لي كۋان يۋ ەلەمٸ

2013 جىلى ايتۋلى ساياساتكەر گەنري كيسسيندجەردٸڭ كٸرٸسپە سٶزٸمەن سينگاپۋر ٶكٸمەتٸن 31 جىل (1959-1990) باسقارعان, ابىروي-اتاعى بٷكٸل ەلەمگە مەشھٷر لي كۋان يۋ تۋرالى اعىلشىن تٸلٸندە عيبراتى مول كٸتاپ جارىق كٶردٸ. بۇل تۋىندى اقش-تاعى گارۆارد ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ ٸرٸ عىلىمي ورتالىقتارىنىڭ جەتەكشٸلەرٸ گرەحەم الليسون, روبەرت بلەكۆيلل جەنە الي ۋاين سىندى تانىمال عالىمداردىڭ لي كۋان يۋمەن جٷزدەسٸپ, قىتاي مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ ەرتەڭٸ جەنە ولاردىڭ كەلەشەك قارىم-قاتىناستارى, ٷندٸستاننىڭ بولاشاعى, ەلەمدەگٸ تەرروريزم مەن ەكسترەميزمنٸڭ تامىرلارى, سينگاپۋردىڭ ۇلتتىق ەكونوميكاسىنىڭ ٶركەندەۋٸ, ەلەمدٸك گەوساياسات پەن جاھاندانۋ جەنە دەموكراتييانىڭ كٶكجيەگٸ تۋرالى سىر بٶلٸسكەن سىندارلى سۇحباتتارىنا نەگٸزدەلگەن. تۋىندىنىڭ اۆتورلارى لي كۋان يۋدٸڭ ٶز قالامىنان شىققان “From Third World to First: The Singapore Story” (“ٷشٸنشٸ ەلەمنەن بٸرٸنشٸ ەلەمگە: سينگاپۋر تاريحى”) جەنە دە باسقا ەڭبەكتەرٸ مەن سٶيلەگەن سٶزدەرٸن نازارلارىنان تىس قالدىرماعان.

كٶرەگەن كٶشباسشىلىعىنىڭ ارقاسىندا كٶسەمدٸكتٸڭ شىڭىنا شىعىپ, جاڭا دەۋٸردەگٸ سينگاپۋردىڭ اتاسى اتانعان لي كۋان يۋ بۇل كٷندە 91-دە. جاسىنىڭ ۇلعايعانىنا قاراماستان, ول 2011 جىلعا دەيٸن اتتان تٷسپەي, ەكٸنشٸ مينيستر, اقىلشى مينيستر لاۋازىمدارىن دا مٸنسٸز اتقارىپ, ٷكٸمەت مٷشەلەرٸنەن ابىزدىق اقىل-كەڭەسٸن اياماعان. لي كۋان يۋدٸڭ عيبراتتى مول ٶمٸر جولى كەمەل اقىلدىڭ توزبايتىن قۇندىلىق ەكەنٸن بٷكٸل ەلەمگە پاش ەتٸپ, تاريحتى تەك وتانىن شەكسٸز سٷيەتٸن, ٶزٸ سيياقتى دارىن مەن ٶنەگەسٸ مول, ۇلتجاندى كٶسەمدەر عانا جاساي الاتىنىن دەلەلدەپ تۇرعانداي ەسەر قالدىرادى.

لي كۋان يۋ جەتەكشٸلٸك ەتكەن جىلدارى سينگاپۋر مەملەكەتٸنٸڭ قاناتى تەز قاتايىپ, قارىشتاي داميدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە اسا ماڭىزدى حالىقارالىق ەكونوميكالىق حابقا اينالىپ, بٷكٸل ەلەمگە كەڭٸنەن تانىلادى جەنە تىنىق مۇحيتى ايماعىنداعى كٶپجاقتى بايلانىستار مەن توعىز جولدىڭ تٷيٸندٸ تورابىنا ۇلاسىپ, تامسانارلىق جەتٸستٸكتەرٸمەن بٷكٸل ەلەمدٸ تاڭداندىرۋدا.

سوندىقتان دا بولار, سوڭعى جارتى عاسىر ٸشٸندە ەلەم مەملەكەتتەرٸ باسشىلارىنىڭ اراسىندا لي كۋان يۋمەن جٷزدەسۋگە تىرىسپاعان نەمەسە ونىڭ اقىل-كەڭەسٸن الۋعا ۇمتىلماعاندار جوقتىڭ قاسى دەسەك, ارتىق ايتقاندىق ەمەس. ولاردىڭ قاتارىندا اقش پرەزيدەنتتەرٸ ريچارد نيكسون, دجوردج بۋش (دجوردج گەربەرت ۋوكەر), بيلل كلينتون, باراك وباما, 1995-2007 جىلدار اراسىنداعى فرانتسييا پرەزيدەنتٸ جاك شيراك, 1989-1994 جىلدار اراسىنداعى وڭتٷستٸك افريكا پرەزيدەنتٸ ف.ۆ. دە كلارك, قىتاي كٶشباسشىلارى دەن سياو پين, سي تسزينپين, قازاقستان پرەزيدەنتٸ نۇرسۇلتان نازارباەۆ, سول سيياقتى ٶز زاماندارىندا ۇلىبريتانييانىڭ ٷكٸمەت تٸزگٸنٸن ۇستاعان مارگارەت تەتچەر, دجون مەيدجور, توني بلەر, گەرمانييا كانتسلەرٸ گەلمۋت شميدت, جاھاندىق كورپوراتسييالار مەن ەكونوميكالىق ينستيتۋتتاردىڭ جەتەكشٸلەرٸ رۋپەرت مەردوك (News Corporation), دجون چەمبەرس (Cisco Systems), سەم پالميزانو (IBM), رەكس تيللەرسون (Exxon Mobil), روبەرت زوليك جەنە دجەيمس ۆۋلفەنسون (World Bank), مۋحتار كەنت (Coca-Cola), سونىمەن قاتار كٷللٸ ەلەمگە ەيگٸلٸ ساياساتكەرلەر گەنري كيسسيندجەر, حيللاري كلينتون, دجودج شۋلتس, مادلەن ولبرايت, زبيگنەۆ بزەجينسكيي جەنە قالامدارى ۇشتالعان نيكولاس كريستوف (New York Times), دەۆيد يگناتيۋس (Washington Post), فاريد زاكارييا (Time) سىندى اتاقتى جۋرناليستەر دە بار.

وسىنشاما ايتۋلى تۇلعالاردىڭ نازارىن ٶزٸنە قاراتقان تۋما تالانت يەسٸ تۋرالى جازىلعان جاڭا تۋىندىنى سٷزە وقىعان كەز كەلگەن وقىرمان, ەڭ الدىمەن, و باستا ٷشٸنشٸ ەلەمگە تەن كەدەي ەلدەردٸڭ بٸرٸ بولعان سينگاپۋردى تاريحي قىسقا مەرزٸم ٸشٸندە بٸرٸنشٸ ەلەمنٸڭ ەڭ وزىق ەلدەرٸنٸڭ قاتارىنا قوسۋدىڭ لي كۋان يۋ ٷشٸن وڭاي بولماعانىن بٸردەن بايقايدى جەنە ونىڭ سول بٸر قيىنشىلىعى مول جىلدارداعى سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, سينگاپۋر حالقىن جاسامپاز جوبالارعا جۇدىرىقتاي جۇمىلدىرىپ, تولاعاي تابىستارعا جەتۋگە دەم بەرگەن ينتەللەكتۋالدىق قۋاتىنىڭ قىر-سىرىمەن دە جەتە تانىسادى.

شىندىعىندا دا, لي كۋان يۋ جەتكەن جەتٸستٸكتەر مەن ول العان بيٸك اسۋلاردىڭ سىرى نەدە دەيتٸن تٷيٸندٸ سۇراقتىڭ جاۋابىن ٸزدەر بولساق, ونىمەن جٷزدەسٸپ, ٸشكٸ دٷنيەسٸنە ٷڭٸلگەن سۇڭعىلا ساياساتكەرلەر مەن ٸسكەر توپتاردىڭ اتالمىش تۋىندىدان ورىن تاپقان تٷيٸندٸ پٸكٸرلەرٸنە سوقپاي كەتۋ مٷمكٸن ەمەس. ەندەشە, ەڭگٸمە ٶزەگٸن دە سولاي قاراي بۇرايىق.

وتانعا دەگەن ىستىق سەزٸم وتباسىنان باستالادى ەمەس پە? لي كۋان يۋ 1923 جىلى سينگاپۋر قالاسىنىڭ تەگٸ قىتاي وتباسىندا دٷنيەگە كەلەدٸ. تۋعان قالاسىنىڭ مەدەني قۇندىلىقتارىنان سۋسىنداپ, ورتا مەكتەپ پەن كوللەدج بٸتٸرگەن سوڭ, جوعارى بٸلٸمدٸ ۇلىبريتانييانىڭ كەمبريدج ۋنيۆەرسيتەتٸنەن الادى. 1949 جىلى وتانىنا قايتا ورالىپ, الدىمەن ادۆوكاتتىق جۇمىسقا كٸرەدٸ. سوڭىنان كەسٸپوداق قوزعالىسىنا اتسالىسىپ, ساياساتپەن تٷبەگەيلٸ اينالىسادى. بەلسەندٸ قىزمەتٸنٸڭ نەتيجەسٸ بولار, 1954 جىلى «حالىق ەرەكەتٸ» پارتيياسىنىڭ باس حاتشىسى بولىپ تاعايىندالادى. 1959 جىلعى سايلاۋدا لي كۋان يۋدٸڭ بەدەلدٸ پارتيياسى جەڭٸسكە جەتٸپ, ول سينگاپۋردىڭ تۇڭعىش پرەمەر-مينيسترٸ لاۋازىمىن يەلەنەدٸ دە ەل بيلٸگٸن قولىنا الادى. توقسان اۋىز سٶزدٸڭ توبىقتاي تٷيٸنٸ وسى عانا.

سولاي بولا تۇرعانمەن, وسى بٸر قىسقا مەلٸمەتتٸڭ ٶزٸنەن-اق تۋما تالانتتىڭ ەلٸنە دەگەن سٷيٸسپەنشٸلٸگٸ مەن ۇلتجاندىلىعىنىڭ تامىرى وتباسىنان باستالعانىن, سينگاپۋرداعى بەدەلدٸ وقۋ ورىندارىمەن قاتار ەلەمنٸڭ ەڭ ەيگٸلٸ ۋنيۆەرسيتەتتەرٸنٸڭ بٸرٸنەن العان تەرەڭ بٸلٸمٸ مەن تاعىلىمى, ەسٸرەسە, اعىلشىن تٸلٸنە جەتٸكتٸگٸ ونىڭ ٶز قاتارىنان وق بويى سۋىرىلىپ شىعىپ, جاۋاپكەرشٸلٸگٸ مول ساياسي لاۋازىمدارعا كٶتەرٸلۋٸنە بەرٸك باسپالداق بولعانىن ايقىن سەزٸنۋگە بولادى.

بيٸك پاراسات پەن تەرتٸپ جەنە كەمەل اقىلدىڭ بايلىقتى الماستىرا الاتىنىنا كٶزٸ كەمٸل جەتكەن عۇلاما ساياساتكەر گەنري كيسسيندجەر وسى قاسيەتتەردٸڭ بارلىعىن دا لي كۋان يۋدٸڭ بويىنان تاپقانىن جاسىرمايدى. كٸتاپقا جازعان كٸرٸسپە سٶزٸندە ول بىلاي دەيدٸ: «ۇزاق جىلدار بويى لي كۋان يۋدٸ امەريكا قۇراما شتاتتارى ٶزٸنٸڭ اجىراماس دوسى سانادى. الايدا, بيلٸك يەسٸ بولعاندىعى ٷشٸن ەمەس, كەرەمەت اقىل-وي مەن بيٸك پاراسات يەسٸ بولعاندىعى ٷشٸن. عۇلاما ايتقان ۋەجدەردٸڭ دەلدٸگٸ مەن تەرەڭدٸگٸ سونشا, ونىمەن جٷزدەسكەن ادامدار بٸلٸمدەرٸنە بٸلٸم قوسىپ العانداي, رۋحاني تۇرعىدان بٸر بايىپ قالاتىن. ۇزاق جىلدار بويى ارا-تۇرا ۆاشينگتونعا اتباسىن بۇرعان سايىن, ونىمەن جولىعىسۋعا ۇمتىلاتىنداردىڭ سانى ەش ازايمايتىن. ولاردىڭ ٸشٸندە امەريكا بيلٸگٸنٸڭ باسىندا تۇرعان بيٸك لاۋازىمدى تۇلعالارمەن قاتار سىرتقى ساياسات پەن ديپلوماتييانىڭ كٶرنەكتٸ ٶكٸلدەرٸ دە جيٸ ۇشىراساتىن».

فرانتسييانىڭ بۇرىنعى پرەزيدەنتٸ جاك شيراكتىڭ «لي كۋان يۋ ٶز اينالاسىنا ەلەمنٸڭ وزىق ستاندارتتارىن ٶكٸمەت جٷيەسٸنە ەنگٸزە الاتىن دارىندى ماماندار مەن بٸلٸگٸ مەن قابٸلەتٸ مول تۇلعالاردى عانا توپتاستىراتىن… ول ەلگە باسشىلىق ەتكەن جىلدارى مەملەكەتتٸك مٷددە, بٸلٸم مەن ەڭبەك, ٷنەمدٸلٸك جەنە كٶرەگەندٸك سەكٸلدٸ قۇندىلىقتاردى ٷنەمٸ بٸرٸنشٸ ورىنعا قوياتىن ەدٸ», دەۋٸ سەگٸز قىرلى بٸر سىرلى تۇلعانىڭ ادامي قاسيەتتەرٸن تولىق اشىپ تۇرعانداي.

اقش-تىڭ زاماناۋي ينتەرنەت تەحنولوگييالارى مەن قۇرال-جابدىقتارىن ٶندٸرٸپ-ساتۋمەن اينالىساتىن ترانسۇلتتىق CISCO Systems كورپوراتسيياسىنىڭ كەسٸپكەر جەتەكشٸسٸ دجون چەمبەرس جوعارىداعى پٸكٸرلەردٸ ودان دا بەتەر تولىقتىرا تٷسەتٸن مىنا بٸر ٶزەكجاردى ويدى ورتاعا سالادى: «ٶمٸردە تەڭەستٸرۋشٸ ەكٸ كٷش بار, ونىڭ بٸرٸ – ينتەرنەت, ال ەكٸنشٸسٸ – بٸلٸم. لي كۋان يۋ بولسا, وسى قۇندىلىقتاردىڭ ەكەۋٸن دە جەتە مەڭگەرٸپ, ولاردىڭ قۋات-كٷشٸن ٸس جٷزٸندە شەگٸنە جەتكٸزە پايدالانا بٸلگەن شەبەر تۇلعا. سوندىقتان دا ول – سينگاپۋردى ينتەرنەت ەكونوميكاسىنىڭ تابىستى مەكەنٸنە اينالدىرعان ەلەمدٸك كٶشباسشى».

بيزنەس ەلەمٸنٸڭ جەنە بٸر ٸرٸ ٶكٸلٸ – تران­س­ۇلتتىق Coca-Cola كومپانيياسىنىڭ جەتەكشٸسٸ مۋحتار كەنت لي كۋان يۋدٸڭ سىرتقى ساياسات پەن حالىقارالىق ارەناداعى اۋقىمدى رٶلٸن بىلايشا سيپاتتايدى: «تاريحتا ٶزٸنٸڭ تۋعان ەلٸ مەن وڭتٷستٸك-شىعىس ازيياعا مەرتەبەسٸ بيٸك لي كۋان يۋ سەكٸلدٸ سونشاما مول جاقسىلىق جاساعان تۇلعالار ساۋساقپەن سانارلىق قانا. اسەان-عا (وڭتٷستٸك شىعىس ازييا مەملەكەتتەرٸ قاۋىمداستىعى) مٷشە ەلدەر ەكونوميكاسىنىڭ ٶسۋٸ مەن دامۋىنىڭ ارتىندا تۇرعان قوزعاۋشى كٷشتٸڭ دە لي كۋان يۋ ەكەنٸ بەلگٸلٸ. ول وڭتٷستٸك-شىعىس ازييا ايماعىنداعى ميلليونداعان حالىقتىڭ بەيبٸت ٶمٸر مەن ەكونوميكاسى ٶركەن جايعان كەڭٸستٸكتە عۇمىر كەشۋٸنە كٶمەگٸن ايامادى».

كٸتاپ اۆتورلارىنىڭ نەگٸزگٸ ماقساتتارىنىڭ بٸرٸ لي كۋان يۋدەي سۇڭعىلا قايراتكەردٸڭ, ەسٸرەسە, قىتاي مەن امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ, سول سيياقتى ٷندٸستاننىڭ بولاشاعى تۋرالى پٸكٸرلەرٸن تٸكەلەي ٶز اۋزىنان ەستۋگە تىرىسقاندارى جاسىرىن ەمەس. سوندىقتان دا, گارۆاردتىڭ ساقا ساياساتكەرلەرٸنٸڭ تٶتەسٸنەن قويعان سۇراقتارىنىڭ كەز كەلگەنٸنە ٶمٸر تەجٸريبەسٸ مەن بٸلٸم تەرەڭدٸگٸنە قۇرىق بويلامايتىن لي كۋان يۋ دە ٸركٸلمەي جاۋاپ بەرە وتىرىپ, تۇشىمدى دا تاتىمدى ويلارىن بٷكپەسٸز جايىپ سالادى.

«قىتاي كٶشباسشىلارى ەلەمدەگٸ بٸرٸنشٸ ەكونوميكا سانالاتىن اقش-تى ەكٸنشٸ ورىنعا ىعىستىرىپ شىعارۋعا شىنىمەن-اق دەمەلٸ مە?» دەگەن تٶتە سۇراققا لي كۋان يۋ بٶگەلمەستەن: «ەرينە, دەمەلٸ», دەپ, كەلتە جاۋاپ بەرەدٸ دە, نەگە ولاي دەيتٸنٸن دەلەلدٸ دە دەيەكتٸ ايعاقتارمەن تيياناقتايدى.

بٸرٸنشٸدەن, نيۋ-يوركتەگٸ «Goldman Sachs» اتتى ەلەمگە تانىمال امەريكالىق بانك جٷرگٸزگەن زەرتتەۋلەردٸڭ نەتيجەسٸنە قاراعاندا, كەلەسٸ 20 جىلدا قىتاي ەلەمنٸڭ ەڭ ٷلكەن ەكونوميكاسىنا اينالادى دەگەن ناقتى پٸكٸر قالىپتاسىپ وتىرعانىن كٶلدەنەڭ تارتادى.

ەكٸنشٸدەن, امەريكا سەكٸلدٸ قىتاي دا عارىشقا ادام ۇشىرىپ, ٸستەن شىققان جەر سەرٸكتەرٸن ٶز زىمىراندارىمەن اتىپ تٷسٸرە الاتىن ەلەۋەتكە جەتكەنٸنە سٸلتەمە جاسايدى.

ٷشٸنشٸدەن, قىتاي مەدەنيەتٸنٸڭ 4000 جىلدىق تەرەڭ تاريحى بار ەكەنٸن ەستەن شىعارماۋ كەرەكتٸگٸن ەسكە سالدى.

تٶرتٸنشٸدەن, قىتايدىڭ بٸر ميلليارد ٷش جٷز ميلليون حالقىنىڭ ٸشٸنەن قانشا قاجەت بولسا, سونشاما تالانت پەن پاراسات يەلەرٸن تاڭداپ الۋعا مٷمكٸندٸكتٸڭ جەتٸپ ارتىلاتىنىن تٸلگە تيەك ەتەدٸ.

بەسٸنشٸدەن, بٷگٸنگٸ تاڭداعى قىتايدىڭ ەلەمدەگٸ ەڭ جىلدام دامىپ كەلە جاتقان مەملەكەت ەكەنٸن جەنە بۇل ەلدٸڭ ەربٸر ازاماتى قىتايدىڭ امەريكا, ەۋروپا نەمەسە جاپونييا سەكٸلدٸ باي-باقۋاتتى, وزا دامىعان, گٷلدەنگەن جەنە تەحنولوگييالىق بەسەكەگە تولىق قابٸلەتتٸ ەل بولعانىن كٶكسەيتٸنٸن ەرٸ وسى عاسىردا اقش-پەن تەرەزەسٸنٸڭ تەڭەلۋٸنە بار كٷشٸن سالاتىنىن, سول ٷشٸن قىتاي قازٸردٸڭ ٶزٸندە-اق تالانتتى جاس­تارىن تاڭداپ الىپ, بٸلٸمٸن ۇشتاپ, عىلىم مەن تەحنولوگيياعا, ەكونوميكا مەن بيزنەسكە جەنە اعىلشىن تٸلٸنە بەلسەندٸ باۋلۋعا قولدان كەلگەن مٷمكٸندٸكتەردٸڭ بەرٸن دە جاساپ جاتقانىن دا ەسكەرتەدٸ.

التىنشىدان, قىتايدىڭ ەڭ نەگٸزگٸ باسىمدىعى ەسكەري قۋاتىندا ەمەس, كەرٸسٸنشە, ەكونوميكالىق ىقپالىنىڭ كٷشتٸلٸگٸندە تۇرعانىن ەسكە سالىپ, جۇمىس قولى مول ەرٸ ارزان بولعاندىقتان, بۇل ەلدٸڭ كەز كەلگەن ٶنٸمنٸڭ ٶزٸندٸك قۇنىن تٶمەندەتۋگە مٷمكٸندٸگٸنٸڭ جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن جەنە ٶزگە مەملەكەتتەردٸ قىزىقتىراتىنداي ٸشكٸ نارىعىنىڭ شەكسٸزدٸگٸنە ەرەكشە ەكپٸن بەرە كەلٸپ, بۇل تۇرعىدان, قىتايدىڭ ەكونوميكالىق ىقپالى مەن ٸشكٸ مٷمكٸندٸكتەرٸنٸڭ امەريكامەن سالىستىرعاندا ەلدەقايدا باسىم تۇرعاندىعىن جاسىرمايدى.

امەريكا قۇراما شتاتتارىنىڭ بولاشاعىنا قاتىستى قويىلعان ٶتكٸر ساۋالدارعا لي كۋان يۋدٸڭ بەرگەن جاۋاپتارى دا كەز كەلگەن وقىرماننىڭ كٶڭٸلٸن كٶنشٸتەدٸ. بٸلٸكتٸ ساراپشى ەلەمدەگٸ بٸرٸنشٸ دەرجاۆانىڭ كەسٸپكەرلٸك پەن بيزنەس, ەكونوميكا, عىلىم, ەسكەري سالا, تەحنولوگييا, يننوۆاتسييا, ينۆەستيتسييا, سىرتقى ساياسات, ينفراقۇرىلىم, عارىش نەمەسە ٶزگە دە سالالاردا قول جەتكٸزگەن تابىستارى مەن باسىمدىقتارىنىڭ ٶزگە ەلدەرمەن سالىستىرعاندا وق بويى وزىق تۇرعانىن بٸراۋىزدان مويىنداي وتىرىپ, ەلگٸلەردٸڭ تٷپقازىعى مەن ٸرگەتاسى اعىلشىن تٸلٸمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸنە ەرەكشە مەن بەردٸ.

ايتسا-ايتقانداي-اق, بۇل جەردە لي كۋان يۋمەن كەلٸسپەۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, حالىقارالىق قاتىناس قۇرالى رەتٸندە اعىلشىن تٸلٸ بٷگٸنگٸ تاڭدا بٸلٸم مەن عىلىمنىڭ, ەكونوميكا مەن گەوساياساتتىڭ, تەحنولوگييا مەن يننوۆاتسييانىڭ, كومپيۋتەرلٸك باعدارلامالاردىڭ, بيزنەس پەن كەسٸپكەرلٸكتٸڭ, ينتەرنەت كوممۋنيكاتسيياسى مەن اقپارات قۇرالدارىنىڭ, بانك جٷيەلەرٸ مەن حالىقارالىق قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ, ەلەمدٸك عىلىمي جۋرنالدار مەن اكادەمييالىق باسىلىمداردىڭ, حالىقارالىق كونفەرەنتسييالار مەن فورۋمداردىڭ, حالىقارالىق ۇيىمدار مەن ديپلوماتييانىڭ, حالىقارالىق اۆياتسييا مەن تۋريزمنٸڭ جەنە سول سالالارمەن بايلانىستى قامسىزداندىرۋ قىزمەتٸنٸڭ, حالىقارالىق جارناما مەن ساۋدا-ساتتىقتىڭ, يمپورت پەن ەكسپورتتىڭ, تەلەۆيدەنيە مەن اۋديو-بەينە ٶنٸمدەرٸنٸڭ, قالا بەردٸ حالىقارالىق زاڭداردىڭ دا تٸلٸنە اينالىپ كەتكەنٸن جوققا شىعارۋ مٷمكٸن ەمەس.

ونىڭ ٷستٸنە, اعىلشىن تٸلدٸ امەريكا يمميگرانتتار ەلٸ بولعاندىقتان, بۇل مەملەكەتكە شەتەلدەردەن اعىلشىن تٸلٸن جەتٸك بٸلەتٸن مىڭداعان تالانتتى جاستار مەن عىلىمنىڭ شىڭىنا شىققان عۇلاما عالىمدار دا اعىلىپ كەلٸپ, تەز سٸڭٸپ جاتادى. ولاردىڭ ٸشٸندە ەلەمنٸڭ ماڭدايالدى ماتەماتيكتەرٸ دە, فيزيكتەرٸ دە, حيميكتەرٸ مەن بيولوگتارى دا, ەكونوميست عالىمدارى دا, ٶزگە سالانىڭ ٶكٸلدەرٸ دە جەتٸپ ارتىلادى. بۇل پٸكٸردٸڭ ايعاقتى دەلەلٸ رەتٸندە تەك ەۋروپا عانا ەمەس, بٷگٸنگٸ تاڭدا بٷكٸل ەلەمنٸڭ كٶشباسشى عالىمدارىنىڭ اعىلشىن تٸلٸنە جٷيرٸك ەكەنٸن ايتساق تا جەتكٸلٸكتٸ.

ال امەريكا قۇراما شتاتتارى بولسا, اتالعان قىرۋار مٷمكٸندٸكتەردٸ شەبەر پايدالانا وتىرىپ, شەتتەن تالانت تارتۋدان الدىنا جان سالمايدى. ەسەسٸنە, مۇنداي ٷدەرٸس امەريكانى يننوۆاتسييالىق يدەيالار مەن زاماناۋي تەحنولوگييالاردىڭ دا, كەسٸپكەرلٸكتٸڭ دە, سان تٷرلٸ بيزنەستٸڭ دە ينكۋباتورىنا اينالدىرىپ وتىر. ەندەشە, نوبەل سىيلىعىمەن ماراپاتتالعان ەلەم عالىمدارىنىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ نەلٸكتەن وسى ەلگە تيەسٸلٸ دەگەن سۇراقتىڭ جاۋابى دا جوعارىدا اتالعان فاكتورلارمەن تٸكەلەي بايلانىستى ەكەنٸ ايدان انىق.

دەل وسى تۇستا سينگاپۋر ەكونوميكاسىنىڭ اتاسى اتانعان لي كۋان يۋ جٷرگٸزگەن تابىس­تى رەفورمالاردىڭ بٸرٸ عانا ەمەس, بٸرەگەيٸ دە اعىلشىن تٸلٸن مەملەكەتتٸڭ ەكٸمشٸلٸك جەنە بيزنەس تٸلٸنە اينالدىرۋمەن بايلانىستى بولعانىن ەرەكشە اتاي كەتۋدٸڭ رەتٸ بار. ٶيتكەنٸ, 1959 جىلى لي كۋان يۋ سينگاپۋر ٷكٸمەتٸنٸڭ بيلٸك تٸزگٸنٸن قولعا العان كەزدە, حالىقتىڭ سانى 3 ميلليونداي عانا بولعانىنا قاراماستان, لينگۆيستيكالىق قيىندىقتار شاش-ەتەكتەن بولاتىن. سەبەبٸ, ورتاق قاتىناس قۇرالى بولماعاندىقتان, ات تٶبەلٸندەي عانا سينگاپۋر حالقى قىتاي, مالاي جەنە تاميل تٸلدەرٸنٸڭ بٸر-بٸرٸنەن مٷلدە الشاق ٸشكٸ ديالەكتٸلەرٸندە سٶيلەيتٸندٸكتەن, ٷش ەتنوس ٶكٸلدەرٸ بٸرٸن-بٸرٸ جەتە ۇعا بەرمەگەن. سوندىقتان, مۇنىڭ ەكونوميكاعا تيگٸزەتٸن زاردابى دا كٶپ بولاتىن. ەندٸ, مٸنە, 30 جىل بويى تاباندىلىقپەن لي كۋان يۋ جٷرگٸزگەن رەفورمانىڭ نەتيجەسٸندە, رەسمي تٸل تٶرتەۋ (اعىلشىن, قىتاي, مالاي, تاميل) بولعانىمەن, حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸ اعىلشىن تٸلٸن جەتە مەڭگەرٸپ العان. سونىڭ ارقاسىندا سينگاپۋر جارتى عاسىردان بەرٸ ٶزٸنٸڭ ەڭ جاقىن ەكونوميكالىق ەرٸپتەسٸ بولىپ سانالاتىن اقش-تىڭ باسىمدىقتارى مەن مٷمكٸندٸكتەرٸن ٶتە شەبەر پايدالانا وتىرىپ, ول ەلدەن يننوۆاتسييالىق تەحنولوگييالار مەن بٸلٸكتٸ ماماندار تارتۋدى دا, تٸكەلەي ينۆەستيتسييا كەلتٸرۋدٸ دە جاقسى جولعا قويىپ العان. سوندىقتان دا, ەكٸ ەلدٸڭ اراسىنداعى الىس-بەرٸس جىلدان-جىلعا كٶبەيمەسە, ازايىپ وتىرعان جوق.

سولايى سولاي, بٸراق لي كۋان يۋدٸڭ امەريكا قۇراما شتاتتارىن بەس ساۋساقتاي بٸلەتٸنٸ سونشالىق, الپاۋىت ەلدٸڭ ەتەگٸنە جارماسىپ وتىرعان ەلەۋمەتتٸك كەمٸستٸكتەرٸ دە جەتكٸلٸكتٸ ەكەنٸن ايقارا اشىپ بەرەدٸ.

ەڭ الدىمەن, لي كۋان يۋ ٶزٸمەن سۇحباتتاسىپ وتىرعان امەريكالىق عالىمداردىڭ نازارىن سايلاۋ كەزٸندەگٸ ولقىلىقتارعا اۋدارا وتىرىپ, امەريكا اقپارات قۇرالدارى جاساندى بوياۋدى قالىڭىراق جاعىپ, جابىلا جارنامالاسا, كٶشباسشىلىق لاۋازىمدارعا قابٸلەتٸ مەن ٸشكٸ دٷنيەسٸ جۇتاڭ ازاماتتار دا سايلانىپ كەتەتٸنٸن كٶلدەنەڭ تارتتى. بٸراق ولاردىڭ اراسىنان چەرچيللدەر مەن رۋزۆەلتتەر نەمەسە دە گوللدەر شىعادى دەگەنگە سەنە المايتىنىن جاسىرمادى.

ەكٸنشٸدەن, لي كۋان يۋ امەريكانىڭ ساياسات­كەرلەرٸنٸڭ دامۋعا تەك دەموكراتييا عانا الىپ كەلەدٸ دەگەن ۋەجٸن مٷلدە قوستامايتىنىن بەتكە ايتادى. ونىڭ پٸكٸرٸنشە, ەلدٸڭ دامۋى ٷشٸن, دەموكراتييا ەمەس, ەڭ الدىمەن, ەڭبەكقورلىق پەن تەرتٸپ كەرەك, ٶيتكەنٸ, شەكتەن شىققان دەموكراتييا تەرتٸپسٸزدٸك پەن بەرەكەسٸزدٸككە سوقتىرىپ, دامۋعا قولبايلاۋ بولادى. سوندىقتان مەملەكەتتٸڭ سايا­سي جٷيەسٸنٸڭ مىقتىلىعى, ەڭ ەۋەلٸ, حالىقتىڭ باسىم كٶپشٸلٸگٸنٸڭ ەل-اۋقاتىن ارتتىرۋعا قابٸلەتتٸلٸگٸمەن ٶلشەنۋٸ تيٸس. ەكٸنشٸدەن, كٷللٸ حالىقتىڭ قۇقىن تەڭگەرٸمدٸ ەتە الاتىندىعىمەن تارازىلانۋى شارت.

ٷشٸنشٸدەن, لي كۋان يۋدٸڭ توپشىلاۋىنشا, امەريكا مەدەنيەتٸنٸڭ كەيبٸر قىرلارى سىن كٶتەرمەيدٸ. قاۋٸپتٸ كارۋلاردىڭ قولجەتٸمدٸلٸگٸ, ەسٸرتكٸمەن بايلانىستى قىلمىستاردىڭ جيٸلٸگٸ, كٶشەدەگٸ قاڭعىباستىق, زورلىق, ۇرلىق-قارلىق, كٶپە-كٶرٸنەۋ جاسالاتىن جٷگەنسٸزدٸك پەن سوراقى قىلىقتار, تٷپتەپ كەلگەندە, ازاماتتىق قوعامنىڭ ٸرٸگەنٸنٸڭ سيپاتى. جەكە باستىڭ بوستاندىعى مەن ەركٸندٸگٸن اسىرا مالدانعاندار كٷنبە-كٷن ويىنا نە كەلسە سونى ٸستەپ جاتسا, بۇل كٷللٸ قوعامنىڭ بۇزىلىپ, مورالدىق قۇندىلىقتارىنىڭ توزعانى. سوسىن, ارا-تۇرا ازييالىقتار امەريكاعا بارا قالسا, ونداعى زاڭ مەن تەرتٸپتٸڭ باقىلاۋسىزدىعىن جەنە جوعارىدا اتالعان ۇسقىنسىز دٷنيەلەردٸ, ونىڭ ٸشٸندە, شٸرٸگەن بايلىق پەن سٸڭٸرٸ شىققان كەدەيلٸكتٸ كٶرگەندە, تٶبە شاشتارى تٸك تۇرىپ قايتاتىنىن دا لي كۋان يۋ مٷلدە جاسىرمايدى.

تٶرتٸنشٸدەن, لي كۋان يۋ امەريكالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ كەمشٸلٸكتەرٸن دە اشىپ ايتادى. ٶكٸنٸشكە وراي, ەلگٸ اقپارات قۇرالدارىنىڭ ٶكٸلدەرٸ ٶز ەلٸنٸڭ تٶل مەدەنيەتٸن زور ساناپ, ٶزگەلەردٸكٸن قور ساناۋعا ماشىقتانىپ العان. سوندىقتان دا, سينگاپۋر باسشىلارىنا دا ينەلٸكتەي قادالىپ, ولارعا اۆتوكراتتار, ديكتاتورلار دەگەن ايدار تاعادى. شەكتەن شىققان قاتىگەز ەرٸ ادام قۇقىن تۇنشىقتىرۋشى قوعامنىڭ يەلەرٸ دەپ, كەمسٸتٸپ, شەتتەتۋگە تىرىسادى. بۇل تۋرالى لي كۋان يۋ ٶز ويىن بىلاي قورىتادى: «نەگە دەيسٸز عوي? سەبەبٸ, بٸزدەردٸڭ ەل باسقارۋ قۇندىلىقتارىمىز بەن ۇستانىمدارىمىز ولاردىڭ يدەيالارىنا ساي كەلمەيدٸ. بٸراق سولاي ەكەن دەپ, ٶزگەلەرگە ٶزٸمٸزدٸڭ ٶمٸر سٷرۋ سالتىمىزبەن ەكسپەريمەنت جاساۋعا جول بەرە المايمىز. ونىڭ ٷستٸنە, امەريكالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ بٸزدەرگە تاڭباقشى بولىپ وتىرعان يدەيالارى – مٷلدە دەلەلدەنبەگەن تەورييالار. ول تەورييالار كەزٸندە شىعىس ازيياداعى امەريكانىڭ وتارى بولعان فيليپپيندە دە, يە بولماسا تايۆاندا نەمەسە كورەيا, تايلاند سيياقتى ەگەمەن مەملەكەتتەردە دە ەشقاشان قۇندىلىق بولىپ سانالعان ەمەس».

سوسىن, لي كۋان يۋ سينگاپۋردىڭ مەملەكەت باسقارۋداعى ۇستانىمدارى مەن ٶز قۇندىلىقتارىنىڭ ەش ۋاقىتتا دا ٶزگەرمەيتٸنٸن شەگەلەي تٷسەدٸ. «ەگەر ول قۇندىلىقتار ٶزگەرەتٸن بولسا, سينگاپۋر وڭتٷستٸك-شىعىس ازيياداعى قىزىل نٷكتەدەن قارا نٷكتەگە اينالادى», دەيدٸ ول. ارتىنشا, جۇمباقتاۋ سٶزٸنٸڭ مەنٸن اشىپ, مىنا بٸر اسىل ويىن ورتاعا تاستايدى: «مەملەكەتتٸڭ ۇلىلىعى تەك جەر كٶلەمٸمەن عانا ٶلشەنبەسە كەرەك. ۇلىلىقتى جۇدىرىقتاي جۇمىلعان حالىقتىڭ جٸگەرٸ مەن بٸرلٸگٸ, تاباندىلىعى مەن تەرتٸبٸ جەنە سول مەملەكەتتٸ تاريحتىڭ قۇتتى مەكەنٸنە اينالدىرۋعا ۇمتىلعان ۇلتجاندى كٶشباسشىلارى مەن كٶسەمدەرٸنٸڭ ساپاسى عانا سومدايدى… سوندىقتان دا, مەنٸ باتىس ەلەمٸنٸڭ شانشۋ سٶزدەرٸ مەن جٶنسٸز مٸن تاعا سىنايتىنى ەمەس, بيلٸك تٸزگٸنٸن ٶزٸمە سەنٸپ تاپسىرعان حالقىمنىڭ, تٷپتەپ كەلگەندە, قانداي باعا بەرەتٸنٸ كٶبٸرەك ويلاندىرادى».

قورىتا ايتقاندا, لي كۋان يۋدٸڭ وسىنداي ٶزەكجاردى ٸشكٸ سىرلارى مەن تاستٷيٸن ۇستانىمدارىن قۇرمەتتەمەۋ مٷمكٸن ەمەس. ٶيتكەنٸ, مۇنداي ٸزگٸ قاسيەتتەر مەن باتىلدىق, ەڭ الدىمەن, تۋعان ەلٸ مەن حالقىن قاپىسىز سٷيەتٸن ۇلتجاندى تۇلعالاردىڭ عانا قولىنان كەلەتٸنٸنە كٶزٸڭ جەتەدٸ. ولاي بولسا, ٶزگەلەرگە ٶنەگە بولعان سينگاپۋر كٶسەمٸنە بەرەكەلدٸ دەۋدەن باسقا قوسىپ الار ەشنەرسە جوق.

ٶزگە العىشارتتار:

– ەڭ الدىمەن, قالانى تازالاۋدى قولعا الدى;

– اقش-پەن تىعىز بايلانىس ۇستاۋ;

– ٶزگە ەلدەردٸڭ قاتەلەرٸن قايتالاماۋ;

– بەسەكەگە قابٸلەتتٸ بولۋ ٷشٸن تالانتتى جاس­تاردى عىلىمعا, تەحنولوگيياعا جەنە ەكونوميكانى, بيزنەستٸ باسقارۋعا, اعىلشىن تٸلٸن ٷيرەنۋگە باۋلۋ, سەبەبٸ, بۇل تٸل – عىلىم مەن بٸلٸمنٸڭ, تەحنولوگييا مەن يننوۆاتسييانىڭ جەنە بيزنەستٸڭ تٸلٸ;

– رەۆوليۋتسييا ەمەس ەۆوليۋتسييالىق دامۋ جولىن تاڭداۋ;

– كٶرشٸ ەلدەرمەن ەركٸن ساۋدا جاساسۋ;

– شەتەلدەردەن تالانتتى ماماندار تارتۋ;

– تٸل ساياساتىن دۇرىس جولعا قويۋ;

– جەمقورلىقتى جويۋ;

– شەتەلدەردەن, ەسٸرەسە, اقش-تان وزىق تەحنولوگييا تارتۋ;

– ەڭبەك ٶنٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ;

– دەموكراتييادان تەرتٸپتٸ جوعارى قويۋ;

– اقش-تىڭ جاقسىسىنان ٷيرەن, جامانىنان جيرەن (see 30 p.);

– ەلدٸ العا باستىرۋ ٷشٸن ەڭ اۋىر جۇمىسقا ەڭ اقىلدى ادام­دى جەگۋ كەرەك (see p.34).

مۇ­نىڭ ەمٸ سول عانا.

ەدٸل احمەتوۆ,

قازاقستاننىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ

ەگەمەن قازاقستان. 2015 ج.