Kórnekti zańger-ǵalym Erkin Ońǵarbaev 60-jyldyq mereitoiyn atap ótýde

Erkin Ánýaruly Ońǵarbaev 1961 jyly 3 qyrkúiekte Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdany, Sholaq-Qorǵan aýylynda dúniege kelgen. KSRO IIM Qaraǵandy joǵary mektebiniń túlegi, RSFSR IIM Máskeý ýniversitetiniń adiýnktýrasynda oqydy, jáne keiin Resei ǵylym akademiiasynyń memleket jáne quqyq institýtynda doktorlyq dissertatsiiasyn qorǵady.

Máskeý qylmystyq quqyq ǵalym-zańgerleriniń mektebi ókilderiniń biri retinde E.A. Ońǵarbaev óziniń qylmystyq quqyq salasyndaǵy qazaqstandyq ǵylymi mektebin qura aldy. Búgingi tańda ǵalymnyń jetekshiligimen úsh doktorlyq jáne on jeti kandidattyq dissertatsiia, sondai-aq eki PhD-dissertatsiia qorǵaldy.

E.A. Ońǵarbaevtyń kásibi qyzmeti KSRO IIM Qaraǵandy joǵary mektebinde bastaldy (komsomol komitetiniń hatshysy, oqytýshy, aǵa oqytýshy, dotsent, bólim basshysy, basshynyń ǵylymi jumystar jónindegi orynbasary qyzmetterinde 1990-1999 jyldar aralyǵynda jumys atqardy). Odan keiin kóptegen bedeldi jerlerde qyzmet etti, atap aitqanda, QR UQK oqý oryndarynyń basqarmasy (basqarma basshysy, 1999-2000 jyldar aralyǵynda); QR Parlamenti Májilisi (tóraǵa keńesshisi, 2000-2003 jyldar aralyǵynda); «KazGIýÝ» Ýniversiteti (oqý, oqý-ádistemelik jumys jónindegi prorektor, birinshi prorektor, akademiialyq máseleler jónindegi vitse-prezident, 2003-2007 jyldar aralyǵynda); QR Bilim jáne ǵylym ministrliginiń Ǵylym komiteti (tóraǵa, 2007-2010 jyldar aralyǵynda); «Parasat» ulttyq ǵylymi-tehnologiialyq holdingi» AQ (basqarýshy direktor - basqarma múshesi, 2010 jyldar aralyǵynda); «Astana» Ýniversiteti (rektor, 2011-2012 jyldar aralyǵynda); L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversiteti (zań fakýltetiniń dekany, oqý isi jónindegi prorektor, 2013-2015 jyldar aralyǵynda); Qazaqstan Respýblikasy Bas prokýratýrasynyń janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary akademiiasy (birinshi prorektor, 2015-2016 jyldar aralyǵynda); Qazaqstan Respýblikasy Din isteri jáne azamattyq qoǵam ministrliginiń Din isteri komiteti (tóraǵa, 2017-2018 jyldar aralyǵynda), «Otandastar qory» KEAQ (basqarýshy direktor, 2019-2020 jyldar aralyǵynda).

2020 jyldyń qańtarynan bastap L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń oqý isi jónindegi prorektory laýazymynda jumys atqarýda.

E.A. Ońǵarbaev orasan zor tájiribemen úilesetin tereń teoriialyq kózqarasy bar, joǵary kásibi zań bilimi men zań ǵylymynyń damýyna, zańdylyqty nyǵaitýǵa jáne ulttyq zańnamany jetildirýge baǵa jetpes úles qosty jáne qosyp keledi desek artyq aitpaǵanymyz. Máselen, E.A. Ońǵarbaev «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine dini qyzmet jáne dini birlestikter máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Sheteldegi otandastardy memlekettik qoldaý týraly» Zań tujyrymdamalary jobalary; «Qazaqstan Respýblikasynyń keibir zańnamalyq aktilerine dini qyzmet jáne dini birlestikter máseleleri boiynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly», «Sheteldegi otandastardy memlekettik qoldaý týraly» zań jobalary; «Sheteldegi qazaq diasporasyn qoldaý jáne repatriatsiialaý jónindegi 2020-2030 jyldarǵa arnalǵan memlekettik baǵdarlama» tujyrymdamasy jobalary avtorlarynyń biri bolyp keledi.

Qylmystyq quqyqtyń da, jalpy zań ǵylymynyń da qazirgi jaǵdaiyn ǵalymnyń eńbekterisiz elestetý múmkin emes. Máselen, E.A. Ońǵarbaev 140-tan astam ǵylymi eńbekterdiń avtory, onyń ishinde «Klassifikatsiia prestýplenii i ee pravovoe znachenie», «Kategoriia prestýplenii nebolshoi tiajesti po ýgolovnomý pravý Respýbliki Kazahstan», «Tiajkie prestýpleniia po ýgolovnomý pravý Respýbliki Kazahstan»,  «Teoreticheskie osnovy klassifikatsii prestýplenii v ýgolovnom zakone», «Qazaqstan Respýblikasynyń qylmystyq quqyǵy» jáne t.b. siiaqty qylmystyq quqyq, kriminologiia, quqyqtyń teoriialyq problemalary, bilim berý jáne ǵylymi-zertteý qyzmeti máseleleri boiynsha monografiialar, oqýlyqtar, oqý quraldary da bar.

E.A. Ońǵarbaev óziniń ǵylymi eńbekterinde qylmystardy jikteýdiń jalpy teoriialyq máselelerin ǵana emes, sonymen qatar qylmystyń áleýmettik-quqyqtyq mánin, genezisin, qylmystyq quqyqtaǵy qylmysty jikteý uǵymyn zerttedi, qylmystardy jikteý máseleleri boiynsha otandyq jáne qylmystyq zańnamaǵa tarihi-quqyqtyq taldaý júrgizdi. Ǵylymi ortada E.A. Ońǵarbaev respýblikamyzdyń kóleminde ǵana emes, basqa da memleketterde de úlken árippen jazylǵan kriminolog-ǵalym bolyp esepteledi.

Osylaisha, E.A. Ońǵarbaev kóptegen ǵylymi eńbekteriniń nátijesinde Qazaqstan Respýblikasynyń zań ǵylymynyń qalyptasýy men damýyna zor úles qosty jáne qosyp kelýde.

Qazirgi ýaqytta E.A. Ońǵarbaev joǵary bilim berý salasyndaǵy basqarýshy laýazymynda qyzmet atqara otyryp, klassikalyq kanondarmen úilesken qashyqtyqtan oqytýdyń innovatsiialyq ádisterin belsendi túrde ilgeriletýde. Buǵan birden bir dáleli retinde onyń BAQ-ta, joǵary impakt-faktory bar respýblikalyq jáne sheteldik ǵylymi basylymdarda jariialǵan eńbekteri bola alady. Bul faktor ótken jyly búkil álemge áser etken uzaqqa sozylǵan daǵdarys kezeńinde joǵary bilim berý mekemesin jańa deńgeige shyǵarýǵa múmkindik berdi.

E.A. Ońǵarbaev L.N. Gýmilev atyndaǵy Eýraziia ulttyq ýniversitetiniń 6D030100 – «Quqyqtaný», 6D030200 – «Halyqaralyq quqyq» mamandyqtary boiynsha doktorlyq dissertatsiia qorǵaý, filosofiia doktory (PhD) ǵylymi dárejesin berý jónindegi dissertatsiialyq keńesiniń tóraǵasy (2015), sondai-aq, Qazaqstan Respýblikasy Bas prokýratýrasy janyndaǵy Quqyq qorǵaý organdary Akademiiasynyń filosofiia doktory (PhD), «Quqyqtaný» jáne «Quqyq qorǵaý qyzmeti» bilim berý baǵdarlamalarynyń beiini boiynsha doktor dárejesin berý úshin doktorlyq dissertatsiialardy qorǵaý jónindegi dissertatsiialyq keńestiń tóraǵasy (2015-2016) retinde ǵylymi kadrlar daiarlaý úshin kóp jumys atqardy.

Erkin Ánýarulynyń ǵylymi shyńdarǵa jetýi onyń kóptegen halyqaralyq jáne sheteldik konferentsiialarda, is-sharalarda baiandama, sóz sóileýimen rastalady. Atap aitqanda, QR Ǵylym komitetiniń tóraǵasy retinde ol Parijde ótken IýNESKO forýmynda baiandama jasaǵan bolatyn. QR Quqyq qorǵaý organdary akademiiasynyń birinshi prorektory laýazymynda Beijińde ótken Jahandaný dáýirindegi qylmystyq quqyq máseleleri jónindegi Halyqaralyq forýmnyń jetinshi sessiiasyna, sondai-aq Máskeý qalasynda ótken «Resei Federatsiiasyndaǵy zańdylyq: dáýir syn-qaterleri (Sýharev oqýlary)» konferentsiiasyna qatysty. Sondai-aq, «Otandastar qory» KEAQ-da jumys istegen kezderi, ol repatriatsiianyń quqyqtyq máselelerin, sheteldegi otandastardy qoldaýdyń halyqaralyq tájiribesin zerdeleýge belsendi qatysyp, Polsha, Izrail, Ońtústik Koreia jáne t.b. elderdiń memlekettik organdary men ózge de uiymdary ókilderimen kezdesti.

Professor E.A. Ońǵarbaev álemniń jetekshi ǵylymi jáne bilim berý ortalyqtarynda: Berkli qalasyndaǵy Kaliforniia ýniversitetinde, London ekonomika jáne saiasi zertteýler mektebinde, Singapýr menedjment ýniversitetinde jáne t.b. uiymdarda ǵylymi taǵylymdamalar men biliktilikti arttyrýdan ótti.

Ǵalymnyń qurmetti ataqtary men marapattary onyń eńbegin moiyndaýdyń jarqyn mysaly bolyp tabylady. Joǵary kásibiligi úshin E.A. Ońǵarbaev «Qurmet» ordenimen (2006), «Qazaqstan Respýblikasynyń Eńbek sińirgen qairatkeri» qurmetti ataǵymen (2011); kelesidei mereitoilyq medaldarmen – «Qazaqstan Respýblikasynyń táýelsizdigine 10 jyl» (2001), «Qazaqstan Konstitýtsiiasyna 10 jyl» (2005), «Astana» (2006), «Astanaǵa 10 jyl» (2007), «Qazaqstan Konstitýtsiiasyna 20 jyl» (2015), «Qazaqstan halqy Assambleiasyna 20 jyl» (2015), «Astanaǵa 20 jyl» (2018), «Qazaqstan Konstitýtsiiasyna 25 jyl» (2020); tós belgilerimen – «Qazaqstan Respýblikasynyń bilim slasynyń qurmetti qyzmetkeri»  (2004); «QR ǵylymdy damytýǵa sińirgen eńbegi úshin» (2006); «Y.Altynsarin» (2008); «Memlekettik qyzmet úzdigi» (2018); «Qazaqstannyń qurmetti zańgeri» (2020) marapattalǵan.

Ǵalymnyń kásibiligi men ǵylymi jetistikteri bizdei jas ǵalymdar úshin úlgi bolyp tabylady. Osy mereitoi aiasynda professor Erkin Ánýaruly Ońǵarbaevqa zor densaýlyq, otbasylyq amandyq, ǵylymi jáne shyǵarmashylyq áleýetin, jańa ideialary men kásibi jetistikterin odan ári júzege asyrýǵa tilektespiz!