كونستيتۋتسييالىق رەفورما – قازاقستان مەملەكەتتٸلٸگٸنٸڭ جاڭا كەزەڭٸ

اۋعان سوعىسى ارداگەرلەرٸ ۇيىمدارىنىڭ «قازاقستان ارداگەرلەرٸ» قاۋىمداستىعى دٶڭگەلەك ٷستەل ۇيىمداستىردى. جيىندا سٶز سٶيلەگەن قاۋىمداستىقتىڭ تٶراعاسى, قر پارلامەنتٸ مەجٸلٸسٸنٸڭ دەپۋتاتى باقىتبەك سماعۇل بايانداماسىن نازارعا ۇسىنامىز.

قۇرمەتتٸ دٶڭگەلەك ٷستەلگە قاتىسۋشىلار!

بيىلعى جىلدىڭ 25 قاڭتارىندا مەملەكەت باسشىسى بيلٸك تارماقتارى اراسىندا ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋ قاجەتتٸلٸگٸنە بايلانىستى كونستيتۋتسييالىق رەفورما مەسەلەلەرٸ جٶنٸندە حالىققا ارنايى ٷندەۋمەن قايىرىلدى. 

جارييا ەتٸلگەن ۇسىنىستار بٸر اي بويى بٷكٸل ەلٸمٸز بويىنشا تالقىلانۋدا. ٶزدەرٸڭٸز بٸلەتٸندەرٸڭٸزدەي, وسىمەن تٶرتٸنشٸ رەت كونستيتۋتسيياعا تٷزەتۋلەر ۇسىنىلۋدا. العاش رەت اتا زاڭعا 1998 جىلى, كەيٸن 2007 جەنە 2011 جىلدارى تٷزەتۋلەر قابىلداندى. بٸراق بۇعان دەيٸن ەشقاشان قولدانىستاعى كونستيتۋتسيياعا ٶزگەرٸستەر ەنگٸزۋ پروتسەسٸ دەل وسىنداي جاپپاي بٷكٸلحالىقتىق تالقىلاۋمەن سٷيەمەلدەنگەن ەمەس.

بۇل – مەملەكەتتٸلٸكتٸڭ دامۋىنىڭ جاڭا كەزەڭٸن, ياعني, حالىقتىڭ مەملەكەتتiك بيلiكتiڭ بiردەن-بiر باستاۋى رەتٸندەگٸ ٶزٸنٸڭ كونستيتۋتسييالىق مەرتەبەسٸن جٷزەگە اسىرا باستاعاندىعىن پاش ەتەدٸ

بۇل سونداي-اق بٸزدٸڭ ازاماتتىق قوعامنىڭ كەمەلدٸگٸن دە بٸلدٸرەدٸ.

ٶكٸلەتتٸكتەردٸ قايتا بٶلۋ مەسەلەلەرٸنە قوسا, ەكٸ ٸرگەلٸ مەسەلەنٸ اتاپ كٶرسەتكٸم كەلەدٸ جەنە بۇلار تۋرالى بٷگٸن ايتىلادى.

بٸرٸنشٸسٸ. كونستيتۋتسييالىق رەفورما بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸڭ مىزعىماستىعىن بەكٸتكەلٸ وتىر (ياعني, قازاق ەلٸ ەندٸ ەشقاشان ٶزگەگە تەۋەلدٸ ەلگە اينالمايدى).

اتاپ ايتقاندا, اتا زاڭنىڭ 91-شٸ بابىنىڭ 2-شٸ تارماعىن: «كونستيتۋتسييادا بەلگiلەنگەن مەملەكەتتiڭ تەۋەلسٸزدٸگٸن, بiرتۇتاستىعىن جەنە اۋماقتىق تۇتاستىعىن, رەسپۋبليكانى باسقارۋ نىسانىن ٶزگەرتۋگە بولمايدى» دەپ جازۋ ۇسىنىلۋدا (ياعني, «تەۋەلسٸزدٸكتٸ ٶزگەرتۋگە بولمايدى» دەگەن نورمانى قوسۋ ۇسىنىلادى). بۇل تٷزەتۋدٸڭ تەرەڭ, قاسيەتتٸ ماعىنا-استارى بار. 

تەۋەلسٸزدٸك – ۇلتىمىزدىڭ بەس جارىم عاسىرلىق تاريحىنداعى باستى جەتٸستٸگٸ, حالقىمىزدىڭ باستى قازىناسى. ەرينە, كونستيتۋتسييادا وسى نورمانىڭ جوقتىعى بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزگە قانداي دا بٸر ىقپال ەتە المايدى. بۇل باسى اشىلعان, ايقىن جايت. بٸز 25 جىلدان بەرٸ وسى نورماسىز ٶمٸر سٷردٸك, ارى قاراي دا ازات دامۋ جولىمىزدا دەۋٸرلەي بەرەرٸمٸز سٶزسٸز. بٸراق بٸز جاھاندانعان ەلەمدە ٶمٸر سٷرۋدەمٸز, ال وندا دەستٷرلٸ قۇندىلىقتاردى قايتا قاراۋ ٷردٸسٸ جٷرۋدە. بۇل رەتتە – كٶپعاسىرلىق تاريحى بار مەملەكەتتٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸ – ەمبەباپ ەرٸ ابسوليۋتتٸ قۇندىلىق بولىپ تابىلادى. سول سەبەپتٸ دە بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدٸ, ونىڭ مىزعىماستىعىن بەكٸتە تٷسۋ ٶتە ماڭىزدى. بۇل اتا زاڭنىڭ كٸرٸسپەسٸندە جازىلعان «قازاقستان حالقىن ورتاق تاريحي تاعدىر بiرiكتiرگەنٸ», «ونىڭ ەركiندiك, تەڭدiك جەنە تاتۋلىق مۇراتتارىنا بەرiلگەنٸ», «مەملەكەتتiلiكتٸڭ بايىرعى قازاق جەرiندە قۇرىلعانى» جەنە بٸزدٸڭ «ەگەمەندiك قۇقىعىمىزدى نەگiزگە الاتىنىمىز» جٶنٸندەگٸ يدەيامەن ۇشتاسىپ جاتىر. بۇل تٷزەتۋ – مەملەكەتٸمٸزدٸڭ كونستيتۋتسييالىق قۇرىلىسىنىڭ ٶزگەرمەيتٸندٸگٸنٸڭ باستى كەپٸلٸ.

ەكٸنشٸ. بٸزدٸڭ ميسسييامىزعا, قازاقستاننىڭ ەلەمدٸك ارەناداعى ميسسيياسىنا قاتىستى. قازاقستان – جاھاندىق بٸتٸمگەر جەنە قاۋٸپسٸزدٸك سالاسىنداعى كٶپتەگەن باستامالاردىڭ يەسٸ.

بٸز كونستيتۋتسييالىق رەفورما پروتسەسٸندە ٶزٸمٸزدٸڭ وسى ميسسييامىزدى كونستيتۋتسييادا راستاۋعا, ونى ناقتى نورمالاردا بەكٸتۋگە تيٸسپٸز دەگەن سەنٸمدەمٸن.

ەلباسى اتاپ ٶتكەنٸندەي, بٷگٸندە ەلەم كٶز الدىمىزدا ٶزگەرۋدە. بٸز كٷن سايىن ساياسي جەنە ەكونوميكالىق داعدارىستاردىڭ, قارۋلى قاقتىعىستاردىڭ اپاتتى زارداپتارىنىڭ كۋەسٸ بولۋدامىز. حالىقارالىق قۇقىق قاعيداتتارى اياققا تاپتالىپ, بۇزىلۋدا. ال ٶركەنيەتتٸ ۇلتتار مەن حالىقتاردىڭ ٶزگەرٸسسٸز ەرٸ باستى قاعيداتى – بٸرگە بەيبٸت ٶمٸر سٷرۋ قاعيداتى بولىپ تابىلادى. بۇل پرينتسيپكە مەن جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن قولدانۋدان باس تارتۋدى قوسار ەدٸم. قازاقستان پرەزيدەنتٸنٸڭ شەشٸمٸمەن ەلٸمٸز تەۋەلسٸزدٸككە قول جەتكٸزگەن سەتتەن باستاپ, يادرولىق ارسەنالدان باس تارتتى, سەمەي يادرولىق پوليگونىن جاپتى.    

ەلباسى سونداي-اق جاھاندىق يادرولىق قارۋعا قارسى باستامالاردىڭ اۆتورى بولىپ تابىلادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ «ەلەم. ححٸ عاسىر» انتييادرولىق مانيفەستٸ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ جەنە قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ رەسمي قۇجاتى مەرتەبەسٸن يەلەندٸ. وندا مەملەكەت باسشىسى اتاپ ٶتكەنٸندەي, «ححٸ عاسىردا ٶمٸرلٸك ٸس-ەرەكەتتٸڭ تەسٸلٸ رەتٸندە سوعىستىڭ تٷپ-تامىرىن بٸرتٸندەپ جويىپ, ورنىقتى ەلەمنٸڭ گەوگرافيياسىن قالىپتاستىرۋ قاجەت. ەلەمدە يادرولىق قارۋدان ازات التى ايماق بار. ولار انتاركتيدانى, لاتىن امەريكاسىن, افريكانى, اۆسترالييا مەن وكەانييانى قوسا العاندا, ٸس جٷزٸندە بٷكٸل وڭتٷستٸك جارتى شاردى قامتيدى. ولاردىڭ ٸشٸندەگٸ ەڭ «جاسى» 10 جىل بۇرىن سەمەيدە ٶڭٸردٸڭ بەس مەملەكەتٸ قۇرعان ورتالىقازييالىق يادروسىز ايماق بولىپ تابىلادى. تاياۋ شىعىستا يادروسىز ايماق قۇرۋ جٶنٸندەگٸ حالىقارالىق كٷش-جٸگەردٸ بەلسەندٸرەك ەتە تٷسۋ كەرەك».

قولدانىستاعى كونستيتۋتسييانىڭ 8-شٸ بابىنا سەيكەس, «قازاقستان رەسپۋبليكاسى حالىقارالىق قۇقىقتىڭ پرينتسيپتەرi مەن نورمالارىن قۇرمەتتەيدi, مەملەكەتتەر اراسىندا ىنتىماقتاستىق پەن تاتۋ كٶرشiلiك قارىم-قاتىناس جاساۋ, ولاردىڭ تەڭدiگi مەن بiر-بiرiنiڭ iشكi iستەرiنە ارالاسپاۋ, حالىقارالىق داۋلاردى بەيبiت جولمەن شەشۋ ساياساتىن جٷرگiزەدi, قارۋلى كٷشتi بiرiنشi بولىپ قولدانۋدان باس تارتادى».

بۇل رەتتە بٸز كونستيتۋتسييانىڭ وسى بابىنا قازاقستاننىڭ جاپپاي قىرىپ-جويۋ قارۋلارىن قولدانۋدان دا باس تارتاتىنىن بەكٸتۋدٸ ۇسىنامىز. بۇل بٸزدٸڭ تەۋەلسٸزدٸگٸمٸزدەي اقيقات نەرسە, بٸراق ەلٸمٸزدٸڭ اتا زاڭىندا ٶزٸمٸزدٸڭ بەيبٸتسٷيگٸشتٸگٸمٸز بەن بٸتٸمگەرشٸلٸگٸمٸزدٸڭ وسى كەپٸلدٸگٸن بەكٸتۋٸمٸز ٶتە ماڭىزدى.

سونىمەن بٸرگە, بۇل تٷزەتۋدٸڭ قازاقستان بۇۇ قاۋٸپسٸزدٸك كەڭەسٸنٸڭ تۇراقتى ەمەس مٷشەسٸ قىزمەتٸنە كٸرٸسكەن جىلدا, ياعني رەسپۋبليكامىز حالىقارالىق بەيبٸتشٸلٸك پەن قاۋٸپسٸزدٸكتٸ ساقتاۋعا جاۋاپتى 15 باستى مەملەكەتتٸڭ قاتارىنا كٸرگەن كەزدە قابىلدانۋى سيمۆولدىق مەنگە يە بولار ەدٸ.  

 بۇل تٷزەتۋ بٸزدٸڭ ٶزٸندٸك بٸر پاتسيفيزم اكتٸسٸنە جەنە قازاقستاننىڭ بەيبٸتشٸلٸك پەن جاھاندىق قاۋٸپسٸزدٸكتٸ نىعايتۋ ماقساتتارىنا شىن بەرٸلگەندٸگٸنٸڭ ٶتە ماڭىزدى ايعاعىنا اينالادى. 

ۇلت پورتالى