قىزىلوردا وبلىسىندا ەسٸمٸ ەلگە بەلگٸلٸ قالقاي يشاننىڭ بٸر جارىم عاسىردان استام ۋاقىت بويى ساقتالعان ەسكٸ مٶرٸ تابىلدى, دەپ حابارلايدى "ۇلت اقپارات".
قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ اقمەشٸت فيليالى «رۋحاني جاڭعىرۋ» باعدارلاماسى اياسىندا «قازاقستاننىڭ كيەلٸ جەرلەرٸنٸڭ گەوگرافيياسى» جوباسى بويىنشا ارنايى جوبانى قولعا الدى. وسى ورايدا مۋزەي قىزمەتكەرلەرٸ سىر ٶڭٸرٸندەگٸ ەۋليە-ەنبيەلەر, احۋن-يشاندار, بيلەر مەن باتىرلار پايدالانعان, حالىق قاسيەتتٸ سانايتىن دٷنيەلەردٸ زەرتتەۋ جەنە ناسيحاتتاۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزۋدە. جوبانىڭ العاشقى جاڭالىعى – حٸح عاسىردا ەيگٸلٸ ٷش جٷزدٸڭ پٸرٸ بولعان, كەنەسارى قاسىمۇلىنىڭ ۇلت-ازاتتىق كٶتەرٸلٸسٸنٸڭ رۋحاني كٶسەمٸ مارال يشان قۇرمانۇلىنىڭ ٷلكەن بالاسى - قالقاي يشاننىڭ مٶرٸنٸڭ تابىلۋى.
«بٷگٸنگٸ كٷنگە دەيٸن ۇرپاقتارى مٶردٸ مارال يشاندىكٸ دەپ ساناعان. مۋزەي قىزمەتكەرلەرٸ وسى ماقساتتا ەل-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقىتۋشىسى, تٷركولوگ-عالىم س.قوسانوۆپەن بٸرگە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جٷرگٸزدٸ. نەتيجەسٸندە اراب جازۋى تەرجٸمالانىپ, مٶردە «قالمۇحاممەد يبن مارال يشان, حيدجرانىڭ 1247 جىلى» دەپ جازىلعانى انىقتالدى.
1815-1870 جىلدارى ٶمٸر سٷرگەن قالقاي يشان بۇقارا مەن باعدات قالالارىنىڭ مەدرەسەلەرٸندە بٸلٸم العان. ەلگە كەلگەننەن كەيٸن مەشٸت-مەدرەسە ۇستاپ, جاستاردى رۋحانيياتقا سۋسىنداتىپ قانا قويماي, ەلدٸ ەڭبەككە باۋلىعان», - دەدٸ قىزىلوردا وبلىستىق تاريحي-ٶلكەتانۋ مۋزەيٸنٸڭ اقمەشٸت فيليالىنىڭ مەڭگەرۋٸشٸسٸ كەنجەگٷل احمەتوۆا.
ونىڭ ايتۋىنشا, قالقاي يشان شىعىستىڭ كٶنە قيسسا-داستاندارىن جاتقا بٸلگەن. تٸپتٸ جىرلاردى جازىپ جيناقتاعان. قالقاي يشاننىڭ شىڭعىس سۇلتاننىڭ ۇلى شوقانعا مۇحاممەد-حانافييا دەپ اتىن قويعانى جايلى ەل اۋزىندا اڭىز-ەفسانا ساقتالعان.
