگاندارى جەرگٸلٸكتٸ بيلٸكتٸڭ ىقپالىندا بولماۋى كەرەك. ەدٸل بەسەكە بولماسا, كەسٸبي ماماندار مەملەكەتتٸك قىزمەتكە قىزىقپايدى. دارىندى جاستار مەملەكەتتٸك قىزمەتكە كەلۋگە قۇلىقسىز. ايماقتاردا تەك سول ٶڭٸردٸڭ ازاماتتارى جۇمىس ٸستەۋٸ كەرەك دەگەن قاساڭ تٷسٸنٸكتەن ارىلۋ كەرەك. ادامنىڭ بٸلٸكتٸ بولۋى ونىڭ تۋعان جەرٸنە بايلانىستى ەمەس. جۇمىستىڭ ناقتى نەتيجەسٸمەن عانا باعالانادى. سونىمەن بٸرگە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتوردا تەرتٸپ ورناتاتىن كەز كەلدٸ. كورپوراتيۆتٸك باسقارۋدىڭ يكەمدٸ بولۋى – ويىڭا نە كەلسە, سونى ٸستەۋ دەگەن سٶز ەمەس. ازاماتتاردى قىزمەتكە تاعايىنداۋ بارىنشا اشىق جەنە ەدٸل بولۋعا تيٸس. سەبەبٸ بۇل – ەڭ الدىمەن, حالىققا تيەسٸلٸ مەكەمەلەر. پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ مەملەكەتتٸك جەنە كۆازيمەملەكەتتٸك سەكتورداعى تاعايىنداۋلاردى ٷنەمٸ باقىلاۋدا ۇستاپ وتىرۋى كەرەك. جەكە ادامداردىڭ مٷددەسٸن كٶزدەيتٸن كەز كەلگەن ەرەكەتكە توسقاۋىل قويىلۋعا تيٸس. مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەرٸ اگەنتتٸگٸ جەكە سەكتورداعى بٸلٸكتٸ مامانداردى مەملەكەتتٸك قىزمەتكە تارتۋ ٷشٸن قولايلى جاعداي جاساۋى قاجەت. ەلٸمٸزدٸ ٶركەندەتەمٸز دەسەك, بەرٸمٸز بٸر ەل بولىپ كٷش جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك, – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.

قاسىم-جومارت توقاەۆ مەملەكەتتٸك ورگاندارداعى اتقارۋشىلىق تەرتٸپتٸ سىنعا الدى. پرەزيدەنتتٸڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتٸك اپپارات بەرٸلگەن تاپسىرمالاردى اتٷستٸ ورىندايدى. تٷرلٸ سەبەپتەرمەن سوزبالاڭعا سالىپ, ورىندالۋ مەرزٸمٸ بٸرنەشە رەت كەيٸنگە شەگەرٸلەدٸ.

 – جىل باسىنان بەرٸ پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸ تاپسىرمالاردىڭ ورىندالۋ ساپاسىنا قاتىستى مەملەكەتتٸك ورگاندار مەن لاۋازىمدى تۇلعالاردىڭ اتىنا 400-دەن استام سىن-ەسكەرتپە جولداعان. ال وسى تاپسىرمالاردىڭ نەگٸزگٸ  ٷيلەستٸرۋشٸسٸ – ٷكٸمەت تاراپىنان قاداعالاۋ تيٸستٸ دەڭگەيدە جٷرگٸزٸلگەن جوق. ٷكٸمەت قىزمەتٸن قامتاماسىز ەتۋگە تيٸس پرەمەر-مينيستر كەڭسەسٸنٸڭ  جۇمىسى تەك مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ دايىن ەسەبٸن جٸبەرە سالۋمەن شەكتەلەدٸ. پرەمەر-مينيستر كەڭسەسٸنٸڭ ۆەدومستۆوارالىق ٷيلەستٸرۋ جەنە سالاارالىق مەسەلەلەردٸ شەشۋ جٶنٸندەگٸ رٶلٸن ارتتىرىپ, ٷكٸمەتتٸڭ شاعىن اپپاراتى رەتٸندە كەشەندٸ تٷردە ترانسفورماتسييا جاساعان جٶن. مەملەكەتتٸك ورگان باسشىلارى جەكەلەگەن مەسەلەلەر بويىنشا بۇرىنعىداي شەشٸم قابىلداۋدان قورقادى. تٷرلٸ جەلەۋمەن مەنٸڭ نەمەسە پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنٸڭ ماقۇلداۋىن الۋعا تىرىسادى. كەيدە ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنە جازباشا تاپسىرما بەرۋگە تۋرا كەلەدٸ. ەيتپەسە تاپسىرمانىڭ ورىندالماۋ, جوبانىڭ تولىق اياقتالماي قالۋ قاۋپٸ بار. بيۋروكراتييادان ارىلتۋ جٶنٸندەگٸ شارالار تۋرالى جارلىق اياسىندا بٸز ٷكٸمەت پەن ۋەكٸلەتتٸ مەملەكەتتٸك ورگانداردىڭ قۇزىرەتٸنە جاتاتىن اعىمداعى مەسەلەلەر بويىنشا پرەزيدەنت ەكٸمشٸلٸگٸنە قۇجات جولداۋعا تىيىم سالدىق. الايدا بۇل تەجٸريبە ەلٸ جويىلعان جوق, – دەدٸ پرەزيدەنت.

جيىن بارىسىندا پرەمەر-مينيستر ەليحان سمايىلوۆ ەلٸمٸزدٸڭ دامۋ بارىسى جەنە كەلەسٸ جىلدىڭ جوسپارى تۋرالى, ۇلتتىق بانك تٶراعاسى عالىمجان پٸرماتوۆ اقشا-نەسيە ساياساتى جٶنٸندە, پرەمەر-مينيستردٸڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى رومان سكليار ەكٸباستۇزداعى جاعدايدى قالپىنا كەلتٸرۋ جۇمىستارىنا قاتىستى بايانداما جاسادى. سونىمەن قاتار مەملەكەت باسشىسى الماتى قالاسى, ماڭعىستاۋ جەنە ۇلىتاۋ وبلىستارى ەكٸمدەرٸنٸڭ باياندامالارىن تىڭداپ, ەرقايسىسىنا ناقتى تاپسىرما بەردٸ.