Qazaq ǵalymdary qashanda jazýǵa asa mán bergen, sebebi jazý degen – úlken faktor. Jazý kózben kórý arqyly qabyldanatyndyqtan, adamnyń jadynda jaqsy saqtalady. Qazaqtyń «taiǵa tańba basqandai» degen teńeýinde meńzeletin anyqtyq, osy jazýdan da kórinedi, óitkeni ol – tańba. Tańba hatqa qalai tússe, ony biz solai kózben kóremiz jáne dál sol kúiinde bizdiń tildik sanamyzǵa ornyǵady. Sondyqtan halyqtyń ulttyq bet-beinesin saqtap qalý úshin atqarylatyn mańyzdy faktorlardyń biri – ulttyq negizdegi jazýdy qalyptastyrý jáne qoldaný.
Bizdiń tarihymyzdaǵy naǵyz ulttyq jazý dep A.Baitursynuly jasaǵan arab tańbalaryna negizdelgen tóte jazýdy aitamyz. Sebebi, onda qazaqtyń búkil tildik zańdylyqtary saqtalǵan, joǵary deńgeide jasalǵan tóte jazý álipbii boldy. HH ǵasyrdyń basynda túrki halyqtaryna ortaq álipbidi jasaý mindeti turdy. 1926 jyldyń basynda búkil túrki halyqtary ziialylarynyń qatysýymen Bakýde I Jalpyodaqtyq túrkitaný sezi ótti. Osy basqosýdaǵy ózekti máselelerdiń negizgisi – túrki tildes halyqtardyń jazýlaryn latyn grafikasyna kóshirý múmkindigin qarastyrý boldy. Bul másele barysynda delegattar arasynda búkil túrki tildes halyqtar «tóte jazýda bolamyz ba, álde latyn tańbasyna ótemiz be» degen másele boiynsha pikirtalas ótkizgen [1].
Qazaq elinde 1929 jyldan 1940 jylǵa deiin latyn grafikasy qoldanysta boldy. 1940 jyly saiasi múddelerge bailanysty bir mezette, halyqtyń talqysyna salmai-aq, bir buiryqtyń negizinde jazýymyz kirill tańbasyna kóshirildi. Álipbi ózgergende orys tilinen alynǵan sózder men terminder tilimizge ózgerissiz ene bastady. Olardy ózgertpei jazý úshin bizdiń álipbiimizge, tól tilimizge tán emes v, f, ts, ch, sh, e, e, iu, ia, , áripteri kirdi. Osyndai dybystardy tańbalaityn kirill tańbalary engizilgendikten, qazaq álipbii men orys álipbii óte uqsas kúide qaldy. Iaǵni orys tiliniń 33 árpi tolyqtai alynyp, oǵan qazaq tiliniń erekshe dybystaryn belgileitin 9 tańbasy qosyldy. Sonyń nátijesinde 1940 jyldan Qazaq eli táýelsizdik alǵanǵa deiingi 51 jyl ishinde tilimiz ábden shubarlandy. Ol óz kezeginde sóz mádenietimizge de áser etti. Lingvoekologiia salasy zertteitin máseleler osy aralyqta týyndady. Ózge tilden engen kirme sózderdi ózgerissiz, túpnusqaǵa sáikes kúiinde qabyldaýdyń nátijesinde sózdik qorymyz edáýir burmalaýǵa ushyrady. Atalǵan máselelerge tilshi ǵalymdar tarapynan alańdaýshylyq týyndap, sheshý joldaryn zerdelei bastady.
«Qazaq tilin latyn jazýyna kóshirý» degen ideia qazaq ziialylarynyń arasynda elimiz egemendik alǵan kúnnen bastap-aq sóz bola bastady. Bul máseleni kóterip, alǵash pikir bildirgenderdiń biri – akademik Á.T. Qaidar boldy. 1991 jyly Qazaq eliniń egemendik alyp, táýelsiz memleket bolǵandyǵyn álem boiynsha alǵashqy bolyp maquldap, asa zor qýanyshpen qarsy alǵan Túrkiia memleketine issaparmen barǵan Tuńǵysh Prezidentimiz Nursultan Ábishuly sol eldiń jurtshylyǵymen, sonda turatyn baýyrlarymyzben kezdesý barysynda «Qazaqstan latyn jazýyna óte me?» degen saýalyna orai ol: «Eger halqymyz qalap jatsa, ǵalymdarymyz onyń qajettigin dáleldep jatsa, oǵan kóshýge men qarsy emespin!» – dep jaýap bergen bolatyn [2; 127]. Elbasy latyn álipbiine kóshý ideiasyn qoldap, árdaiym nazarynda ustady. Táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldarda basqadai da mańyzdy saiasi ózgerister bolýyna bailanysty, bul bastama keiinge qaldyrylyp júrdi. Biraz ýaqyt ótip, elimizdiń ekonomikalyq ahýaly birshama turaqtalyp, damýda ilgerileý baiqalyp, bar-joǵymyzdy túgendeý barysynda Elbasy osy bastamany qaitadan jańǵyrtyp, 2006 jyldyń 24 qazanynda ótken Qazaqstan halqy Assambleiasynyń HII sessiiasynda sóilegen sózinde «Qazaq álipbiin latynǵa kóshirý jónindegi máselege qaita oralý kerek. Bir kezderi biz ony keiinge qaldyrǵan edik. Áitse de latyn qarpi kommýnikatsiialyq keńistikte basymdyqqa ie jáne kóptegen elder, sonyń ishinde postkeńestik elderdiń latyn qarpine kóshýi kezdeisoqtyq emes. Mamandar jarty jyldyń ishinde máseleni zerttep, naqty usynystarmen shyǵýy tiis. Álbette, biz bul jerde asyǵystyqqa boi aldyrmai, onyń artyqshylyqtary men kemshilikterin zerdelep alýymyz kerek» dep jáne 2017 jyly 12 sáýirde «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda: «Birinshiden, qazaq tilin birtindep latyn álipbiine kóshirý jumystaryn bastaýymyz kerek. Biz bul máselege neǵurlym dáiektilik qajettigin tereń túsinip, baiyppen qarap kelemiz jáne oǵan kirisýge Táýelsizdik alǵannan beri muqiiat daiyndaldyq» dep, elimizdiń rýhani damýy men kemeldený jolynda qazaq jazýynyń latyn álipbiine kóshiýine bailanysty birqatar mindetterdi belgiledi.
Latyn álipbii bizge, eń birinshiden, kirill álipbiine negizdelgen birqatar qatelikterdi joiý úshin, tól tilimizge tán tabiǵi zańdylyqtardy barynsha saqtaý úshin, sol arqyly qazaq halqyn ózge halyqtardan erekshelendiretin negizgi belgisi onyń tili desek, sol tilimizdiń ózindik ereksheligin, órnegin, bet-bederin saqtap qalýdyń birden bir joly – jańa jazý arqyly tilimizdegi syrttan ákelip tańylǵan jasandy erejeler men jasandy tildik qubylystardan arylý úshin qajet. Ekinshiden, ol túrki tildes halyqtardy biriktiretindei mańyzdy áleýetke, kúshke ie qural da bolmaq. Elbasynyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhani jańǵyrý» maqalasynda elimizdiń rýhani damýy men kemeldený jolynda qazaq jazýynyń latyn álipbiine kóshiýine bailanysty birqatar mindetterdi belgiledi. Osyǵan orai, qazaq álipbiin latyn grafikasyna kezeń-kezeńmen kóshirý boiynsha Is-sharalar jospary jasalyp, Ulttyq komissiia janynan orfografiialyq, ádistemelik, terminologiialyq, tehnikalyq jáne aqparattyq súiemeldeý jónindegi jumys toptary qurylyp, túrli deńgeilerdegi jumystar júrgizilýde.
Qazir ǵalymdardyń usynǵan latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiiniń 3-nusqasy halyqqa tolyqtai tanystyrylyp, talqylaný ústinde. Ziialy qaýym, basqa da salalardyń ǵalymdary, iaǵni qoǵam bolyp, basqa elderdiń tájiribelerine súiene otyryp, olardyń tiimdi jaqtaryn alý úshin áli de zerttelip, zerdelenýde. «Akýt» tásilimen ázirlengen nusqanyń tiimdiligi talqylaý barysynda anyqtalýda, iaǵni bir dybys – bir tańba printsipi jazýǵa da, oqýǵa da yńǵaily. Latyn álipbiine kóshýde biz qol jetkizetindei kelesi basymdyq, qazirgi úshtildilik saiasatymen de sabaqtastyǵy bar. Qazirgi ǵylymnyń tiline ainalǵan aǵylshyn tilin meńgerýge de, álemdik órkeniet kóshine ilesýge de septigin tigizedi. Osy oraida, nazar aýdaratyn jait, ádistemelik toptyń zerdeleý jumystarynyń barysynda «balalarǵa aǵylshyn tilin oqytý, latyn grafikasyna negizdelgen qazaq álipbiin tolyqtai meńgerip, oilaý júiesin bir tilde qalyptastyrǵannan keiin bastalǵany durys» degen usynystar ázirlendi.
Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademiiasynda memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrý, qaita daiarlaý kýrstarynda latyn grafikasyna negizdelgen qazaq tili emlesiniń negizgi erejeleri qamtylǵan jobamen tanystyrý seminarlarynda tyńdaýshylar úlken qyzyǵýshylyq tanytyp, qyzý talqylaýda. Taldaý, talqylaý barysynda kóptegen suraqtar týyndap jatady. Atap aitqanda, 1940 jyldarǵa deiin qoldanysta bolǵan tańbalardy nege pidalanbaimyz, akýt tásili nesimen tiimdi? Eger akýt tásili qoldanylsa, oqý barysynda ekiushty túsinik qalyptastyratyn sh, ch digraftary nege qosyldy? I (i), I (i, i) áripteriniń úlken tańbalary nege birdei? Aǵylshyn tili arqyly ábden úirenshikti bolyp qalǵan Uu – Ýý, Yy – Uu, Ýý – Úú tańbalary osylai almastyrylsa, degen suraqtar men usynystar aitylyp jatyr.
Joǵarydaǵydai suraqtarǵa jaýap berý barysynda kýrs tyńdaýshylaryna aldymen, álipbi ázirleýdiń tásilderin, sondai-aq terminderdi qazaq tiline engizgende túpnusqadaǵy túri eskeriletinin jáne kirme sózderdi qazaq tiliniń orfografiialyq normalaryna ikemdeý printsipi basshylyqqa alyný kerektigin túsindirý mańyzdy.
Magistranttar men tyńdaýshylarǵa latyn grafikasy negizindegi qazaq tiliniń orfografiialyq normalaryn kúndelikti jazylymǵa qajet fonetika-fonologiialyq, intonatsiialyq, leksika-grammatikalyq zańdylyqtaryn qamtityn tildik materialmen qatar, isqaǵazdaryn qazaqsha júrgizý úlgileri usynylyp, salalyq termindermen jumys túri qamtylǵany durys. Arnaiy kýrsqa qatysqan tyńdaýshylar resmi qujattardy, salalyq terminderdi latyn álipbiimen jazý talaptaryn tolyq meńgerip, isqaǵazdaryn óz betimen saýatty túrde ázirlei alatyndai dárejede bolady, iaǵni bul arada resmi stildiń jazbasha túrin meńgerýge basymdyq beriledi.
Ozyq tájiribelerden baiqaǵanymyzdai, memlekettik qyzmetshilerge latyn grafikasyna negizdelgen qazaq tiliniń jańa erejelerin meńgertý úderisinde tildik biliktilikti deńgeiler boiynsha bóle otyryp qalyptastyrýdyń mańyzy zor [3]. Jazý materialdaryn da, olardyń sózjumsamdyq erekshelikterine qarai naqty mejeleýishterge jiktep usyný, latyn álipbiimen jazýdy úiretýdiń tiimdiligin arttyra túsedi. Olarǵa arnap memlekettik terminologiialyq komissiia bekitken terminderdi, resmi qujattarda qoldanylatyn turaqty sóz oramdaryn latyn grafikasymen durys jazý boiynsha tiisti shaǵyn anyqtamalyqtar men ádistemelik nusqaýlar ázirleý kerek.
Memlekettik til saiasatynyń tiimdiligin arttyrý jáne memlekettik qyzmetshilerge latyn grafikasymen ázirlengen qazaq álipbii men onyń orfografiialyq normalaryn keńinen nasihattap, oqytý maqsatynda Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń janyndaǵy Memlekettik basqarý akademiiasynda birshama is-sharalar júrgizilýde. Atap aitqanda, bilim ordasynda Kásibi damý institýty janynan «Tildik quzyrettilik» sektory quryldy. Onda memlekettik qyzmetshilerdiń tildik quzyrettiligin qalyptastyrý maqsatymen «Latyn grafikasy jáne resmi hat almasý», «Kommýnikatsiia strategiiasy jáne kópshilik aldynda sóileý» siiaqty baǵyttar boiynsha arnaiy seminar-treningter ótkizilýde. Arnaiy latyn grafikasynyń negizinde aldaǵy ýaqytta ótetin memlekettik qyzmetshilerdiń biliktiligin arttyrý seminarlarynyń baǵdarlamalary ázirlenip, tiisti satylardan ótkizilip jatyr.
Memlekettikti tanytatyn erekshelikterdiń qatarynda til – airyqsha mańyzdy. Ár eldiń memlekettik tili – basqarýdyń negizgi quraldarynyń biri ekendigi belgili. Qazaqstan Respýblikasynyń memlekettik bilik jáne jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryndaǵy jazba jumystary memlekettik tilde júzege asyrylady. Sondyqtan kásibi bilikti maman jazý normalaryn jete meńgerýi tiis. Osyǵan orai, memlekettik qyzmetshilerge arnalǵan túrli biliktilikti arttyrý kýrstaryn uiymdastyryp, latyn grafikasyna negizdelgen jańa emle erejelerine sáikes qujat mátinin ázirleý jáne resmi mátinderdi oqý daǵdylaryn qalyptastyrý qajet.
Aitmuhametova Quralai Ózbekqyzy,
Qazaqstan Respýblikasy Prezidentiniń janyndaǵy
Memlekettik basqarý akademiiasy
Paidalanylǵan ádebietter:
1. Jańa ulttyq álipbi negizinde qazaq jazýyn reformalaý: teoriiasy men praktikasy. Ujymdyq monografiia. – Almaty: «Qazaq tili» baspasy, 2016. –560 b.
2. Qaidar Ábdýáli «Ǵylymdaǵy ǵumyr» (Maqalalar, baiandamalar jinaǵy) II tom. – Almaty: «Sardar» baspa úii, 2014. – 512 b.
3. Qajieva Á. «Memlekettik tildi damytý institýtynyń» qazaq tilin úiretý júiesi. http://mtdi.kz/kz/makalalar/oku-adistemelik/538
