قازاق عالىمدارى قاشاندا جازۋعا اسا مەن بەرگەن, سەبەبٸ جازۋ دەگەن – ٷلكەن فاكتور. جازۋ كٶزبەن كٶرۋ ارقىلى قابىلداناتىندىقتان, ادامنىڭ جادىندا جاقسى ساقتالادى. قازاقتىڭ «تايعا تاڭبا باسقانداي» دەگەن تەڭەۋٸندە مەڭزەلەتٸن انىقتىق, وسى جازۋدان دا كٶرٸنەدٸ, ٶيتكەنٸ ول – تاڭبا. تاڭبا حاتقا قالاي تٷسسە, ونى بٸز سولاي كٶزبەن كٶرەمٸز جەنە دەل سول كٷيٸندە بٸزدٸڭ تٸلدٸك سانامىزعا ورنىعادى. سوندىقتان حالىقتىڭ ۇلتتىق بەت-بەينەسٸن ساقتاپ قالۋ ٷشٸن اتقارىلاتىن ماڭىزدى فاكتورلاردىڭ بٸرٸ – ۇلتتىق نەگٸزدەگٸ جازۋدى قالىپتاستىرۋ جەنە قولدانۋ.
بٸزدٸڭ تاريحىمىزداعى ناعىز ۇلتتىق جازۋ دەپ ا.بايتۇرسىنۇلى جاساعان اراب تاڭبالارىنا نەگٸزدەلگەن تٶتە جازۋدى ايتامىز. سەبەبٸ, وندا قازاقتىڭ بٷكٸل تٸلدٸك زاڭدىلىقتارى ساقتالعان, جوعارى دەڭگەيدە جاسالعان تٶتە جازۋ ەلٸپبيٸ بولدى. حح عاسىردىڭ باسىندا تٷركٸ حالىقتارىنا ورتاق ەلٸپبيدٸ جاساۋ مٸندەتٸ تۇردى. 1926 جىلدىڭ باسىندا بٷكٸل تٷركٸ حالىقتارى زييالىلارىنىڭ قاتىسۋىمەن باكۋدە ٸ جالپىوداقتىق تٷركٸتانۋ سەزٸ ٶتتٸ. وسى باسقوسۋداعى ٶزەكتٸ مەسەلەلەردٸڭ نەگٸزگٸسٸ – تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردىڭ جازۋلارىن لاتىن گرافيكاسىنا كٶشٸرۋ مٷمكٸندٸگٸن قاراستىرۋ بولدى. بۇل مەسەلە بارىسىندا دەلەگاتتار اراسىندا بٷكٸل تٷركٸ تٸلدەس حالىقتار «تٶتە جازۋدا بولامىز با, ەلدە لاتىن تاڭباسىنا ٶتەمٸز بە» دەگەن مەسەلە بويىنشا پٸكٸرتالاس ٶتكٸزگەن [1].
قازاق ەلٸندە 1929 جىلدان 1940 جىلعا دەيٸن لاتىن گرافيكاسى قولدانىستا بولدى. 1940 جىلى ساياسي مٷددەلەرگە بايلانىستى بٸر مەزەتتە, حالىقتىڭ تالقىسىنا سالماي-اق, بٸر بۇيرىقتىڭ نەگٸزٸندە جازۋىمىز كيريلل تاڭباسىنا كٶشٸرٸلدٸ. ەلٸپبي ٶزگەرگەندە ورىس تٸلٸنەن الىنعان سٶزدەر مەن تەرميندەر تٸلٸمٸزگە ٶزگەرٸسسٸز ەنە باستادى. ولاردى ٶزگەرتپەي جازۋ ٷشٸن بٸزدٸڭ ەلٸپبيٸمٸزگە, تٶل تٸلٸمٸزگە تەن ەمەس ۆ, ف, تس, چ, شش, ە, ە, يۋ, يا, , ەرٸپتەرٸ كٸردٸ. وسىنداي دىبىستاردى تاڭبالايتىن كيريلل تاڭبالارى ەنگٸزٸلگەندٸكتەن, قازاق ەلٸپبيٸ مەن ورىس ەلٸپبيٸ ٶتە ۇقساس كٷيدە قالدى. ياعني ورىس تٸلٸنٸڭ 33 ەرپٸ تولىقتاي الىنىپ, وعان قازاق تٸلٸنٸڭ ەرەكشە دىبىستارىن بەلگٸلەيتٸن 9 تاڭباسى قوسىلدى. سونىڭ نەتيجەسٸندە 1940 جىلدان قازاق ەلٸ تەۋەلسٸزدٸك العانعا دەيٸنگٸ 51 جىل ٸشٸندە تٸلٸمٸز ەبدەن شۇبارلاندى. ول ٶز كەزەگٸندە سٶز مەدەنيەتٸمٸزگە دە ەسەر ەتتٸ. لينگۆوەكولوگييا سالاسى زەرتتەيتٸن مەسەلەلەر وسى ارالىقتا تۋىندادى. ٶزگە تٸلدەن ەنگەن كٸرمە سٶزدەردٸ ٶزگەرٸسسٸز, تٷپنۇسقاعا سەيكەس كٷيٸندە قابىلداۋدىڭ نەتيجەسٸندە سٶزدٸك قورىمىز ەدەۋٸر بۇرمالاۋعا ۇشىرادى. اتالعان مەسەلەلەرگە تٸلشٸ عالىمدار تاراپىنان الاڭداۋشىلىق تۋىنداپ, شەشۋ جولدارىن زەردەلەي باستادى.
«قازاق تٸلٸن لاتىن جازۋىنا كٶشٸرۋ» دەگەن يدەيا قازاق زييالىلارىنىڭ اراسىندا ەلٸمٸز ەگەمەندٸك العان كٷننەن باستاپ-اق سٶز بولا باستادى. بۇل مەسەلەنٸ كٶتەرٸپ, العاش پٸكٸر بٸلدٸرگەندەردٸڭ بٸرٸ – اكادەميك ە.ت. قايدار بولدى. 1991 جىلى قازاق ەلٸنٸڭ ەگەمەندٸك الىپ, تەۋەلسٸز مەملەكەت بولعاندىعىن ەلەم بويىنشا العاشقى بولىپ ماقۇلداپ, اسا زور قۋانىشپەن قارسى العان تٷركييا مەملەكەتٸنە ٸسساپارمەن بارعان تۇڭعىش پرەزيدەنتٸمٸز نۇرسۇلتان ەبٸشۇلى سول ەلدٸڭ جۇرتشىلىعىمەن, سوندا تۇراتىن باۋىرلارىمىزبەن كەزدەسۋ بارىسىندا «قازاقستان لاتىن جازۋىنا ٶتە مە?» دەگەن ساۋالىنا وراي ول: «ەگەر حالقىمىز قالاپ جاتسا, عالىمدارىمىز ونىڭ قاجەتتٸگٸن دەلەلدەپ جاتسا, وعان كٶشۋگە مەن قارسى ەمەسپٸن!» – دەپ جاۋاپ بەرگەن بولاتىن [2; 127]. ەلباسى لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋ يدەياسىن قولداپ, ەردايىم نازارىندا ۇستادى. تەۋەلسٸزدٸك العان العاشقى جىلداردا باسقاداي دا ماڭىزدى ساياسي ٶزگەرٸستەر بولۋىنا بايلانىستى, بۇل باستاما كەيٸنگە قالدىرىلىپ جٷردٸ. بٸراز ۋاقىت ٶتٸپ, ەلٸمٸزدٸڭ ەكونوميكالىق احۋالى بٸرشاما تۇراقتالىپ, دامۋدا ٸلگەرٸلەۋ بايقالىپ, بار-جوعىمىزدى تٷگەندەۋ بارىسىندا ەلباسى وسى باستامانى قايتادان جاڭعىرتىپ, 2006 جىلدىڭ 24 قازانىندا ٶتكەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنىڭ حٸٸ سەسسيياسىندا سٶيلەگەن سٶزٸندە «قازاق ەلٸپبيٸن لاتىنعا كٶشٸرۋ جٶنٸندەگٸ مەسەلەگە قايتا ورالۋ كەرەك. بٸر كەزدەرٸ بٸز ونى كەيٸنگە قالدىرعان ەدٸك. ەيتسە دە لاتىن قارپٸ كوممۋنيكاتسييالىق كەڭٸستٸكتە باسىمدىققا يە جەنە كٶپتەگەن ەلدەر, سونىڭ ٸشٸندە پوستكەڭەستٸك ەلدەردٸڭ لاتىن قارپٸنە كٶشۋٸ كەزدەيسوقتىق ەمەس. ماماندار جارتى جىلدىڭ ٸشٸندە مەسەلەنٸ زەرتتەپ, ناقتى ۇسىنىستارمەن شىعۋى تيٸس. ەلبەتتە, بٸز بۇل جەردە اسىعىستىققا بوي الدىرماي, ونىڭ ارتىقشىلىقتارى مەن كەمشٸلٸكتەرٸن زەردەلەپ الۋىمىز كەرەك» دەپ جەنە 2017 جىلى 12 سەۋٸردە «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا: «بٸرٸنشٸدەن, قازاق تٸلٸن بٸرتٸندەپ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸرۋ جۇمىستارىن باستاۋىمىز كەرەك. بٸز بۇل مەسەلەگە نەعۇرلىم دەيەكتٸلٸك قاجەتتٸگٸن تەرەڭ تٷسٸنٸپ, بايىپپەن قاراپ كەلەمٸز جەنە وعان كٸرٸسۋگە تەۋەلسٸزدٸك العاننان بەرٸ مۇقييات دايىندالدىق» دەپ, ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني دامۋى مەن كەمەلدەنۋ جولىندا قازاق جازۋىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸۋٸنە بايلانىستى بٸرقاتار مٸندەتتەردٸ بەلگٸلەدٸ.
لاتىن ەلٸپبيٸ بٸزگە, ەڭ بٸرٸنشٸدەن, كيريلل ەلٸپبيٸنە نەگٸزدەلگەن بٸرقاتار قاتەلٸكتەردٸ جويۋ ٷشٸن, تٶل تٸلٸمٸزگە تەن تابيعي زاڭدىلىقتاردى بارىنشا ساقتاۋ ٷشٸن, سول ارقىلى قازاق حالقىن ٶزگە حالىقتاردان ەرەكشەلەندٸرەتٸن نەگٸزگٸ بەلگٸسٸ ونىڭ تٸلٸ دەسەك, سول تٸلٸمٸزدٸڭ ٶزٸندٸك ەرەكشەلٸگٸن, ٶرنەگٸن, بەت-بەدەرٸن ساقتاپ قالۋدىڭ بٸردەن بٸر جولى – جاڭا جازۋ ارقىلى تٸلٸمٸزدەگٸ سىرتتان ەكەلٸپ تاڭىلعان جاساندى ەرەجەلەر مەن جاساندى تٸلدٸك قۇبىلىستاردان ارىلۋ ٷشٸن قاجەت. ەكٸنشٸدەن, ول تٷركٸ تٸلدەس حالىقتاردى بٸرٸكتٸرەتٸندەي ماڭىزدى ەلەۋەتكە, كٷشكە يە قۇرال دا بولماق. ەلباسىنىڭ «بولاشاققا باعدار: رۋحاني جاڭعىرۋ» ماقالاسىندا ەلٸمٸزدٸڭ رۋحاني دامۋى مەن كەمەلدەنۋ جولىندا قازاق جازۋىنىڭ لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشٸۋٸنە بايلانىستى بٸرقاتار مٸندەتتەردٸ بەلگٸلەدٸ. وسىعان وراي, قازاق ەلٸپبيٸن لاتىن گرافيكاسىنا كەزەڭ-كەزەڭمەن كٶشٸرۋ بويىنشا ٸس-شارالار جوسپارى جاسالىپ, ۇلتتىق كوميسسييا جانىنان ورفوگرافييالىق, ەدٸستەمەلٸك, تەرمينولوگييالىق, تەحنيكالىق جەنە اقپاراتتىق سٷيەمەلدەۋ جٶنٸندەگٸ جۇمىس توپتارى قۇرىلىپ, تٷرلٸ دەڭگەيلەردەگٸ جۇمىستار جٷرگٸزٸلۋدە.
قازٸر عالىمداردىڭ ۇسىنعان لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸنٸڭ 3-نۇسقاسى حالىققا تولىقتاي تانىستىرىلىپ, تالقىلانۋ ٷستٸندە. زييالى قاۋىم, باسقا دا سالالاردىڭ عالىمدارى, ياعني قوعام بولىپ, باسقا ەلدەردٸڭ تەجٸريبەلەرٸنە سٷيەنە وتىرىپ, ولاردىڭ تيٸمدٸ جاقتارىن الۋ ٷشٸن ەلٸ دە زەرتتەلٸپ, زەردەلەنۋدە. «اكۋت» تەسٸلٸمەن ەزٸرلەنگەن نۇسقانىڭ تيٸمدٸلٸگٸ تالقىلاۋ بارىسىندا انىقتالۋدا, ياعني بٸر دىبىس – بٸر تاڭبا پرينتسيپٸ جازۋعا دا, وقۋعا دا ىڭعايلى. لاتىن ەلٸپبيٸنە كٶشۋدە بٸز قول جەتكٸزەتٸندەي كەلەسٸ باسىمدىق, قازٸرگٸ ٷشتٸلدٸلٸك ساياساتىمەن دە ساباقتاستىعى بار. قازٸرگٸ عىلىمنىڭ تٸلٸنە اينالعان اعىلشىن تٸلٸن مەڭگەرۋگە دە, ەلەمدٸك ٶركەنيەت كٶشٸنە ٸلەسۋگە دە سەپتٸگٸن تيگٸزەدٸ. وسى ورايدا, نازار اۋداراتىن جايت, ەدٸستەمەلٸك توپتىڭ زەردەلەۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا «بالالارعا اعىلشىن تٸلٸن وقىتۋ, لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق ەلٸپبيٸن تولىقتاي مەڭگەرٸپ, ويلاۋ جٷيەسٸن بٸر تٸلدە قالىپتاستىرعاننان كەيٸن باستالعانى دۇرىس» دەگەن ۇسىنىستار ەزٸرلەندٸ.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىندا مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ, قايتا دايارلاۋ كۋرستارىندا لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق تٸلٸ ەملەسٸنٸڭ نەگٸزگٸ ەرەجەلەرٸ قامتىلعان جوبامەن تانىستىرۋ سەمينارلارىندا تىڭداۋشىلار ٷلكەن قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, قىزۋ تالقىلاۋدا. تالداۋ, تالقىلاۋ بارىسىندا كٶپتەگەن سۇراقتار تۋىنداپ جاتادى. اتاپ ايتقاندا, 1940 جىلدارعا دەيٸن قولدانىستا بولعان تاڭبالاردى نەگە پيدالانبايمىز, اكۋت تەسٸلٸ نەسٸمەن تيٸمدٸ? ەگەر اكۋت تەسٸلٸ قولدانىلسا, وقۋ بارىسىندا ەكٸۇشتى تٷسٸنٸك قالىپتاستىراتىن sh, ch ديگرافتارى نەگە قوسىلدى? I (ٸ), I (ي, ي) ەرٸپتەرٸنٸڭ ٷلكەن تاڭبالارى نەگە بٸردەي? اعىلشىن تٸلٸ ارقىلى ەبدەن ٷيرەنشٸكتٸ بولىپ قالعان Uu – ۋۋ, Yy – ۇۇ, Ýý – ٷٷ تاڭبالارى وسىلاي الماستىرىلسا, دەگەن سۇراقتار مەن ۇسىنىستار ايتىلىپ جاتىر.
جوعارىداعىداي سۇراقتارعا جاۋاپ بەرۋ بارىسىندا كۋرس تىڭداۋشىلارىنا الدىمەن, ەلٸپبي ەزٸرلەۋدٸڭ تەسٸلدەرٸن, سونداي-اق تەرميندەردٸ قازاق تٸلٸنە ەنگٸزگەندە تٷپنۇسقاداعى تٷرٸ ەسكەرٸلەتٸنٸن جەنە كٸرمە سٶزدەردٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق نورمالارىنا يكەمدەۋ پرينتسيپٸ باسشىلىققا الىنۋ كەرەكتٸگٸن تٷسٸندٸرۋ ماڭىزدى.
ماگيسترانتتار مەن تىڭداۋشىلارعا لاتىن گرافيكاسى نەگٸزٸندەگٸ قازاق تٸلٸنٸڭ ورفوگرافييالىق نورمالارىن كٷندەلٸكتٸ جازىلىمعا قاجەت فونەتيكا-فونولوگييالىق, ينتوناتسييالىق, لەكسيكا-گرامماتيكالىق زاڭدىلىقتارىن قامتيتىن تٸلدٸك ماتەريالمەن قاتار, ٸسقاعازدارىن قازاقشا جٷرگٸزۋ ٷلگٸلەرٸ ۇسىنىلىپ, سالالىق تەرميندەرمەن جۇمىس تٷرٸ قامتىلعانى دۇرىس. ارنايى كۋرسقا قاتىسقان تىڭداۋشىلار رەسمي قۇجاتتاردى, سالالىق تەرميندەردٸ لاتىن ەلٸپبيٸمەن جازۋ تالاپتارىن تولىق مەڭگەرٸپ, ٸسقاعازدارىن ٶز بەتٸمەن ساۋاتتى تٷردە ەزٸرلەي الاتىنداي دەرەجەدە بولادى, ياعني بۇل ارادا رەسمي ستيلدٸڭ جازباشا تٷرٸن مەڭگەرۋگە باسىمدىق بەرٸلەدٸ.
وزىق تەجٸريبەلەردەن بايقاعانىمىزداي, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن قازاق تٸلٸنٸڭ جاڭا ەرەجەلەرٸن مەڭگەرتۋ ٷدەرٸسٸندە تٸلدٸك بٸلٸكتٸلٸكتٸ دەڭگەيلەر بويىنشا بٶلە وتىرىپ قالىپتاستىرۋدىڭ ماڭىزى زور [3]. جازۋ ماتەريالدارىن دا, ولاردىڭ سٶزجۇمسامدىق ەرەكشەلٸكتەرٸنە قاراي ناقتى مەجەلەۋٸشتەرگە جٸكتەپ ۇسىنۋ, لاتىن ەلٸپبيٸمەن جازۋدى ٷيرەتۋدٸڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرا تٷسەدٸ. ولارعا ارناپ مەملەكەتتٸك تەرمينولوگييالىق كوميسسييا بەكٸتكەن تەرميندەردٸ, رەسمي قۇجاتتاردا قولدانىلاتىن تۇراقتى سٶز ورامدارىن لاتىن گرافيكاسىمەن دۇرىس جازۋ بويىنشا تيٸستٸ شاعىن انىقتامالىقتار مەن ەدٸستەمەلٸك نۇسقاۋلار ەزٸرلەۋ كەرەك.
مەملەكەتتٸك تٸل ساياساتىنىڭ تيٸمدٸلٸگٸن ارتتىرۋ جەنە مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە لاتىن گرافيكاسىمەن ەزٸرلەنگەن قازاق ەلٸپبيٸ مەن ونىڭ ورفوگرافييالىق نورمالارىن كەڭٸنەن ناسيحاتتاپ, وقىتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسىندا بٸرشاما ٸس-شارالار جٷرگٸزٸلۋدە. اتاپ ايتقاندا, بٸلٸم ورداسىندا كەسٸبي دامۋ ينستيتۋتى جانىنان «تٸلدٸك قۇزىرەتتٸلٸك» سەكتورى قۇرىلدى. وندا مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ تٸلدٸك قۇزىرەتتٸلٸگٸن قالىپتاستىرۋ ماقساتىمەن «لاتىن گرافيكاسى جەنە رەسمي حات الماسۋ», «كوممۋنيكاتسييا ستراتەگيياسى جەنە كٶپشٸلٸك الدىندا سٶيلەۋ» سيياقتى باعىتتار بويىنشا ارنايى سەمينار-ترەنينگتەر ٶتكٸزٸلۋدە. ارنايى لاتىن گرافيكاسىنىڭ نەگٸزٸندە الداعى ۋاقىتتا ٶتەتٸن مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەردٸڭ بٸلٸكتٸلٸگٸن ارتتىرۋ سەمينارلارىنىڭ باعدارلامالارى ەزٸرلەنٸپ, تيٸستٸ ساتىلاردان ٶتكٸزٸلٸپ جاتىر.
مەملەكەتتٸكتٸ تانىتاتىن ەرەكشەلٸكتەردٸڭ قاتارىندا تٸل – ايرىقشا ماڭىزدى. ەر ەلدٸڭ مەملەكەتتٸك تٸلٸ – باسقارۋدىڭ نەگٸزگٸ قۇرالدارىنىڭ بٸرٸ ەكەندٸگٸ بەلگٸلٸ. قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتٸك بيلٸك جەنە جەرگٸلٸكتٸ ٶزٸن-ٶزٸ باسقارۋ ورگاندارىنداعى جازبا جۇمىستارى مەملەكەتتٸك تٸلدە جٷزەگە اسىرىلادى. سوندىقتان كەسٸبي بٸلٸكتٸ مامان جازۋ نورمالارىن جەتە مەڭگەرۋٸ تيٸس. وسىعان وراي, مەملەكەتتٸك قىزمەتشٸلەرگە ارنالعان تٷرلٸ بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋ كۋرستارىن ۇيىمداستىرىپ, لاتىن گرافيكاسىنا نەگٸزدەلگەن جاڭا ەملە ەرەجەلەرٸنە سەيكەس قۇجات مەتٸنٸن ەزٸرلەۋ جەنە رەسمي مەتٸندەردٸ وقۋ داعدىلارىن قالىپتاستىرۋ قاجەت.
ايتمۇحامەتوۆا قۇرالاي ٶزبەكقىزى,
قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتٸنٸڭ جانىنداعى
مەملەكەتتٸك باسقارۋ اكادەميياسى
پايدالانىلعان ەدەبيەتتەر:
1. جاڭا ۇلتتىق ەلٸپبي نەگٸزٸندە قازاق جازۋىن رەفورمالاۋ: تەوريياسى مەن پراكتيكاسى. ۇجىمدىق مونوگرافييا. – الماتى: «قازاق تٸلٸ» باسپاسى, 2016. –560 ب.
2. قايدار ەبدۋەلي «عىلىمداعى عۇمىر» (ماقالالار, باياندامالار جيناعى) ٸٸ توم. – الماتى: «ساردار» باسپا ٷيٸ, 2014. – 512 ب.
3. قاجيەۆا ە. «مەملەكەتتٸك تٸلدٸ دامىتۋ ينستيتۋتىنىڭ» قازاق تٸلٸن ٷيرەتۋ جٷيەسٸ. http://mtdi.kz/kz/makalalar/oku-adistemelik/538
