كٶرنەكتٸ زاڭگەر-عالىم ەركٸن وڭعارباەۆ 60-جىلدىق مەرەيتويىن اتاپ ٶتۋدە

ەركٸن ەنۋارۇلى وڭعارباەۆ 1961 جىلى 3 قىركٷيەكتە وڭتٷستٸك قازاقستان وبلىسى, سوزاق اۋدانى, شولاق-قورعان اۋىلىندا دٷنيەگە كەلگەن. كسرو ٸٸم قاراعاندى جوعارى مەكتەبٸنٸڭ تٷلەگٸ, رسفسر ٸٸم مەسكەۋ ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ اديۋنكتۋراسىندا وقىدى, جەنە كەيٸن رەسەي عىلىم اكادەميياسىنىڭ مەملەكەت جەنە قۇقىق ينستيتۋتىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيياسىن قورعادى.

مەسكەۋ قىلمىستىق قۇقىق عالىم-زاڭگەرلەرٸنٸڭ مەكتەبٸ ٶكٸلدەرٸنٸڭ بٸرٸ رەتٸندە ە.ا. وڭعارباەۆ ٶزٸنٸڭ قىلمىستىق قۇقىق سالاسىنداعى قازاقستاندىق عىلىمي مەكتەبٸن قۇرا الدى. بٷگٸنگٸ تاڭدا عالىمنىڭ جەتەكشٸلٸگٸمەن ٷش دوكتورلىق جەنە ون جەتٸ كانديداتتىق ديسسەرتاتسييا, سونداي-اق ەكٸ PhD-ديسسەرتاتسييا قورعالدى.

ە.ا. وڭعارباەۆتىڭ كەسٸبي قىزمەتٸ كسرو ٸٸم قاراعاندى جوعارى مەكتەبٸندە باستالدى (كومسومول كوميتەتٸنٸڭ حاتشىسى, وقىتۋشى, اعا وقىتۋشى, دوتسەنت, بٶلٸم باسشىسى, باسشىنىڭ عىلىمي جۇمىستار جٶنٸندەگٸ ورىنباسارى قىزمەتتەرٸندە 1990-1999 جىلدار ارالىعىندا جۇمىس اتقاردى). ودان كەيٸن كٶپتەگەن بەدەلدٸ جەرلەردە قىزمەت ەتتٸ, اتاپ ايتقاندا, قر ۇقك وقۋ ورىندارىنىڭ باسقارماسى (باسقارما باسشىسى, 1999-2000 جىلدار ارالىعىندا); قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸ (تٶراعا كەڭەسشٸسٸ, 2000-2003 جىلدار ارالىعىندا); «كازگيۋۋ» ۋنيۆەرسيتەتٸ (وقۋ, وقۋ-ەدٸستەمەلٸك جۇمىس جٶنٸندەگٸ پرورەكتور, بٸرٸنشٸ پرورەكتور, اكادەمييالىق مەسەلەلەر جٶنٸندەگٸ ۆيتسە-پرەزيدەنت, 2003-2007 جىلدار ارالىعىندا); قر بٸلٸم جەنە عىلىم مينيسترلٸگٸنٸڭ عىلىم كوميتەتٸ (تٶراعا, 2007-2010 جىلدار ارالىعىندا); «پاراسات» ۇلتتىق عىلىمي-تەحنولوگييالىق حولدينگٸ» اق (باسقارۋشى ديرەكتور - باسقارما مٷشەسٸ, 2010 جىلدار ارالىعىندا); «استانا» ۋنيۆەرسيتەتٸ (رەكتور, 2011-2012 جىلدار ارالىعىندا); ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸ (زاڭ فاكۋلتەتٸنٸڭ دەكانى, وقۋ ٸسٸ جٶنٸندەگٸ پرورەكتور, 2013-2015 جىلدار ارالىعىندا); قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسىنىڭ جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەميياسى (بٸرٸنشٸ پرورەكتور, 2015-2016 جىلدار ارالىعىندا); قازاقستان رەسپۋبليكاسى دٸن ٸستەرٸ جەنە ازاماتتىق قوعام مينيسترلٸگٸنٸڭ دٸن ٸستەرٸ كوميتەتٸ (تٶراعا, 2017-2018 جىلدار ارالىعىندا), «وتانداستار قورى» كەاق (باسقارۋشى ديرەكتور, 2019-2020 جىلدار ارالىعىندا).

2020 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ وقۋ ٸسٸ جٶنٸندەگٸ پرورەكتورى لاۋازىمىندا جۇمىس اتقارۋدا.

ە.ا. وڭعارباەۆ وراسان زور تەجٸريبەمەن ٷيلەسەتٸن تەرەڭ تەورييالىق كٶزقاراسى بار, جوعارى كەسٸبي زاڭ بٸلٸمٸ مەن زاڭ عىلىمىنىڭ دامۋىنا, زاڭدىلىقتى نىعايتۋعا جەنە ۇلتتىق زاڭنامانى جەتٸلدٸرۋگە باعا جەتپەس ٷلەس قوستى جەنە قوسىپ كەلەدٸ دەسەك ارتىق ايتپاعانىمىز. مەسەلەن, ە.ا. وڭعارباەۆ «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى», «شەتەلدەگٸ وتانداستاردى مەملەكەتتٸك قولداۋ تۋرالى» زاڭ تۇجىرىمدامالارى جوبالارى; «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ كەيبٸر زاڭنامالىق اكتٸلەرٸنە دٸني قىزمەت جەنە دٸني بٸرلەستٸكتەر مەسەلەلەرٸ بويىنشا ٶزگەرٸستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگٸزۋ تۋرالى», «شەتەلدەگٸ وتانداستاردى مەملەكەتتٸك قولداۋ تۋرالى» زاڭ جوبالارى; «شەتەلدەگٸ قازاق دياسپوراسىن قولداۋ جەنە رەپاترياتسييالاۋ جٶنٸندەگٸ 2020-2030 جىلدارعا ارنالعان مەملەكەتتٸك باعدارلاما» تۇجىرىمداماسى جوبالارى اۆتورلارىنىڭ بٸرٸ بولىپ كەلەدٸ.

قىلمىستىق قۇقىقتىڭ دا, جالپى زاڭ عىلىمىنىڭ دا قازٸرگٸ جاعدايىن عالىمنىڭ ەڭبەكتەرٸسٸز ەلەستەتۋ مٷمكٸن ەمەس. مەسەلەن, ە.ا. وڭعارباەۆ 140-تان استام عىلىمي ەڭبەكتەردٸڭ اۆتورى, ونىڭ ٸشٸندە «كلاسسيفيكاتسييا پرەستۋپلەنيي ي ەە پراۆوۆوە زناچەنيە», «كاتەگورييا پرەستۋپلەنيي نەبولشوي تياجەستي پو ۋگولوۆنومۋ پراۆۋ رەسپۋبليكي كازاحستان», «تياجكيە پرەستۋپلەنييا پو ۋگولوۆنومۋ پراۆۋ رەسپۋبليكي كازاحستان»,  «تەورەتيچەسكيە وسنوۆى كلاسسيفيكاتسيي پرەستۋپلەنيي ۆ ۋگولوۆنوم زاكونە», «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ قىلمىستىق قۇقىعى» جەنە ت.ب. سيياقتى قىلمىستىق قۇقىق, كريمينولوگييا, قۇقىقتىڭ تەورييالىق پروبلەمالارى, بٸلٸم بەرۋ جەنە عىلىمي-زەرتتەۋ قىزمەتٸ مەسەلەلەرٸ بويىنشا مونوگرافييالار, وقۋلىقتار, وقۋ قۇرالدارى دا بار.

ە.ا. وڭعارباەۆ ٶزٸنٸڭ عىلىمي ەڭبەكتەرٸندە قىلمىستاردى جٸكتەۋدٸڭ جالپى تەورييالىق مەسەلەلەرٸن عانا ەمەس, سونىمەن قاتار قىلمىستىڭ ەلەۋمەتتٸك-قۇقىقتىق مەنٸن, گەنەزيسٸن, قىلمىستىق قۇقىقتاعى قىلمىستى جٸكتەۋ ۇعىمىن زەرتتەدٸ, قىلمىستاردى جٸكتەۋ مەسەلەلەرٸ بويىنشا وتاندىق جەنە قىلمىستىق زاڭناماعا تاريحي-قۇقىقتىق تالداۋ جٷرگٸزدٸ. عىلىمي ورتادا ە.ا. وڭعارباەۆ رەسپۋبليكامىزدىڭ كٶلەمٸندە عانا ەمەس, باسقا دا مەملەكەتتەردە دە ٷلكەن ەرٸپپەن جازىلعان كريمينولوگ-عالىم بولىپ ەسەپتەلەدٸ.

وسىلايشا, ە.ا. وڭعارباەۆ كٶپتەگەن عىلىمي ەڭبەكتەرٸنٸڭ نەتيجەسٸندە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ زاڭ عىلىمىنىڭ قالىپتاسۋى مەن دامۋىنا زور ٷلەس قوستى جەنە قوسىپ كەلۋدە.

قازٸرگٸ ۋاقىتتا ە.ا. وڭعارباەۆ جوعارى بٸلٸم بەرۋ سالاسىنداعى باسقارۋشى لاۋازىمىندا قىزمەت اتقارا وتىرىپ, كلاسسيكالىق كانوندارمەن ٷيلەسكەن قاشىقتىقتان وقىتۋدىڭ يننوۆاتسييالىق ەدٸستەرٸن بەلسەندٸ تٷردە ٸلگەرٸلەتۋدە. بۇعان بٸردەن بٸر دەلەلٸ رەتٸندە ونىڭ باق-تا, جوعارى يمپاكت-فاكتورى بار رەسپۋبليكالىق جەنە شەتەلدٸك عىلىمي باسىلىمداردا جارييالعان ەڭبەكتەرٸ بولا الادى. بۇل فاكتور ٶتكەن جىلى بٷكٸل ەلەمگە ەسەر ەتكەن ۇزاققا سوزىلعان داعدارىس كەزەڭٸندە جوعارى بٸلٸم بەرۋ مەكەمەسٸن جاڭا دەڭگەيگە شىعارۋعا مٷمكٸندٸك بەردٸ.

ە.ا. وڭعارباەۆ ل.ن. گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازييا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتٸنٸڭ 6D030100 – «قۇقىقتانۋ», 6D030200 – «حالىقارالىق قۇقىق» ماماندىقتارى بويىنشا دوكتورلىق ديسسەرتاتسييا قورعاۋ, فيلوسوفييا دوكتورى (PhD) عىلىمي دەرەجەسٸن بەرۋ جٶنٸندەگٸ ديسسەرتاتسييالىق كەڭەسٸنٸڭ تٶراعاسى (2015), سونداي-اق, قازاقستان رەسپۋبليكاسى باس پروكۋراتۋراسى جانىنداعى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەميياسىنىڭ فيلوسوفييا دوكتورى (PhD), «قۇقىقتانۋ» جەنە «قۇقىق قورعاۋ قىزمەتٸ» بٸلٸم بەرۋ باعدارلامالارىنىڭ بەيٸنٸ بويىنشا دوكتور دەرەجەسٸن بەرۋ ٷشٸن دوكتورلىق ديسسەرتاتسييالاردى قورعاۋ جٶنٸندەگٸ ديسسەرتاتسييالىق كەڭەستٸڭ تٶراعاسى (2015-2016) رەتٸندە عىلىمي كادرلار دايارلاۋ ٷشٸن كٶپ جۇمىس اتقاردى.

ەركٸن ەنۋارۇلىنىڭ عىلىمي شىڭدارعا جەتۋٸ ونىڭ كٶپتەگەن حالىقارالىق جەنە شەتەلدٸك كونفەرەنتسييالاردا, ٸس-شارالاردا بايانداما, سٶز سٶيلەۋٸمەن راستالادى. اتاپ ايتقاندا, قر عىلىم كوميتەتٸنٸڭ تٶراعاسى رەتٸندە ول پاريجدە ٶتكەن يۋنەسكو فورۋمىندا بايانداما جاساعان بولاتىن. قر قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى اكادەميياسىنىڭ بٸرٸنشٸ پرورەكتورى لاۋازىمىندا بەيجٸڭدە ٶتكەن جاھاندانۋ دەۋٸرٸندەگٸ قىلمىستىق قۇقىق مەسەلەلەرٸ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق فورۋمنىڭ جەتٸنشٸ سەسسيياسىنا, سونداي-اق مەسكەۋ قالاسىندا ٶتكەن «رەسەي فەدەراتسيياسىنداعى زاڭدىلىق: دەۋٸر سىن-قاتەرلەرٸ (سۋحارەۆ وقۋلارى)» كونفەرەنتسيياسىنا قاتىستى. سونداي-اق, «وتانداستار قورى» كەاق-دا جۇمىس ٸستەگەن كەزدەرٸ, ول رەپاترياتسييانىڭ قۇقىقتىق مەسەلەلەرٸن, شەتەلدەگٸ وتانداستاردى قولداۋدىڭ حالىقارالىق تەجٸريبەسٸن زەردەلەۋگە بەلسەندٸ قاتىسىپ, پولشا, يزرايل, وڭتٷستٸك كورەيا جەنە ت.ب. ەلدەردٸڭ مەملەكەتتٸك ورگاندارى مەن ٶزگە دە ۇيىمدارى ٶكٸلدەرٸمەن كەزدەستٸ.

پروفەسسور ە.ا. وڭعارباەۆ ەلەمنٸڭ جەتەكشٸ عىلىمي جەنە بٸلٸم بەرۋ ورتالىقتارىندا: بەركلي قالاسىنداعى كاليفورنييا ۋنيۆەرسيتەتٸندە, لوندون ەكونوميكا جەنە ساياسي زەرتتەۋلەر مەكتەبٸندە, سينگاپۋر مەنەدجمەنت ۋنيۆەرسيتەتٸندە جەنە ت.ب. ۇيىمداردا عىلىمي تاعىلىمدامالار مەن بٸلٸكتٸلٸكتٸ ارتتىرۋدان ٶتتٸ.

عالىمنىڭ قۇرمەتتٸ اتاقتارى مەن ماراپاتتارى ونىڭ ەڭبەگٸن مويىنداۋدىڭ جارقىن مىسالى بولىپ تابىلادى. جوعارى كەسٸبيلٸگٸ ٷشٸن ە.ا. وڭعارباەۆ «قۇرمەت» وردەنٸمەن (2006), «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سٸڭٸرگەن قايراتكەرٸ» قۇرمەتتٸ اتاعىمەن (2011); كەلەسٸدەي مەرەيتويلىق مەدالدارمەن – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تەۋەلسٸزدٸگٸنە 10 جىل» (2001), «قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنا 10 جىل» (2005), «استانا» (2006), «استاناعا 10 جىل» (2007), «قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنا 20 جىل» (2015), «قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنا 20 جىل» (2015), «استاناعا 20 جىل» (2018), «قازاقستان كونستيتۋتسيياسىنا 25 جىل» (2020); تٶس بەلگٸلەرٸمەن – «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بٸلٸم سلاسىنىڭ قۇرمەتتٸ قىزمەتكەرٸ»  (2004); «قر عىلىمدى دامىتۋعا سٸڭٸرگەن ەڭبەگٸ ٷشٸن» (2006); «ى.التىنسارين» (2008); «مەملەكەتتٸك قىزمەت ٷزدٸگٸ» (2018); «قازاقستاننىڭ قۇرمەتتٸ زاڭگەرٸ» (2020) ماراپاتتالعان.

عالىمنىڭ كەسٸبيلٸگٸ مەن عىلىمي جەتٸستٸكتەرٸ بٸزدەي جاس عالىمدار ٷشٸن ٷلگٸ بولىپ تابىلادى. وسى مەرەيتوي اياسىندا پروفەسسور ەركٸن ەنۋارۇلى وڭعارباەۆقا زور دەنساۋلىق, وتباسىلىق اماندىق, عىلىمي جەنە شىعارماشىلىق ەلەۋەتٸن, جاڭا يدەيالارى مەن كەسٸبي جەتٸستٸكتەرٸن ودان ەرٸ جٷزەگە اسىرۋعا تٸلەكتەسپٸز!