Qasym-Jomart Toqaev jyl saiyn Qytaidyń Hainan provintsiiasynda ótetin Boao Aziia forýmynyń (BAF) plenarlyq sessiiasynyń ashylý rásimine qatysty. Biylǵy 23-shi forým «Aziia jáne álem: ortaq syn-qaterler, ortaq jaýapkershilik» degen taqyrypta ótip jatyr, dep habarlaidy "Ult aqparat".
Qazaqstan Prezidenti atalǵan forýmda qurmetti qonaq retinde sóz sóiledi.
Memleket basshysy jiyn qatysýshylaryna iltipat bildire otyryp, qubylmaly geosaiasi ahýal men ekonomikalyq qiynshylyqtyń saldarynan týyndaǵan jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaiynda bul platforma dialog pen halyqaralyq yntymaqtastyq ortalyǵy retinde mańyzdy ról atqaratynyn atap ótti.
"Osy onjyldyqtyń ortasyna qarai jahandyq jalpy ishki ónimniń ósý qarqyny sońǵy 30 jylda eń tómengi deńgeige túsetini aiqyndala bastady. Sonymen qatar jetekshi elder arasyndaǵy saýda qatynastarynyń shielenisýi – áli de álemdik ekonomikanyń aldynda turǵan negizgi syn-qaterlerdiń biri. Protektsionizm saiasaty men saýda daýlarynyń ýshyǵýy jahandyq jetkizý tizbegin buzyp, ekonomikalyq ósimdi tejeidi, sondai-aq investorlardyń senimine selkeý túsiredi. Jahandyq ekonomikaǵa damýdyń jańa paradigmasy kerek ekeni anyq. Bul máseleni sheshe almasaq, taiaý onjyldyqtaǵy múmkindikter qolymyzdan sýsyp ketýi ábden yqtimal", – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy ornyqty damýdyń jańa dáýirine qadam basar tusta Aziia elderi kósh bastap turǵanyna nazar aýdardy.
"Biyl Aziia elderi álemdik jalpy ishki ónimniń 60 paiyz ósimine qol jetkizedi degen boljam jasalyp otyr. Dúniejúzilik saýdanyń 53 paiyzy osy qurlyqtyń úlesine tiesili. Munda álemniń iri jáne qarqyndy damyp kele jatqan ekonomikalary ornalasqan. Sońǵy jyldary Aziiaǵa tartylǵan tikelei sheteldik investitsiia kólemi edáýir ulǵaidy. Sondai-aq bul aimaqta patenttik ázirlemelerdiń 70 paiyzyna ielik etetin álemniń jetekshi tehnologiialyq ortalyqtary bar. Qurlyq aitarlyqtai adami resýrsqa ie. Álemdegi iri 30 qalanyń 21-i Aziia qurlyǵynda ornalasqan. 2030 jylǵa qarai orta taptyń tutyný kóleminiń ósimi 30 trillion dollar bolmaq. Boljam boiynsha onyń 1 trillion dollary ǵana batys ekonomikasyna tiesili. Osy faktorlardyń barlyǵy munyń «Aziia renessansy» ekenin kórsetedi", – dedi Prezident.
Memleket basshysy aldaǵy jyldary jahandyq ósim men damýdy yntalandyrý isin jalǵastyrý úshin Aziia óńiriniń mol áleýeti bar ekenin atap ótti.
"Osy rette Boao forýmy jalpyǵa ortaq ekonomikalyq progreske qol jetkizý jolyndaǵy Aziialyq innovatsiialyq tásildiń iske asqanyn anyq kórsetedi. Sondai-aq bul jiyn Qytaidyń jahandyq damýǵa degen ustanymynyń aiqyn simvoly retinde tanyldy", – dedi Qazaqstan Prezidenti.
Memleket basshysynyń aitýynsha, búginde Qazaqstan men Qytai qarym-qatynasy tiimdi seriktestiktiń úlgisi sanalady. Elimiz Qytaidyń Ortalyq Aziiadaǵy negizgi saýda-ekonomikalyq seriktesine ainaldy.
"Qytaidyń aimaqtaǵy saýda-sattyǵy men salǵan investitsiiasynyń teń jartysy Qazaqstannyń úlesine tiesili. Byltyr Qazaqstan men Qytai arasyndaǵy taýar ainalymy 41 milliard AQSh dollaryn qurady. Bul – tarihi rekordtyq kórsetkish. 2023 jyly elderimiz arasyndaǵy júk tasymalynyń kólemi 22 paiyzǵa artyp, shamamen 30 million tonnaǵa jetti. Osydan on jyldan astam ýaqyt buryn QHR Tóraǵasy Si Tszinpin Qazaqstanǵa jasaǵan sapary kezinde «Bir beldeý, bir jol» aýqymdy megajobasyn tanystyrǵan bolatyn. Atalǵan joba Shyǵys pen Batys arasyndaǵy negizgi kópir qyzmetin atqarady, al Qytaidan Eýropaǵa qurlyq jolymen tasymaldanatyn júktiń 80 paiyzy Qazaqstan aýmaǵy arqyly ótedi. Bul mańyzdy artyqshylyqty biz tolyqqandy paidalanýǵa tiispiz. Bizdiń óz investitsiiamyz da «Bir beldeý, bir jol» bastamasymen strategiialyq turǵydan sabaqtas ári zamanaýi, mýltimodaldy, ekologiialyq turǵydan qaýipsiz jáne ornyqty infraqurylym qurýǵa baǵyttalǵan", – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev óz sózinde elimizdiń jańa ekonomikalyq baǵytyna airyqsha nazar aýdardy.
"Byltyr elimizdiń ekonomikalyq ósimi 5,1 paiyzdy qurady. Bul álemdik ekonomikanyń boljamdy damý qarqynynan shamamen eki ese kóp. Biz ortamerzimdi perspektivada ekonomikanyń ósimin keminde 6 paiyz deńgeiinde ustap turýdy jáne 2029 jylǵa qarai onyń kólemin eki ese ulǵaitýdy josparlap otyrmyz. Osy maqsatqa qol jetkizý úshin men jańa ekonomikalyq baǵytty jariialadym. Bul bastama kúshti ári qarqyndy damyǵan memleket qurýǵa baǵyttalǵan qurylymdyq reformalardy júzege asyrýdy kózdeidi. Qazaqstandaǵy ashyq esik saiasaty, mol resýrstar jáne liberaldy naryqtyq reformalar kóptegen sheteldik, sonyń ishinde qytailyq kompaniialardyń da nazaryn aýdardy. Osy oraida biz aziialyq seriktesterimizdi ekonomikamyzǵa investitsiia quiýǵa, ózara tiimdi yntymaqtastyqtyń jańa baǵyttaryn qarastyrýǵa shaqyramyz", – dedi Prezident.
Memleket basshysy azyq-túlik qaýipsizdigine qatysty ahýalǵa toqtaldy.
"Dúniejúzi turǵyndarynyń shamamen úshten bir bóligi áli de azyq-túlik tapshylyǵyn sezinip otyr. Ortalyq Aziiada bidai óndirý boiynsha jetekshi el sanalatyn Qazaqstan óziniń aýyl sharýashylyǵy salasyndaǵy áleýetin jahandyq azyq-túlik turaqtylyǵyn qamtamasyz etý úshin paidalanýǵa nietti. Biz maqsatty baǵdarlamalar jasaý, birlesken agroinnovatsiialyq ortalyqtar qurý jáne innovatsiialyq tehnologiialar transferti arqyly halyqaralyq yntymaqtastyqty nyǵaitýǵa tiispiz. Ol úshin kúsh jumyldyrýymyz kerek", – dedi Prezident.
Qasym-Jomart Toqaev Aziia elderi arasyndaǵy kólik-tranzit yntymaqtastyǵyn nyǵaitýdyń strategiialyq máni zor ekenine nazar aýdardy.
"Qoldanystaǵy jáne jańa kólik baǵyttaryn damytý úshin barynsha kúsh-jiger jumsaý asa mańyzdy. Transkaspii halyqaralyq kólik baǵyty nemese «Orta dáliz» osy sanatqa jatady. Atalǵan kólik baǵdary Aziia men Eýropa arasyndaǵy jetkizý tizbeginiń qaýipsizdigin áldeqaida tiimdi qamtamasyz etedi. Byltyr osy baǵyttaǵy júk tasymaly eki ese artyp, 3 million tonnaǵa jetti. Aldaǵy jyldary bul kórsetkish 10 million tonnaǵa jetedi degen boljam jasap otyrmyz. Sondai-aq Qazaqstan «Soltústik – Ońtústik» dálizin damytýda kórshi eldermen yntymaqtastyq ornatýǵa daiyn", – dedi Memleket basshysy.
Qazaqstan Prezidenti jahandyq ekonomikanyń ornyqty ósimin qamtamasyz etý úshin tehnologiialyq yntymaqtastyqty, ásirese, jasandy intellekt salasyndaǵy yqpaldastyqty nyǵaitý mańyzdy dep sanaidy. Bul oraida Prezident Qytaidyń «Jasandy intellektini basqarý jónindegi jahandyq bastamasyn» qoldady.
Sondai-aq Qazaqstan birlesken innovatsiialyq IT-jobalardy júzege asyrý maqsatynda Aziianyń jetekshi tehnologiialyq alpaýyttarymen seriktestik ornatýǵa múddeli ekenin málimdedi.
Memleket basshysynyń aitýynsha, shikizattyń asa mańyzdy túrlerin óndirý yntymaqtastyqtyń taǵy bir perspektivti baǵyty sanalady.
"Sirek kezdesetin metaldar kóptegen tehnologiia úshin asa mańyzdy komponentke ainaldy. Olar ónerkásip, tsifrlyq tehnologiialar, ǵarysh jáne qorǵanys siiaqty strategiialyq salalarda múldem qaldyq bolmaityn deńgeige jetý úshin qajet. Biz ýran, litii, titan jáne basqa da sirek kezdesetin elementterdiń iri ken oryndaryn igerýdiń eń tiimdi tásilderin qoldaný maqsatynda halyqaralyq seriktestermen birlese jumys isteýdi jalǵastyra beremiz", – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Memleket basshysy sózin qorytyndylai kele, Aziia óziniń ekonomikalyq, tehnologiialyq jáne mádeni artyqshylyqtaryn paidalaný arqyly álemniń keleshek damý baǵytyn aiqyndaýda sheshýshi ról atqara alatynyna senim bildirdi. Bul rette Prezident Boao Aziia forýmy jáne Astana halyqaralyq forýmy (AIF) siiaqty mańyzdy halyqaralyq dialog alańdarynyń praktikalyq perspektivasy zor ekenin atap ótti. Osy múmkindikti paidalana otyryp, Qasym-Jomart Toqaev BAF qonaqtaryn 2024 jyldyń maýsym aiynda ótetin Astana halyqaralyq forýmyna shaqyrdy.
Jiynda BAF Direktorlar keńesiniń tóraǵasy Pan Gi Mýn, Búkilqytailyq halyq ókilderi jinalysy Turaqty komitetiniń tóraǵasy Chjao Letszi, Naýrý Prezidenti Devid Adang, Shri-Lanka Premer-ministri Dinesh Gýnavardena, Dominika Dostastyǵynyń Premer-ministri Rýzvelt Skerrit, «Aqsaqaldar keńesi» halyqaralyq úkimettik emes uiymynyń tóraǵasy Meri Robinson, EYDU Bas hatshysy Matias Kormann, Dúniejúzilik ziiatkerlik menshik uiymynyń bas direktory Daren Tang jáne Kambodja Koroldigi Halyqtyq partiiasynyń tóraǵasy Hýn Sen sóz sóiledi.
