2013 jyly aitýly saiasatker Genri Kissindjerdiń kirispe sózimen Singapýr ókimetin 31 jyl (1959-1990) basqarǵan, abyroi-ataǵy búkil álemge máshhúr Li Kýan Iu týraly aǵylshyn tilinde ǵibraty mol kitap jaryq kórdi. Bul týyndy AQSh-taǵy Garvard ýniversitetiniń iri ǵylymi ortalyqtarynyń jetekshileri Grehem Allison, Robert Blekvill jáne Ali Ýain syndy tanymal ǵalymdardyń Li Kýan Iýmen júzdesip, Qytai men Amerika Qurama Shtattarynyń erteńi jáne olardyń keleshek qarym-qatynastary, Úndistannyń bolashaǵy, álemdegi terrorizm men ekstremizmniń tamyrlary, Singapýrdyń ulttyq ekonomikasynyń órkendeýi, álemdik geosaiasat pen jahandaný jáne demokratiianyń kókjiegi týraly syr bólisken syndarly suhbattaryna negizdelgen. Týyndynyń avtorlary Li Kýan Iýdiń óz qalamynan shyqqan “From Third World to First: The Singapore Story” (“Úshinshi álemnen birinshi álemge: Singapýr tarihy”) jáne de basqa eńbekteri men sóilegen sózderin nazarlarynan tys qaldyrmaǵan.
Kóregen kóshbasshylyǵynyń arqasynda kósemdiktiń shyńyna shyǵyp, jańa dáýirdegi Singapýrdyń atasy atanǵan Li Kýan Iu bul kúnde 91-de. Jasynyń ulǵaiǵanyna qaramastan, ol 2011 jylǵa deiin attan túspei, ekinshi ministr, aqylshy ministr laýazymdaryn da minsiz atqaryp, úkimet múshelerinen abyzdyq aqyl-keńesin aiamaǵan. Li Kýan Iýdiń ǵibratty mol ómir joly kemel aqyldyń tozbaityn qundylyq ekenin búkil álemge pash etip, tarihty tek otanyn sheksiz súietin, ózi siiaqty daryn men ónegesi mol, ultjandy kósemder ǵana jasai alatynyn dáleldep turǵandai áser qaldyrady.
Li Kýan Iu jetekshilik etken jyldary Singapýr memleketiniń qanaty tez qataiyp, qaryshtai damidy. Sonyń nátijesinde asa mańyzdy halyqaralyq ekonomikalyq habqa ainalyp, búkil álemge keńinen tanylady jáne Tynyq muhity aimaǵyndaǵy kópjaqty bailanystar men toǵyz joldyń túiindi torabyna ulasyp, tamsanarlyq jetistikterimen búkil álemdi tańdandyrýda.
Sondyqtan da bolar, sońǵy jarty ǵasyr ishinde álem memleketteri basshylarynyń arasynda Li Kýan Iýmen júzdesýge tyryspaǵan nemese onyń aqyl-keńesin alýǵa umtylmaǵandar joqtyń qasy desek, artyq aitqandyq emes. Olardyń qatarynda AQSh prezidentteri Richard Nikson, Djordj Býsh (Djordj Gerbert Ýoker), Bill Klinton, Barak Obama, 1995-2007 jyldar arasyndaǵy Frantsiia prezidenti Jak Shirak, 1989-1994 jyldar arasyndaǵy Ońtústik Afrika prezidenti F.V. de Klark, Qytai kóshbasshylary Den Siao Pin, Si Tszinpin, Qazaqstan Prezidenti Nursultan Nazarbaev, sol siiaqty óz zamandarynda Ulybritaniianyń Úkimet tizginin ustaǵan Margaret Tetcher, Djon Meidjor, Toni Bler, Germaniia kantsleri Gelmýt Shmidt, jahandyq korporatsiialar men ekonomikalyq institýttardyń jetekshileri Rýpert Merdok (News Corporation), Djon Chembers (Cisco Systems), Sem Palmizano (IBM), Reks Tillerson (Exxon Mobil), Robert Zolik jáne Djeims Výlfenson (World Bank), Mýhtar Kent (Coca-Cola), sonymen qatar kúlli álemge áigili saiasatkerler Genri Kissindjer, Hillari Klinton, Djodj Shýlts, Madlen Olbrait, Zbignev Bzejinskii jáne qalamdary ushtalǵan Nikolas Kristof (New York Times), Devid Ignatiýs (Washington Post), Farid Zakariia (Time) syndy ataqty jýrnalister de bar.
Osynshama aitýly tulǵalardyń nazaryn ózine qaratqan týma talant iesi týraly jazylǵan jańa týyndyny súze oqyǵan kez kelgen oqyrman, eń aldymen, o basta úshinshi álemge tán kedei elderdiń biri bolǵan Singapýrdy tarihi qysqa merzim ishinde birinshi álemniń eń ozyq elderiniń qataryna qosýdyń Li Kýan Iu úshin ońai bolmaǵanyn birden baiqaidy jáne onyń sol bir qiynshylyǵy mol jyldardaǵy syn-qaterlerge qaramastan, Singapýr halqyn jasampaz jobalarǵa judyryqtai jumyldyryp, tolaǵai tabystarǵa jetýge dem bergen intellektýaldyq qýatynyń qyr-syrymen de jete tanysady.
Shyndyǵynda da, Li Kýan Iu jetken jetistikter men ol alǵan biik asýlardyń syry nede deitin túiindi suraqtyń jaýabyn izder bolsaq, onymen júzdesip, ishki dúniesine úńilgen suńǵyla saiasatkerler men isker toptardyń atalmysh týyndydan oryn tapqan túiindi pikirlerine soqpai ketý múmkin emes. Endeshe, áńgime ózegin de solai qarai buraiyq.
Otanǵa degen ystyq sezim otbasynan bastalady emes pe? Li Kýan Iu 1923 jyly Singapýr qalasynyń tegi qytai otbasynda dúniege keledi. Týǵan qalasynyń mádeni qundylyqtarynan sýsyndap, orta mektep pen kolledj bitirgen soń, joǵary bilimdi Ulybritaniianyń Kembridj ýniversitetinen alady. 1949 jyly otanyna qaita oralyp, aldymen advokattyq jumysqa kiredi. Sońynan kásipodaq qozǵalysyna atsalysyp, saiasatpen túbegeili ainalysady. Belsendi qyzmetiniń nátijesi bolar, 1954 jyly «Halyq áreketi» partiiasynyń bas hatshysy bolyp taǵaiyndalady. 1959 jylǵy sailaýda Li Kýan Iýdiń bedeldi partiiasy jeńiske jetip, ol Singapýrdyń tuńǵysh premer-ministri laýazymyn ielenedi de el biligin qolyna alady. Toqsan aýyz sózdiń tobyqtai túiini osy ǵana.
Solai bola turǵanmen, osy bir qysqa málimettiń ózinen-aq týma talanttyń eline degen súiispenshiligi men ultjandylyǵynyń tamyry otbasynan bastalǵanyn, Singapýrdaǵy bedeldi oqý oryndarymen qatar álemniń eń áigili ýniversitetteriniń birinen alǵan tereń bilimi men taǵylymy, ásirese, aǵylshyn tiline jetiktigi onyń óz qatarynan oq boiy sýyrylyp shyǵyp, jaýapkershiligi mol saiasi laýazymdarǵa kóterilýine berik baspaldaq bolǵanyn aiqyn sezinýge bolady.
Biik parasat pen tártip jáne kemel aqyldyń bailyqty almastyra alatynyna kózi kámil jetken ǵulama saiasatker Genri Kissindjer osy qasietterdiń barlyǵyn da Li Kýan Iýdiń boiynan tapqanyn jasyrmaidy. Kitapqa jazǵan kirispe sózinde ol bylai deidi: «Uzaq jyldar boiy Li Kýan Iýdi Amerika Qurama Shtattary óziniń ajyramas dosy sanady. Alaida, bilik iesi bolǵandyǵy úshin emes, keremet aqyl-oi men biik parasat iesi bolǵandyǵy úshin. Ǵulama aitqan ýájderdiń dáldigi men tereńdigi sonsha, onymen júzdesken adamdar bilimderine bilim qosyp alǵandai, rýhani turǵydan bir baiyp qalatyn. Uzaq jyldar boiy ara-tura Vashingtonǵa atbasyn burǵan saiyn, onymen jolyǵysýǵa umtylatyndardyń sany esh azaimaityn. Olardyń ishinde Amerika biliginiń basynda turǵan biik laýazymdy tulǵalarmen qatar syrtqy saiasat pen diplomatiianyń kórnekti ókilderi de jii ushyrasatyn».
Frantsiianyń burynǵy prezidenti Jak Shiraktyń «Li Kýan Iu óz ainalasyna álemniń ozyq standarttaryn ókimet júiesine engize alatyn daryndy mamandar men biligi men qabileti mol tulǵalardy ǵana toptastyratyn… Ol elge basshylyq etken jyldary memlekettik múdde, bilim men eńbek, únemdilik jáne kóregendik sekildi qundylyqtardy únemi birinshi orynǵa qoiatyn edi», deýi segiz qyrly bir syrly tulǵanyń adami qasietterin tolyq ashyp turǵandai.
AQSh-tyń zamanaýi internet tehnologiialary men qural-jabdyqtaryn óndirip-satýmen ainalysatyn transulttyq CISCO Systems korporatsiiasynyń kásipker jetekshisi Djon Chembers joǵarydaǵy pikirlerdi odan da beter tolyqtyra túsetin myna bir ózekjardy oidy ortaǵa salady: «Ómirde teńestirýshi eki kúsh bar, onyń biri – Internet, al ekinshisi – Bilim. Li Kýan Iu bolsa, osy qundylyqtardyń ekeýin de jete meńgerip, olardyń qýat-kúshin is júzinde shegine jetkize paidalana bilgen sheber tulǵa. Sondyqtan da ol – Singapýrdy internet ekonomikasynyń tabysty mekenine ainaldyrǵan álemdik kóshbasshy».
Biznes áleminiń jáne bir iri ókili – transulttyq Coca-Cola kompaniiasynyń jetekshisi Mýhtar Kent Li Kýan Iýdiń syrtqy saiasat pen halyqaralyq arenadaǵy aýqymdy rólin bylaisha sipattaidy: «Tarihta óziniń týǵan eli men Ońtústik-Shyǵys Aziiaǵa mártebesi biik Li Kýan Iu sekildi sonshama mol jaqsylyq jasaǵan tulǵalar saýsaqpen sanarlyq qana. ASEAN-ǵa (Ońtústik Shyǵys Aziia memleketteri qaýymdastyǵy) múshe elder ekonomikasynyń ósýi men damýynyń artynda turǵan qozǵaýshy kúshtiń de Li Kýan Iu ekeni belgili. Ol Ońtústik-Shyǵys Aziia aimaǵyndaǵy milliondaǵan halyqtyń beibit ómir men ekonomikasy órken jaiǵan keńistikte ǵumyr keshýine kómegin aiamady».
Kitap avtorlarynyń negizgi maqsattarynyń biri Li Kýan Iýdei suńǵyla qairatkerdiń, ásirese, Qytai men Amerika Qurama Shtattarynyń, sol siiaqty Úndistannyń bolashaǵy týraly pikirlerin tikelei óz aýzynan estýge tyrysqandary jasyryn emes. Sondyqtan da, Garvardtyń saqa saiasatkerleriniń tótesinen qoiǵan suraqtarynyń kez kelgenine ómir tájiribesi men bilim tereńdigine quryq boilamaityn Li Kýan Iu de irkilmei jaýap bere otyryp, tushymdy da tatymdy oilaryn búkpesiz jaiyp salady.
«Qytai kóshbasshylary álemdegi birinshi ekonomika sanalatyn AQSh-ty ekinshi orynǵa yǵystyryp shyǵarýǵa shynymen-aq dámeli me?» degen tóte suraqqa Li Kýan Iu bógelmesten: «Árine, dámeli», dep, kelte jaýap beredi de, nege olai deitinin dáleldi de dáiekti aiǵaqtarmen tiianaqtaidy.
Birinshiden, Niý-Iorktegi «Goldman Sachs» atty álemge tanymal amerikalyq bank júrgizgen zertteýlerdiń nátijesine qaraǵanda, kelesi 20 jylda Qytai álemniń eń úlken ekonomikasyna ainalady degen naqty pikir qalyptasyp otyrǵanyn kóldeneń tartady.
Ekinshiden, Amerika sekildi Qytai da ǵaryshqa adam ushyryp, isten shyqqan jer serikterin óz zymyrandarymen atyp túsire alatyn áleýetke jetkenine silteme jasaidy.
Úshinshiden, Qytai mádenietiniń 4000 jyldyq tereń tarihy bar ekenin esten shyǵarmaý kerektigin eske saldy.
Tórtinshiden, Qytaidyń bir milliard úsh júz million halqynyń ishinen qansha qajet bolsa, sonshama talant pen parasat ielerin tańdap alýǵa múmkindiktiń jetip artylatynyn tilge tiek etedi.
Besinshiden, búgingi tańdaǵy Qytaidyń álemdegi eń jyldam damyp kele jatqan memleket ekenin jáne bul eldiń árbir azamaty Qytaidyń Amerika, Eýropa nemese Japoniia sekildi bai-baqýatty, oza damyǵan, gúldengen jáne tehnologiialyq básekege tolyq qabiletti el bolǵanyn kókseitinin ári osy ǵasyrda AQSh-pen terezesiniń teńelýine bar kúshin salatynyn, sol úshin Qytai qazirdiń ózinde-aq talantty jastaryn tańdap alyp, bilimin ushtap, ǵylym men tehnologiiaǵa, ekonomika men bizneske jáne aǵylshyn tiline belsendi baýlýǵa qoldan kelgen múmkindikterdiń bárin de jasap jatqanyn da eskertedi.
Altynshydan, Qytaidyń eń negizgi basymdyǵy áskeri qýatynda emes, kerisinshe, ekonomikalyq yqpalynyń kúshtiliginde turǵanyn eske salyp, jumys qoly mol ári arzan bolǵandyqtan, bul eldiń kez kelgen ónimniń ózindik qunyn tómendetýge múmkindiginiń jetkilikti ekenin jáne ózge memleketterdi qyzyqtyratyndai ishki naryǵynyń sheksizdigine erekshe ekpin bere kelip, bul turǵydan, Qytaidyń ekonomikalyq yqpaly men ishki múmkindikteriniń Amerikamen salystyrǵanda áldeqaida basym turǵandyǵyn jasyrmaidy.
Amerika Qurama Shtattarynyń bolashaǵyna qatysty qoiylǵan ótkir saýaldarǵa Li Kýan Iýdiń bergen jaýaptary da kez kelgen oqyrmannyń kóńilin kónshitedi. Bilikti sarapshy álemdegi birinshi derjavanyń kásipkerlik pen biznes, ekonomika, ǵylym, áskeri sala, tehnologiia, innovatsiia, investitsiia, syrtqy saiasat, infraqurylym, ǵarysh nemese ózge de salalarda qol jetkizgen tabystary men basymdyqtarynyń ózge eldermen salystyrǵanda oq boiy ozyq turǵanyn biraýyzdan moiyndai otyryp, álgilerdiń túpqazyǵy men irgetasy aǵylshyn tilimen tikelei bailanysty ekenine erekshe mán berdi.
Aitsa-aitqandai-aq, bul jerde Li Kýan Iýmen kelispeý múmkin emes. Óitkeni, halyqaralyq qatynas quraly retinde aǵylshyn tili búgingi tańda bilim men ǵylymnyń, ekonomika men geosaiasattyń, tehnologiia men innovatsiianyń, kompiýterlik baǵdarlamalardyń, biznes pen kásipkerliktiń, internet kommýnikatsiiasy men aqparat quraldarynyń, bank júieleri men halyqaralyq qarjy institýttarynyń, álemdik ǵylymi jýrnaldar men akademiialyq basylymdardyń, halyqaralyq konferentsiialar men forýmdardyń, halyqaralyq uiymdar men diplomatiianyń, halyqaralyq aviatsiia men týrizmniń jáne sol salalarmen bailanysty qamsyzdandyrý qyzmetiniń, halyqaralyq jarnama men saýda-sattyqtyń, import pen eksporttyń, televidenie men aýdio-beine ónimderiniń, qala berdi halyqaralyq zańdardyń da tiline ainalyp ketkenin joqqa shyǵarý múmkin emes.
Onyń ústine, aǵylshyn tildi Amerika immigranttar eli bolǵandyqtan, bul memleketke shetelderden aǵylshyn tilin jetik biletin myńdaǵan talantty jastar men ǵylymnyń shyńyna shyqqan ǵulama ǵalymdar da aǵylyp kelip, tez sińip jatady. Olardyń ishinde álemniń mańdaialdy matematikteri de, fizikteri de, himikteri men biologtary da, ekonomist ǵalymdary da, ózge salanyń ókilderi de jetip artylady. Bul pikirdiń aiǵaqty dáleli retinde tek Eýropa ǵana emes, búgingi tańda búkil álemniń kóshbasshy ǵalymdarynyń aǵylshyn tiline júirik ekenin aitsaq ta jetkilikti.
Al Amerika Qurama Shtattary bolsa, atalǵan qyrýar múmkindikterdi sheber paidalana otyryp, shetten talant tartýdan aldyna jan salmaidy. Esesine, mundai úderis Amerikany innovatsiialyq ideialar men zamanaýi tehnologiialardyń da, kásipkerliktiń de, san túrli biznestiń de inkýbatoryna ainaldyryp otyr. Endeshe, Nobel syilyǵymen marapattalǵan álem ǵalymdarynyń basym kópshiligi nelikten osy elge tiesili degen suraqtyń jaýaby da joǵaryda atalǵan faktorlarmen tikelei bailanysty ekeni aidan anyq.
Dál osy tusta Singapýr ekonomikasynyń atasy atanǵan Li Kýan Iu júrgizgen tabysty reformalardyń biri ǵana emes, biregeii de aǵylshyn tilin memlekettiń ákimshilik jáne biznes tiline ainaldyrýmen bailanysty bolǵanyn erekshe atai ketýdiń reti bar. Óitkeni, 1959 jyly Li Kýan Iu Singapýr úkimetiniń bilik tizginin qolǵa alǵan kezde, halyqtyń sany 3 milliondai ǵana bolǵanyna qaramastan, lingvistikalyq qiyndyqtar shash-etekten bolatyn. Sebebi, ortaq qatynas quraly bolmaǵandyqtan, at tóbelindei ǵana Singapýr halqy qytai, malai jáne tamil tilderiniń bir-birinen múlde alshaq ishki dialektilerinde sóileitindikten, úsh etnos ókilderi birin-biri jete uǵa bermegen. Sondyqtan, munyń ekonomikaǵa tigizetin zardaby da kóp bolatyn. Endi, mine, 30 jyl boiy tabandylyqpen Li Kýan Iu júrgizgen reformanyń nátijesinde, resmi til tórteý (aǵylshyn, qytai, malai, tamil) bolǵanymen, halyqtyń basym kópshiligi aǵylshyn tilin jete meńgerip alǵan. Sonyń arqasynda Singapýr jarty ǵasyrdan beri óziniń eń jaqyn ekonomikalyq áriptesi bolyp sanalatyn AQSh-tyń basymdyqtary men múmkindikterin óte sheber paidalana otyryp, ol elden innovatsiialyq tehnologiialar men bilikti mamandar tartýdy da, tikelei investitsiia keltirýdi de jaqsy jolǵa qoiyp alǵan. Sondyqtan da, eki eldiń arasyndaǵy alys-beris jyldan-jylǵa kóbeimese, azaiyp otyrǵan joq.
Solaiy solai, biraq Li Kýan Iýdiń Amerika Qurama Shtattaryn bes saýsaqtai biletini sonshalyq, alpaýyt eldiń etegine jarmasyp otyrǵan áleýmettik kemistikteri de jetkilikti ekenin aiqara ashyp beredi.
Eń aldymen, Li Kýan Iu ózimen suhbattasyp otyrǵan amerikalyq ǵalymdardyń nazaryn sailaý kezindegi olqylyqtarǵa aýdara otyryp, Amerika aqparat quraldary jasandy boiaýdy qalyńyraq jaǵyp, jabyla jarnamalasa, kóshbasshylyq laýazymdarǵa qabileti men ishki dúniesi jutań azamattar da sailanyp ketetinin kóldeneń tartty. Biraq olardyń arasynan Cherchillder men Rýzveltter nemese de Gollder shyǵady degenge sene almaitynyn jasyrmady.
Ekinshiden, Li Kýan Iu Amerikanyń saiasatkerleriniń damýǵa tek demokratiia ǵana alyp keledi degen ýájin múlde qostamaitynyn betke aitady. Onyń pikirinshe, eldiń damýy úshin, demokratiia emes, eń aldymen, eńbekqorlyq pen tártip kerek, óitkeni, shekten shyqqan demokratiia tártipsizdik pen berekesizdikke soqtyryp, damýǵa qolbailaý bolady. Sondyqtan memlekettiń saiasi júiesiniń myqtylyǵy, eń áýeli, halyqtyń basym kópshiliginiń ál-aýqatyn arttyrýǵa qabilettiligimen ólshenýi tiis. Ekinshiden, kúlli halyqtyń quqyn teńgerimdi ete alatyndyǵymen tarazylanýy shart.
Úshinshiden, Li Kýan Iýdiń topshylaýynsha, Amerika mádenietiniń keibir qyrlary syn kótermeidi. Qaýipti karýlardyń qoljetimdiligi, esirtkimen bailanysty qylmystardyń jiiligi, kóshedegi qańǵybastyq, zorlyq, urlyq-qarlyq, kópe-kórineý jasalatyn júgensizdik pen soraqy qylyqtar, túptep kelgende, azamattyq qoǵamnyń irigeniniń sipaty. Jeke bastyń bostandyǵy men erkindigin asyra maldanǵandar kúnbe-kún oiyna ne kelse sony istep jatsa, bul kúlli qoǵamnyń buzylyp, moraldyq qundylyqtarynyń tozǵany. Sosyn, ara-tura aziialyqtar Amerikaǵa bara qalsa, ondaǵy zań men tártiptiń baqylaýsyzdyǵyn jáne joǵaryda atalǵan usqynsyz dúnielerdi, onyń ishinde, shirigen bailyq pen sińiri shyqqan kedeilikti kórgende, tóbe shashtary tik turyp qaitatynyn da Li Kýan Iu múlde jasyrmaidy.
Tórtinshiden, Li Kýan Iu amerikalyq aqparat quraldarynyń kemshilikterin de ashyp aitady. Ókinishke orai, álgi aqparat quraldarynyń ókilderi óz eliniń tól mádenietin zor sanap, ózgelerdikin qor sanaýǵa mashyqtanyp alǵan. Sondyqtan da, Singapýr basshylaryna da ineliktei qadalyp, olarǵa avtokrattar, diktatorlar degen aidar taǵady. Shekten shyqqan qatygez ári adam quqyn tunshyqtyrýshy qoǵamnyń ieleri dep, kemsitip, shettetýge tyrysady. Bul týraly Li Kýan Iu óz oiyn bylai qorytady: «Nege deisiz ǵoi? Sebebi, bizderdiń el basqarý qundylyqtarymyz ben ustanymdarymyz olardyń ideialaryna sai kelmeidi. Biraq solai eken dep, ózgelerge ózimizdiń ómir súrý saltymyzben eksperiment jasaýǵa jol bere almaimyz. Onyń ústine, amerikalyq aqparat quraldarynyń bizderge tańbaqshy bolyp otyrǵan ideialary – múlde dáleldenbegen teoriialar. Ol teoriialar kezinde Shyǵys Aziiadaǵy Amerikanyń otary bolǵan Filippinde de, iá bolmasa Taivanda nemese Koreia, Tailand siiaqty egemen memleketterde de eshqashan qundylyq bolyp sanalǵan emes».
Sosyn, Li Kýan Iu Singapýrdyń memleket basqarýdaǵy ustanymdary men óz qundylyqtarynyń esh ýaqytta da ózgermeitinin shegelei túsedi. «Eger ol qundylyqtar ózgeretin bolsa, Singapýr Ońtústik-Shyǵys Aziiadaǵy qyzyl núkteden qara núktege ainalady», deidi ol. Artynsha, jumbaqtaý sóziniń mánin ashyp, myna bir asyl oiyn ortaǵa tastaidy: «Memlekettiń ulylyǵy tek jer kólemimen ǵana ólshenbese kerek. Ulylyqty judyryqtai jumylǵan halyqtyń jigeri men birligi, tabandylyǵy men tártibi jáne sol memleketti tarihtyń qutty mekenine ainaldyrýǵa umtylǵan ultjandy kóshbasshylary men kósemderiniń sapasy ǵana somdaidy… Sondyqtan da, meni Batys áleminiń shanshý sózderi men jónsiz min taǵa synaityny emes, bilik tizginin ózime senip tapsyrǵan halqymnyń, túptep kelgende, qandai baǵa beretini kóbirek oilandyrady».
Qoryta aitqanda, Li Kýan Iýdiń osyndai ózekjardy ishki syrlary men tastúiin ustanymdaryn qurmettemeý múmkin emes. Óitkeni, mundai izgi qasietter men batyldyq, eń aldymen, týǵan eli men halqyn qapysyz súietin ultjandy tulǵalardyń ǵana qolynan keletinine kóziń jetedi. Olai bolsa, ózgelerge ónege bolǵan Singapýr kósemine bárekeldi deýden basqa qosyp alar eshnárse joq.
Ózge alǵysharttar:
– eń aldymen, qalany tazalaýdy qolǵa aldy;
– AQSh-pen tyǵyz bailanys ustaý;
– ózge elderdiń qatelerin qaitalamaý;
– básekege qabiletti bolý úshin talantty jastardy ǵylymǵa, tehnologiiaǵa jáne ekonomikany, biznesti basqarýǵa, aǵylshyn tilin úirenýge baýlý, sebebi, bul til – ǵylym men bilimniń, tehnologiia men innovatsiianyń jáne biznestiń tili;
– revoliýtsiia emes evoliýtsiialyq damý jolyn tańdaý;
– kórshi eldermen erkin saýda jasasý;
– shetelderden talantty mamandar tartý;
– til saiasatyn durys jolǵa qoiý;
– jemqorlyqty joiý;
– shetelderden, ásirese, AQSh-tan ozyq tehnologiia tartý;
– eńbek ónimdiligin arttyrý;
– demokratiiadan tártipti joǵary qoiý;
– AQSh-tyń jaqsysynan úiren, jamanynan jiren (see 30 p.);
– eldi alǵa bastyrý úshin eń aýyr jumysqa eń aqyldy adamdy jegý kerek (see p.34).
Munyń emi sol ǵana.
Ádil AHMETOV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qairatkeri
Egemen Qazaqstan. 2015 j.
