قاسىم-جومارت توقاەۆ جىل سايىن قىتايدىڭ حاينان پروۆينتسيياسىندا ٶتەتٸن بواو ازييا فورۋمىنىڭ (باف) پلەنارلىق سەسسيياسىنىڭ اشىلۋ رەسٸمٸنە قاتىستى. بيىلعى 23-شٸ فورۋم «ازييا جەنە ەلەم: ورتاق سىن-قاتەرلەر, ورتاق جاۋاپكەرشٸلٸك» دەگەن تاقىرىپتا ٶتٸپ جاتىر, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
قازاقستان پرەزيدەنتٸ اتالعان فورۋمدا قۇرمەتتٸ قوناق رەتٸندە سٶز سٶيلەدٸ.
مەملەكەت باسشىسى جيىن قاتىسۋشىلارىنا ٸلتيپات بٸلدٸرە وتىرىپ, قۇبىلمالى گەوساياسي احۋال مەن ەكونوميكالىق قيىنشىلىقتىڭ سالدارىنان تۋىنداعان جاھاندىق تۇراقسىزدىق جاعدايىندا بۇل پلاتفورما ديالوگ پەن حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ورتالىعى رەتٸندە ماڭىزدى رٶل اتقاراتىنىن اتاپ ٶتتٸ.
"وسى ونجىلدىقتىڭ ورتاسىنا قاراي جاھاندىق جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ ٶسۋ قارقىنى سوڭعى 30 جىلدا ەڭ تٶمەنگٸ دەڭگەيگە تٷسەتٸنٸ ايقىندالا باستادى. سونىمەن قاتار جەتەكشٸ ەلدەر اراسىنداعى ساۋدا قاتىناستارىنىڭ شيەلەنٸسۋٸ – ەلٸ دە ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ الدىندا تۇرعان نەگٸزگٸ سىن-قاتەرلەردٸڭ بٸرٸ. پروتەكتسيونيزم ساياساتى مەن ساۋدا داۋلارىنىڭ ۋشىعۋى جاھاندىق جەتكٸزۋ تٸزبەگٸن بۇزىپ, ەكونوميكالىق ٶسٸمدٸ تەجەيدٸ, سونداي-اق ينۆەستورلاردىڭ سەنٸمٸنە سەلكەۋ تٷسٸرەدٸ. جاھاندىق ەكونوميكاعا دامۋدىڭ جاڭا پاراديگماسى كەرەك ەكەنٸ انىق. بۇل مەسەلەنٸ شەشە الماساق, تاياۋ ونجىلدىقتاعى مٷمكٸندٸكتەر قولىمىزدان سۋسىپ كەتۋٸ ەبدەن ىقتيمال", – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى ورنىقتى دامۋدىڭ جاڭا دەۋٸرٸنە قادام باسار تۇستا ازييا ەلدەرٸ كٶش باستاپ تۇرعانىنا نازار اۋداردى.
"بيىل ازييا ەلدەرٸ ەلەمدٸك جالپى ٸشكٸ ٶنٸمنٸڭ 60 پايىز ٶسٸمٸنە قول جەتكٸزەدٸ دەگەن بولجام جاسالىپ وتىر. دٷنيەجٷزٸلٸك ساۋدانىڭ 53 پايىزى وسى قۇرلىقتىڭ ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ. مۇندا ەلەمنٸڭ ٸرٸ جەنە قارقىندى دامىپ كەلە جاتقان ەكونوميكالارى ورنالاسقان. سوڭعى جىلدارى ازيياعا تارتىلعان تٸكەلەي شەتەلدٸك ينۆەستيتسييا كٶلەمٸ ەدەۋٸر ۇلعايدى. سونداي-اق بۇل ايماقتا پاتەنتتٸك ەزٸرلەمەلەردٸڭ 70 پايىزىنا يەلٸك ەتەتٸن ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ تەحنولوگييالىق ورتالىقتارى بار. قۇرلىق ايتارلىقتاي ادامي رەسۋرسقا يە. ەلەمدەگٸ ٸرٸ 30 قالانىڭ 21-ٸ ازييا قۇرلىعىندا ورنالاسقان. 2030 جىلعا قاراي ورتا تاپتىڭ تۇتىنۋ كٶلەمٸنٸڭ ٶسٸمٸ 30 تريلليون دوللار بولماق. بولجام بويىنشا ونىڭ 1 تريلليون دوللارى عانا باتىس ەكونوميكاسىنا تيەسٸلٸ. وسى فاكتورلاردىڭ بارلىعى مۇنىڭ «ازييا رەنەسسانسى» ەكەنٸن كٶرسەتەدٸ", – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى الداعى جىلدارى جاھاندىق ٶسٸم مەن دامۋدى ىنتالاندىرۋ ٸسٸن جالعاستىرۋ ٷشٸن ازييا ٶڭٸرٸنٸڭ مول ەلەۋەتٸ بار ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ.
"وسى رەتتە بواو فورۋمى جالپىعا ورتاق ەكونوميكالىق پروگرەسكە قول جەتكٸزۋ جولىنداعى ازييالىق يننوۆاتسييالىق تەسٸلدٸڭ ٸسكە اسقانىن انىق كٶرسەتەدٸ. سونداي-اق بۇل جيىن قىتايدىڭ جاھاندىق دامۋعا دەگەن ۇستانىمىنىڭ ايقىن سيمۆولى رەتٸندە تانىلدى", – دەدٸ قازاقستان پرەزيدەنتٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, بٷگٸندە قازاقستان مەن قىتاي قارىم-قاتىناسى تيٸمدٸ سەرٸكتەستٸكتٸڭ ٷلگٸسٸ سانالادى. ەلٸمٸز قىتايدىڭ ورتالىق ازيياداعى نەگٸزگٸ ساۋدا-ەكونوميكالىق سەرٸكتەسٸنە اينالدى.
"قىتايدىڭ ايماقتاعى ساۋدا-ساتتىعى مەن سالعان ينۆەستيتسيياسىنىڭ تەڭ جارتىسى قازاقستاننىڭ ٷلەسٸنە تيەسٸلٸ. بىلتىر قازاقستان مەن قىتاي اراسىنداعى تاۋار اينالىمى 41 ميلليارد اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل – تاريحي رەكوردتىق كٶرسەتكٸش. 2023 جىلى ەلدەرٸمٸز اراسىنداعى جٷك تاسىمالىنىڭ كٶلەمٸ 22 پايىزعا ارتىپ, شامامەن 30 ميلليون تونناعا جەتتٸ. وسىدان ون جىلدان استام ۋاقىت بۇرىن قحر تٶراعاسى سي تسزينپين قازاقستانعا جاساعان ساپارى كەزٸندە «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» اۋقىمدى مەگاجوباسىن تانىستىرعان بولاتىن. اتالعان جوبا شىعىس پەن باتىس اراسىنداعى نەگٸزگٸ كٶپٸر قىزمەتٸن اتقارادى, ال قىتايدان ەۋروپاعا قۇرلىق جولىمەن تاسىمالداناتىن جٷكتٸڭ 80 پايىزى قازاقستان اۋماعى ارقىلى ٶتەدٸ. بۇل ماڭىزدى ارتىقشىلىقتى بٸز تولىققاندى پايدالانۋعا تيٸسپٸز. بٸزدٸڭ ٶز ينۆەستيتسييامىز دا «بٸر بەلدەۋ, بٸر جول» باستاماسىمەن ستراتەگييالىق تۇرعىدان ساباقتاس ەرٸ زاماناۋي, مۋلتيمودالدى, ەكولوگييالىق تۇرعىدان قاۋٸپسٸز جەنە ورنىقتى ينفراقۇرىلىم قۇرۋعا باعىتتالعان", – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ٶز سٶزٸندە ەلٸمٸزدٸڭ جاڭا ەكونوميكالىق باعىتىنا ايرىقشا نازار اۋداردى.
"بىلتىر ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق ٶسٸمٸ 5,1 پايىزدى قۇرادى. بۇل ەلەمدٸك ەكونوميكانىڭ بولجامدى دامۋ قارقىنىنان شامامەن ەكٸ ەسە كٶپ. بٸز ورتامەرزٸمدٸ پەرسپەكتيۆادا ەكونوميكانىڭ ٶسٸمٸن كەمٸندە 6 پايىز دەڭگەيٸندە ۇستاپ تۇرۋدى جەنە 2029 جىلعا قاراي ونىڭ كٶلەمٸن ەكٸ ەسە ۇلعايتۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز. وسى ماقساتقا قول جەتكٸزۋ ٷشٸن مەن جاڭا ەكونوميكالىق باعىتتى جارييالادىم. بۇل باستاما كٷشتٸ ەرٸ قارقىندى دامىعان مەملەكەت قۇرۋعا باعىتتالعان قۇرىلىمدىق رەفورمالاردى جٷزەگە اسىرۋدى كٶزدەيدٸ. قازاقستانداعى اشىق ەسٸك ساياساتى, مول رەسۋرستار جەنە ليبەرالدى نارىقتىق رەفورمالار كٶپتەگەن شەتەلدٸك, سونىڭ ٸشٸندە قىتايلىق كومپانييالاردىڭ دا نازارىن اۋداردى. وسى ورايدا بٸز ازييالىق سەرٸكتەستەرٸمٸزدٸ ەكونوميكامىزعا ينۆەستيتسييا قۇيۋعا, ٶزارا تيٸمدٸ ىنتىماقتاستىقتىڭ جاڭا باعىتتارىن قاراستىرۋعا شاقىرامىز", – دەدٸ پرەزيدەنت.
مەملەكەت باسشىسى ازىق-تٷلٸك قاۋٸپسٸزدٸگٸنە قاتىستى احۋالعا توقتالدى.
"دٷنيەجٷزٸ تۇرعىندارىنىڭ شامامەن ٷشتەن بٸر بٶلٸگٸ ەلٸ دە ازىق-تٷلٸك تاپشىلىعىن سەزٸنٸپ وتىر. ورتالىق ازييادا بيداي ٶندٸرۋ بويىنشا جەتەكشٸ ەل سانالاتىن قازاقستان ٶزٸنٸڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنداعى ەلەۋەتٸن جاھاندىق ازىق-تٷلٸك تۇراقتىلىعىن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن پايدالانۋعا نيەتتٸ. بٸز ماقساتتى باعدارلامالار جاساۋ, بٸرلەسكەن اگرويننوۆاتسييالىق ورتالىقتار قۇرۋ جەنە يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار ترانسفەرتٸ ارقىلى حالىقارالىق ىنتىماقتاستىقتى نىعايتۋعا تيٸسپٸز. ول ٷشٸن كٷش جۇمىلدىرۋىمىز كەرەك", – دەدٸ پرەزيدەنت.
قاسىم-جومارت توقاەۆ ازييا ەلدەرٸ اراسىنداعى كٶلٸك-ترانزيت ىنتىماقتاستىعىن نىعايتۋدىڭ ستراتەگييالىق مەنٸ زور ەكەنٸنە نازار اۋداردى.
"قولدانىستاعى جەنە جاڭا كٶلٸك باعىتتارىن دامىتۋ ٷشٸن بارىنشا كٷش-جٸگەر جۇمساۋ اسا ماڭىزدى. ترانسكاسپيي حالىقارالىق كٶلٸك باعىتى نەمەسە «ورتا دەلٸز» وسى ساناتقا جاتادى. اتالعان كٶلٸك باعدارى ازييا مەن ەۋروپا اراسىنداعى جەتكٸزۋ تٸزبەگٸنٸڭ قاۋٸپسٸزدٸگٸن ەلدەقايدا تيٸمدٸ قامتاماسىز ەتەدٸ. بىلتىر وسى باعىتتاعى جٷك تاسىمالى ەكٸ ەسە ارتىپ, 3 ميلليون تونناعا جەتتٸ. الداعى جىلدارى بۇل كٶرسەتكٸش 10 ميلليون تونناعا جەتەدٸ دەگەن بولجام جاساپ وتىرمىز. سونداي-اق قازاقستان «سولتٷستٸك – وڭتٷستٸك» دەلٸزٸن دامىتۋدا كٶرشٸ ەلدەرمەن ىنتىماقتاستىق ورناتۋعا دايىن", – دەدٸ مەملەكەت باسشىسى.
قازاقستان پرەزيدەنتٸ جاھاندىق ەكونوميكانىڭ ورنىقتى ٶسٸمٸن قامتاماسىز ەتۋ ٷشٸن تەحنولوگييالىق ىنتىماقتاستىقتى, ەسٸرەسە, جاساندى ينتەللەكت سالاسىنداعى ىقپالداستىقتى نىعايتۋ ماڭىزدى دەپ سانايدى. بۇل ورايدا پرەزيدەنت قىتايدىڭ «جاساندى ينتەللەكتٸنٸ باسقارۋ جٶنٸندەگٸ جاھاندىق باستاماسىن» قولدادى.
سونداي-اق قازاقستان بٸرلەسكەن يننوۆاتسييالىق IT-جوبالاردى جٷزەگە اسىرۋ ماقساتىندا ازييانىڭ جەتەكشٸ تەحنولوگييالىق الپاۋىتتارىمەن سەرٸكتەستٸك ورناتۋعا مٷددەلٸ ەكەنٸن مەلٸمدەدٸ.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ ايتۋىنشا, شيكٸزاتتىڭ اسا ماڭىزدى تٷرلەرٸن ٶندٸرۋ ىنتىماقتاستىقتىڭ تاعى بٸر پەرسپەكتيۆتٸ باعىتى سانالادى.
"سيرەك كەزدەسەتٸن مەتالدار كٶپتەگەن تەحنولوگييا ٷشٸن اسا ماڭىزدى كومپونەنتكە اينالدى. ولار ٶنەركەسٸپ, تسيفرلىق تەحنولوگييالار, عارىش جەنە قورعانىس سيياقتى ستراتەگييالىق سالالاردا مٷلدەم قالدىق بولمايتىن دەڭگەيگە جەتۋ ٷشٸن قاجەت. بٸز ۋران, ليتيي, تيتان جەنە باسقا دا سيرەك كەزدەسەتٸن ەلەمەنتتەردٸڭ ٸرٸ كەن ورىندارىن يگەرۋدٸڭ ەڭ تيٸمدٸ تەسٸلدەرٸن قولدانۋ ماقساتىندا حالىقارالىق سەرٸكتەستەرمەن بٸرلەسە جۇمىس ٸستەۋدٸ جالعاستىرا بەرەمٸز", – دەدٸ قاسىم-جومارت توقاەۆ.
مەملەكەت باسشىسى سٶزٸن قورىتىندىلاي كەلە, ازييا ٶزٸنٸڭ ەكونوميكالىق, تەحنولوگييالىق جەنە مەدەني ارتىقشىلىقتارىن پايدالانۋ ارقىلى ەلەمنٸڭ كەلەشەك دامۋ باعىتىن ايقىنداۋدا شەشۋشٸ رٶل اتقارا الاتىنىنا سەنٸم بٸلدٸردٸ. بۇل رەتتە پرەزيدەنت بواو ازييا فورۋمى جەنە استانا حالىقارالىق فورۋمى (AIF) سيياقتى ماڭىزدى حالىقارالىق ديالوگ الاڭدارىنىڭ پراكتيكالىق پەرسپەكتيۆاسى زور ەكەنٸن اتاپ ٶتتٸ. وسى مٷمكٸندٸكتٸ پايدالانا وتىرىپ, قاسىم-جومارت توقاەۆ باف قوناقتارىن 2024 جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا ٶتەتٸن استانا حالىقارالىق فورۋمىنا شاقىردى.
جيىندا باف ديرەكتورلار كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى پان گي مۋن, بٷكٸلقىتايلىق حالىق ٶكٸلدەرٸ جينالىسى تۇراقتى كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى چجاو لەتسزي, ناۋرۋ پرەزيدەنتٸ دەۆيد ادانگ, شري-لانكا پرەمەر-مينيسترٸ دينەش گۋناۆاردەنا, دومينيكا دوستاستىعىنىڭ پرەمەر-مينيسترٸ رۋزۆەلت سكەرريت, «اقساقالدار كەڭەسٸ» حالىقارالىق ٷكٸمەتتٸك ەمەس ۇيىمىنىڭ تٶراعاسى مەري روبينسون, ەىدۇ باس حاتشىسى ماتياس كورمانن, دٷنيەجٷزٸلٸك زيياتكەرلٸك مەنشٸك ۇيىمىنىڭ باس ديرەكتورى دارەن تانگ جەنە كامبودجا كورولدٸگٸ حالىقتىق پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى حۋن سەن سٶز سٶيلەدٸ.
