قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتٸ
ن. ە. نازارباەۆتىڭ;
قر پرەزيدەنتٸ ەكٸمشٸلٸگٸ
باسشىسىنىڭ بٸرٸنشٸ ورىنباسارى
م. م. تەجيننٸڭ;
قر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ
ق. ق. ەبدٸراحمانوۆتىڭ;
قر ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸتٸنٸڭ تٶراعاسى
ك. ق. مەسٸموۆتىڭ;
قر باس پروكۋرورى
ق. پ. قوجامجاروۆتىڭ;
«نۇر وتان» پارتيياسى تٶراعاسىنىڭ
بٸرٸنشٸ ورىنباسارى
م. ا. قۇل-مۇقاممەدتٸڭ
نازارىنا
«قالا مەن دالا» گازەتٸنٸڭ رەداكتسيياسىنا نۇرتاي تٶكە اتتى قازاقستان ازاماتى ارىز ايتا كەلگەن. ول 2017 جىلدىڭ 7 جەلتوقسانىندا كٷيەۋ بالاسى اسقار ازاتبەكتٸ ەكٸ ەلدٸڭ ورتاسىنا سالىنعان «قورعاس» ەركٸن ەكونوميكالىق ايماعىنا بارعان جەرٸنەن بەلگٸسٸز بٸرەۋلەر دجيپ ماشيناسىنا باسىپ, قىتاي جاققا الىپ كەتكەنٸن, سودان بەرٸ اسقار ازاتبەكتەن حابار الا الماعانىن جەتكٸزگەن.
اسقار ازاتبەك
1976 جىلى 18 قاڭتاردا دٷنيەگە كەلگەن.
2017 جىلى 6 قازان كٷنٸ قازاقستان ازاماتتىعىن العان.
پاسپورت نومەرٸ: №11483752.
جسن: 760118000347
تۇرعىلىقتى مەكەن-جايى: الماتى قالاسى الاتاۋ اۋدانى دەۋرەنبەكوۆ كٶشەسٸ 31 ٷي.
قان بازاردا ادام ۇرلاۋ
نۇرتاي تٶكەنٸڭ ايتۋىنا قاراعاندا, وسىدان 7 اي بۇرىن كٷيەۋ بالاسى اسقار ازاتبەك قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنان اتامەكەنگە بٸرجولاتا كٶشٸپ كەلٸپ, بٸردەن ازاماتتىق العان. بۇرىن قىتايدىڭ شىنجاڭ ٶلكەسٸ ٸلە ايماعىندا ەرتٷرلٸ سالادا مەملەكەتتٸك قىزمەت اتقارعان ول ەلگە كەلگەن سوڭ جەكە بيزنەسپەن اينالىسۋدى كٶزدەپ, ٶز الدىنا كەسٸپ باستاۋدى قولعا العان. ول وسى ماقساتىن ورىنداۋ ٷشٸن قىتايلىق بيزنەسمەندەرمەن ٸسكەرلٸك كەزدەسۋ ۇيىمداستىرۋ ٷشٸن «قورعاس» بازارىنا تانىسى ورازجان سۇلتانەلٸنٸ ەرتٸپ بارادى.
شامامەن تٷستەن كەيٸنگٸ ساعات 16.30 شاماسىندا ولار قورعاس بازارىنىڭ قازاقستاندىق شەكارا باقىلاۋىنان ٶتٸپ, «سامۇرىق» كەشەنٸنٸڭ الدىنا بارادى. دەل وسى كەزدە ەكٸ دجيپتەن ازاماتتىق كيٸم كيگەن 7-8 قىتاي ازاماتى تٷسٸپ, بٸردەن ەكەۋٸن قاۋمالاپ ۇستاي الادى دا, ورازجاندى جٸبەرٸپ, اسقاردى ماشيناعا زورلىقپەن وتىرعىزىپ, قىتاي شەكاراسىنا قاراي الىپ كەتكەن.
«بۇرىن-سوڭدى قان بازاردا ادام ۇرلاعاندى كٶرمەگەن دە, ەستٸمەگەن دە ەدٸك. ٶزٸنٸڭ ازاماتى بولسا بٸر سەرٸ, ٶزگە ەلدٸڭ ازاماتىن بۇلاي ۇرلاپ ەكەتۋ, بٸرٸنشٸدەن, كٸسٸلٸك قۇقىققا قول سۇعۋ بولسا, ەكٸنشٸدەن, بٸر ەلدٸ, ونىڭ زاڭىن سىيلاماۋ, باسىنۋ», – دەيدٸ نۇرتاي تٶكە. ول اسقار ازاتبەكتٸڭ قالتاسىندا قازاقستان پاسپورتى بولعانىمەن, وندا قىتايعا ٶتەتٸن ۆيزا بولماعانىن ايتادى. قىتاي ازاماتتارى شەكارادان قالاي الىپ ٶتكەنٸنە تاڭدانىسىن جاسىرمايدى.
نۇرتاي تٶكە وسى ەركەتتەرٸ ارقىلى «قىتايلىقتار (ولاردىڭ ناقتى قانداي ورگاننىڭ قىزمەتكەرٸ ەكەندٸكتەرٸ بەلگٸسٸز) ەكٸ ەل اراسىندا قالىپتاسقان, كەلٸسٸلگەن بارلىق ەرەجەلەردٸ, حالىقارالىق نورماتيۆتٸ زاڭداردى دا ٶرەسكەل بۇزىپ وتىر» دەپ توپشىلايدى.
اسقار ازاتبەكتٸڭ پاسپورتىنىڭ كٶشٸرمەسٸ
«ەسٸم شىعىپ كەتتٸ»
اسقار ازاتبەكپەن «قورعاس» بازارىنا بٸرگە بارعان ورازجان سۇلتانەلٸ ازاماتتىق كيٸم كيگەن ادامداردىڭ تٷسٸن باجايلاپ بايقاپ تا ٷلگٸرمەگەن. بٸزبەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسكەن ول «قورعاس» بازارىنىڭ ٸشٸنە ەنگەن سوڭ كٶپ ٶتپەي «سامۇرىق» كەشەنٸنٸڭ الدىندا قىتايلىق بيزنەس ٶكٸلٸمەن كەزدەسكەندەرٸن ايتادى. ارادا بەس مينۋت ٶتەر-ٶتپەستەن قاستارىنا ەكٸ دجيپ توقتاي سالىپ, بٸردەن ەكەۋٸن ۇستاعان.
«مەنٸ تٶرت قىتاي ازاماتى ۇستادى دا, جەرگە جاتقىزىپ, قالتامداعى پاسپورتىمدى الىپ شىقتى. ماعان «قازاقستانعا كەلگەنٸڭە قانشا جىل بولدى?» دەپ سۇرادى. «15 جىلدان بەرٸ قازاقستان ازاماتىمىن» دەگەنٸم سول ەدٸ, پاسپورتىمدى سۋرەتكە تٷسٸرٸپ الدى دا, «جٶنٸڭە كەت!» دەپ بۇيرىق بەردٸ. ال ٶزدەرٸ اسقار ازاتبەكتٸ ماشينالارىنا باسىپ الىپ, قىتاي جاققا قاراي قۇيعىتا جٶنەلدٸ» دەيدٸ و. سۇلتانەلٸ.
تٸلشٸنٸڭ «سٸزدەردٸ ۇستاعان ادامدار قاي ۇلتتىڭ ٶكٸلدەرٸ?» دەگەن سۇراعىنا: «حانزۋ ۇلتىنىڭ ٶكٸلدەرٸ. ولار قىتايشا سٶيلەدٸ», – دەپ جاۋاپ قاتتى.
ول دەل سول شاقتا ەسٸ شىعىپ كەتكەنٸن, ماشينالاردىڭ نومەرٸن كٶرە الماعانىن, ۇستاعان ازاماتتاردىڭ تٷرٸنە دە تولىق قاراپ ٷلگٸرمەگەنٸن ايتادى. ول «قورعاس» بازارىنداعى «سامۇرىق» كەشەنٸنٸڭ دە قىتايلارعا جالعا بەرٸلگەنٸن جەتكٸزدٸ.
پوليتسەيلەر ەشتەڭە ٸستەي الماي وتىر
ورازجان سۇلتانەلٸ دوسىن ۇستاپ ەكەتكەن سوڭ دەرەۋ شەكارالىق باقىلاۋ بەكەتٸنەن ٶتٸپ, جاركەنتكە كەلگەن. سودان كەيٸن نۇرتاي تٶكەگە مەن-جايدى ايتىپ حابارلاسقان جەنە سول كٷنٸ كەشكە جاركەنت پوليتسيياسىنا بارىپ, بولعان جاعدايدى بايانداپ, ارىز جازعان. كٷيەۋ بالاسىنىڭ ۇرلانعانىن بٸلگەن نۇرتاي تٶكە دە ەرتەسٸ جاركەنت پوليتسيياسىنا بارىپ, بۇل ٸستٸڭ قاتارداعى كٸسٸ ۇرلاۋ قىلمىسى ەمەس, حالىقارالىق مەسەلە ەكەنٸن تٷسٸندٸرگەنٸن جەتكٸزدٸ.
«پوليتسييا بٶلٸمٸنٸڭ باسشىسى بٸزدٸ تىڭداعان سوڭ قاسىمىزعا ارنايى بٸر پوليتسييا قىزمەتكەرٸن قوسىپ, «قورعاس» بازارىنا بارۋدى بۇيىردى. بٸزدٸڭ قاسىمىزدا جٷرٸپ, ناقتى وقيعا بولعان جەردٸ كٶرۋگە تيٸس پوليتسەي مەن ارتتارىڭنان بارامىن دەدٸ دە, كٷنٸ بويى كەلمەدٸ. بٸز «سامۇرىق» كەشەنٸنٸڭ الدىن تورۋىلداپ كەش باتىردىق. سودان بەرٸ جاركەنتتٸك پوليتسەيلەر «قورعاس» بازارىنداعى قىتايلىق ەرٸپتەستەرٸمٸزگە سۇراۋ سالعانىمىزبەن, ولار ەشقانداي جاۋاپ قاتقان جوق. كٷتٸڭدەر!» دەۋدەن اسپاي وتىر. تىم قۇرىسا «سامۇرىق» كەشەنٸنە ورناتىلعان تٶرت ۆيدەوباقىلادى دا كٶرمەگەن», – دەيدٸ. ول «سامۇرىق» ساۋدا كەشەنٸنٸڭ قوجايىنى قىتايلار بولعاندىقتان, ونداعى ۆيدەو جازبالار ٶشٸرٸلٸپ تاستاۋى مٷمكٸن دەيدٸ. ەگەر سول ۆيدەوجازبالاردى كٶرە السا, وندا اسقار ازاتبەكتٸ ۇستاعانداردىڭ ماشينا نومەرلەرٸن بٸلۋگە بولاتىنىن, سول ارقىلى قىتاي تاراپىنا سۇراۋ سالۋ مٷمكٸندٸگٸ تۋاتىنىن ايتادى.
كٸرگەن ٸز بار, شىققان ٸز جوق…
بٸز وسى وقيعاعا بايلانىستى جاركەنتتٸك پوليتسييا بٶلٸمٸنە حابارلاستىق. ٶزٸن مەدي بوتامباەۆ دەپ تانىستىرعان پوليتسييا قىزمەتكەرٸ اسقار ازاتبەكتٸ ۇرلاۋ فاكتٸسٸ بويىنشا 7 جەلتوقسان كٷنٸ ارىز تٷسكەنٸن راستادى. الايدا, قىتايلىق ەرٸپتەستەرٸنە بۇل وقيعا بويىنشا رەسمي حات جازعاندارىمەن, ەشقانداي ناقتى جاۋاپ كەلمەگەن. ول «قورعاس» بازارىنىڭ قازاقستاندىق شەكارا باقىلاۋ قىزمەتٸ ارقىلى اسقار ازاتبەكتٸڭ 2017 جىلى 7 جەلتوقسان كٷنٸ ساعات شامامەن 16.30 مٶلشەرٸندە بازارعا كٸرگەنٸن, بٸراق سول كٷيٸ كەرٸ ورالماعانىن انىقتاعاندارىن, ودان ٶزگە ەشقانداي ناقتى اقپارات قولدارىندا جوقتىعىن تەلەفون ارقىلى ايتىپ بەردٸ.
سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ نە ٸستەي الادى?
نۇرتاي تٶكە كٶپ ٶتپەي جەرگٸلٸكتٸ ادۆوكاتىمەن كەڭەسۋ ارقىلى قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ الماتى قالاسى ٶكٸلدٸگٸ باسشىسىنا ارىز جازعان. وعان كەلگەن جاۋاپ حاتتا ن. تٶكەنٸڭ ارىزى «بۇل ٸس بويىنشا قر-نىڭ قحر-داعى ەلشٸلٸگٸنە (بەيجٸڭ قالاسى) جەنە ٷرٸمجٸدەگٸ پاسپورتتىق-ۆيزالىق قىزمەتٸنە شۇعىل تٷردە قاراستىرۋ ٷشٸن» جولدانعانىن حابارلاعان. جاۋاپ حات قولىنا تيٸسٸمەن نۇرتاي تٶكە ٷرٸمجٸدەگٸ ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸنە دە بارىپ قايتقانىن ايتادى. ولار دا قىتايدىڭ تيٸستٸ مەكەمەلەرٸنە وسى ٸس نەگٸزٸندە سۇراۋ سالعانىمەن, ەشقانداي جاۋاپ الا الماعاندارىن, بۇل وقيعانى باقىلاۋدا ۇستايتىندارىن ايتىپ شىعارىپ سالعان.
«سودان بەرٸ بەيجٸڭدەگٸ ەلشٸلٸك قىزمەتكەرلەرٸمەن تەلەفون ارقىلى سٶيلەسٸپ جٷرمٸن. ولار قىتايدىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸنە رەسمي حات جازعاندارىن, بٸراق قىتايدىڭ سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ اسقار ازاتبەكتٸ قىتايعا الىپ ٶتكەنٸ ەرٸ كٸمدەردٸڭ ۇستاعانى تۋرالى رەسمي اقپارات جوق بولعاندىقتان, بۇل ٸستٸ قاراستىرۋعا ەشقانداي نەگٸز جوق دەپ جاۋاپ بەرگەنٸن جەتكٸزدٸ. قازٸرشە وسى وقيعانى ٶز كٶزٸمەن كٶرگەن ورازجان عانا. «سامۇرىقتاعى» ۆيدەوباقىلاۋ جازبالارىن كٶرسەك, ناقتى دەلەل بولار ەدٸ» دەيدٸ نۇرتاي تٶكە.
«جەراستى تٷرمەسٸندە وتىر»
كٷيەۋ بالاسىن ٸزدەگەن ازامات ن. تٶكە قىتايلىق تانىستارى ارقىلى (ولار اتتارىن اتاماۋدى سۇراعان) ٸزدەۋ سالىپ, بەيرەسمي اقپارات العانىن ەڭگٸمەلەدٸ. وعان جەتكەن اقپارات بويىنشا اسقار ازاتبەك قحر شىنجاڭ ٶلكەسٸ شاپشال اۋدانىنداعى جەراستى تٷرمەسٸندە وتىرعان بولۋى ىقتيمال.
«ەستۋٸمشە, شاپشال تٷرمەسٸ قاتاڭ رەجيمدەگٸ كولونييالاردىڭ بٸرٸ كٶرٸنەدٸ. ول تٷرمەگە قامالعانداردىڭ دەنٸ امان شىقپايدى دەگەن سىبىس بار. اسقاردىڭ دەنساۋلىعى دا سىر بەرٸپ جٷرگەن. قان قىسىمى ٶتە جوعارى بولاتىن. 2014 جىلى ٷرٸمجٸ قالاسىندا جٷرەگٸنە وپەراتسييا جاساتقان. ونىڭ تاعدىرىنا قاۋٸپ تٶنٸپ تۇر ما دەپ الاڭدايمىز» دەگەن ول, قر سىرتقى ٸستەر مينيسترلٸگٸ ناقتى كۋەگەرلەردەن جاۋاپ الىپ جەنە «سامۇرىق» ساۋدا كەشەنٸندەگٸ ۆيدەوباقىلاۋدى دەر ۋاقىتىندا تەكسەرسە, وڭدى نەتيجە بولار ەدٸ دەپ ٷمٸتتەنەدٸ.
بۇرىن قىلمىسقا تارتىلماعان
اسقار ازاتبەك بۇرىن-سوڭدى قىلمىستىق جاۋاپكەرشٸلٸككە تارتىلماعان. نۇرتاي تٶكەنٸڭ بولجامىنشا, سوڭعى جىلدارى قىتايداعى قازاقتارعا تٷسكەن قىسىمدى بٸلگەن سوڭ قىزمەتٸن تاستاپ, ەلگە ورالعان. اسقار قىتايدا ەرتٷرلٸ سالادا مەملەكەتتٸك قىزمەت ٸستەگەندٸكتەن, قىتاي بيلٸگٸ اياقاستىنان ەلدەن كەتٸپ قالعانى ٷشٸن ونىڭ ٸزٸنە تٷسكەن بولۋى مٷمكٸن. بٸراق قازاقستانعا ەشقانداي سۇراۋ سالماعان.
«ەگەر ونىڭ ەلدەبٸر قىلمىسقا قاتىسى بولعان كٷننٸڭ ٶزٸندە قازاقستان ازاماتى رەتٸندە حالىقارالىق ەرٸ ەكٸ ەل اراسىنداعى زاڭدارعا سەيكەس تۇتقىنداۋى تيٸس قوي. ناقتى دەلەل-فاكتٸ بار بولسا, قازاقستاندىق پوليتسەيلەر ارقىلى ۇستاسا كەرەك ەدٸ. بۇل جەردە تٷسٸنٸكسٸز جايتتار ٶتە كٶپ. ايدىڭ-كٷننٸڭ امانىندا ازاماتتارىمىزدى ٶزگە ەلدەر ۇرلاپ كەتە بەرەتٸن بولسا, بٸزدٸڭ ەل بولعانىمىز قايسى? «قورعاس» بازارىندا شۇبىرىپ جٷرگەن ازاماتتارىمىز قالاي ۋايىمسىز ٶمٸر سٷرەدٸ? مۇنداي باسسىزدىققا توسقاۋىل بولارلىق قاۋقارىمىز جوق پا?» دەپ كٷيٸنەدٸ نۇرتاي تٶكە.
«ەندٸگٸ ٷمٸتٸمٸز پرەزيدەنتتە…»
«مەن كٷنٸ كەشە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆقا, قر سىرتقى ٸستەر مينيسترٸ قايرات ەبدٸراحمانوۆقا, قر ۇلتتىق قاۋٸپسٸزدٸك كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى كەرٸم مەسٸموۆكە, قر باس پروكۋرورى قايرات قوجامجاروۆقا, «نۇر وتان» پارتيياسىنىڭ تٶراعاسى مۇحتار قۇل-مۇحاممەدكە ارنايى حات جازدىم. جۋىق ارادا جاۋاپ كەلەر دەپ كٷتٸپ وتىرمىن. ەلٸمٸز كونستيتۋتسيياسىندا: «رەسپۋبليكا ٶزٸنٸڭ ودان تىس جەرلەردە جٷرگەن ازاماتتارىن قورعاۋعا جەنە ولارعا قامقورلىق جاساۋعا كەپٸلدٸك بەرەدٸ» دەپ تايعا باسقان تاڭباداي انىق جازىلعان. بٸز ٶز ەلٸمٸزدە جٷرگەن ازاماتتاردان بۇلاي ايىرىلاتىن بولساق, قالاي ەل بولامىز?! مەن پرەزيدەنتتەن جەنە بارشا قازاقستاندىقتاردان ەلٸمٸزدٸڭ بٸر ازاماتىنا اراشا تٷسۋٸن سۇرايمىن. مەملەكەتتٸك بيلٸك اسقار ازاتبەكتٸڭ تاعدىرىنا بەيجاي قارامايتىنىنا سەنەمٸن. بۇل – بٸر قازاقتىڭ تاعدىرى ەمەس, بارشا ەلدٸڭ تاعدىرى. مەملەكەتتٸڭ اتىنا كٸر كەلتٸرەتٸن وقيعا. سوندىقتان جوعارى لاۋازىمدى كٸسٸلەردەن قىتايعا رەسمي سۇراۋ جولداۋىن, اسقار ازاتبەكتٸڭ باس اماندىعىنا كەپٸل بولۋىن تالاپ ەتەمٸن», – دەيدٸ نۇرتاي تٶكە.
«قالا مەن دالا» گازەتٸ بۇل وقيعانى ٶز باقىلاۋىندا ۇستايتىن بولادى. اسقار ازاتبەكتٸڭ تاعدىرىنا قاتىستى قانداي دا بٸر جاڭالىق بولسا, وقىرماندارعا حابارلايتىن بولامىز.
ت. ٶسكەنباي
